Bala Kanda, sarga 25
मुनेर्वचनमक्लीबं श्रुत्वा नरवरात्मजः
राघवः प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रत्युवाच दृढव्रतः
muner vacanam aklībaṃ śrutvā naravarātmajaḥ
rāghavaḥ prāñjalir bhūtvā pratyuvāca dṛḍhavrataḥ
पितुर्वचननिर्देशात्पितुर्वचनगौरवात्
वचनं कौशिकस्येति कर्तव्यमविशङ्कया
pitur vacananirdeśāt pitur vacanagauravāt
vacanaṃ kauśikasyeti kartavyam aviśaṅkayā
अनुशिष्टोऽस्म्ययोध्यायां गुरुमध्ये महात्मना
पित्रा दशरथेनाहं नावज्ञेयं च तद्वचः
anuśiṣṭo 'smy ayodhyāyāṃ gurumadhye mahātmanā
pitrā daśarathenāhaṃ nāvajñeyaṃ ca tad vacaḥ
सोऽहं पितुर्वचः श्रुत्वा शासनाद्ब्रह्म वादिनः
करिष्यामि न संदेहस्ताटकावधमुत्तमम्
so 'haṃ pitur vacaḥ śrutvā śāsanād brahma vādinaḥ
kariṣyāmi na saṃdehas tāṭakāvadham uttamam
गोब्राह्मणहितार्थाय देशस्यास्य सुखाय च
तव चैवाप्रमेयस्य वचनं कर्तुमुद्यतः
gobrāhmaṇahitārthāya deśasyāsya sukhāya ca
tava caivāprameyasya vacanaṃ kartum udyataḥ
एवमुक्त्वा धनुर्मध्ये बद्ध्वा मुष्टिमरिंदमः
ज्याशब्दमकरोत्तीव्रं दिशः शब्देन पूरयन्
evam uktvā dhanurmadhye baddhvā muṣṭim ariṃdamaḥ
jyāśabdam akarot tīvraṃ diśaḥ śabdena pūrayan
तेन शब्देन वित्रस्तास्ताटका वनवासिनः
ताटका च सुसंक्रुद्धा तेन शब्देन मोहिता
tena śabdena vitrastās tāṭakā vanavāsinaḥ
tāṭakā ca susaṃkruddhā tena śabdena mohitā
तं शब्दमभिनिध्याय राक्षसी क्रोधमूर्छिता
श्रुत्वा चाभ्यद्रवद्वेगाद्यतः शब्दो विनिःसृतः
taṃ śabdam abhinidhyāya rākṣasī krodhamūrchitā
śrutvā cābhyadravad vegād yataḥ śabdo viniḥsṛtaḥ
तां दृष्ट्वा राघवः क्रुद्धां विकृतां विकृताननाम्
प्रमाणेनातिवृद्धां च लक्ष्मणं सोऽभ्यभाषत
tāṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ kruddhāṃ vikṛtāṃ vikṛtānanām
pramāṇenātivṛddhāṃ ca lakṣmaṇaṃ so 'bhyabhāṣata
पश्य लक्ष्मण यक्षिण्या भैरवं दारुणं वपुः
भिद्येरन्दर्शनादस्या भीरूणां हृदयानि च
paśya lakṣmaṇa yakṣiṇyā bhairavaṃ dāruṇaṃ vapuḥ
bhidyeran darśanād asyā bhīrūṇāṃ hṛdayāni ca
एनां पश्य दुराधर्षां माया बलसमन्विताम्
विनिवृत्तां करोम्यद्य हृतकर्णाग्रनासिकाम्
enāṃ paśya durādharṣāṃ māyā balasamanvitām
vinivṛttāṃ karomy adya hṛtakarṇāgranāsikām
न ह्येनामुत्सहे हन्तुं स्त्रीस्वभावेन रक्षिताम्
वीर्यं चास्या गतिं चापि हनिष्यामीति मे मतिः
na hy enām utsahe hantuṃ strīsvabhāvena rakṣitām
vīryaṃ cāsyā gatiṃ cāpi haniṣyāmīti me matiḥ
एवं ब्रुवाणे रामे तु ताटका क्रोधमूर्छिता
उद्यम्य बाहू गर्जन्ती राममेवाभ्यधावत
evaṃ bruvāṇe rāme tu tāṭakā krodhamūrchitā
udyamya bāhū garjantī rāmam evābhyadhāvata
विश्वामित्रस्तु ब्रह्मर्षिर्हुङ्कारेणाभिभर्त्स्यताम्।
स्वस्ति राघवयोरस्तु जयं चैवाभ्यभाषत
viśvāmitrastu brahmarṣirhuṅkāreṇābhibhartsyatām|
svasti rāghavayorastu jayaṃ caivābhyabhāṣata
उद्धून्वाना रजो घोरं ताटका राघवावुभौ।
रजोमोहेन महता मुहूर्तं सा व्यमोहयत्
uddhūnvānā rajo ghoraṃ tāṭakā rāghavāvubhau|
rajomohena mahatā muhūrtaṃ sā vyamohayat
ततो मायां समास्थाय शिलावर्षेण राघवौ।
अवाकिरत्सुमहता ततश्चुक्रोध राघव:
tato māyāṃ samāsthāya śilāvarṣeṇa rāghavau|
avākiratsumahatā tataścukrodha rāghavaḥ
शिलावर्षं महत्तस्याश्शरवर्षेण राघव:।
प्रतिहत्योपधावन्त्या: करौ चिच्छेद पत्रिभि:
śilāvarṣaṃ mahattasyāśśaravarṣeṇa rāghavaḥ|
pratihatyopadhāvantyāḥ karau ciccheda patribhiḥ
ततश्छिन्नभुजां श्रान्तामभ्याशे परिगर्जतीम्।
सौमित्रिरकरोत्क्रोधाद्धृतकर्णाग्रनासिकाम्
tataśchinnabhujāṃ śrāntāmabhyāśe parigarjatīm|
saumitrirakarotkrodhāddhṛtakarṇāgranāsikām
कामरूपधरा सद्य: कृत्वा रूपाण्यनेकश: ।
अन्तर्धानं गता यक्षी मोहयन्तीव मायया ।।।।
अश्मवर्षं विमुञ्चन्ती भैरवं विचचार ह
kāmarūpadharā sadyaḥ kṛtvā rūpāṇyanekaśaḥ |
antardhānaṃ gatā yakṣī mohayantīva māyayā ||||
aśmavarṣaṃ vimuñcantī bhairavaṃ vicacāra ha
ततस्तावश्मवर्षेण कीर्यमाणौ समन्तत:।।।।
दृष्ट्वा गाधिसुतश्श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्
tatastāvaśmavarṣeṇa kīryamāṇau samantataḥ||||
dṛṣṭvā gādhisutaśśrīmānidaṃ vacanamabravīt
अलं ते घृणया राम पापैषा दुष्टचारिणी।।।।
यज्ञविघ्नकरी यक्षी पुरावर्धति मायया
alaṃ te ghṛṇayā rāma pāpaiṣā duṣṭacāriṇī||||
yajñavighnakarī yakṣī purāvardhati māyayā
वध्यतां तावदेवैषा पुरा सन्ध्या प्रवर्तते।।।।
रक्षांसि सन्ध्याकालेषु दुर्धर्षाणि भवन्ति वै
vadhyatāṃ tāvadevaiṣā purā sandhyā pravartate||||
rakṣāṃsi sandhyākāleṣu durdharṣāṇi bhavanti vai
इत्युक्तस्तु तदा यक्षी अश्मवृष्ट्याभिवर्षतीम्।।।।
दर्शयन् शब्दवेधित्वं तां रुरोध स सायकै:
ityuktastu tadā yakṣī aśmavṛṣṭyābhivarṣatīm||||
darśayan śabdavedhitvaṃ tāṃ rurodha sa sāyakaiḥ
सा रुद्धा शरजालेन मायाबलसमन्विता।।।।
अभिदुद्राव काकुत्स्थं लक्ष्मणं च विनेदुषी
sā ruddhā śarajālena māyābalasamanvitā||||
abhidudrāva kākutsthaṃ lakṣmaṇaṃ ca vineduṣī
कामरूपधरा सा तु कृत्वा रूपाण्यनेकशः |
अन्तर्धानं गता यक्षी मोहयन्ती स्वमायया
kāmarūpadharā sā tu kṛtvā rūpāṇyanekaśaḥ |
antardhānaṃ gatā yakṣī mohayantī svamāyayā
अश्मवर्षं विमुंचन्ती भैरवं विचचार सा
ततस्तावश्मवर्षेण कीर्यमाणौ समन्ततः
aśmavarṣaṃ vimuṃcantī bhairavaṃ vicacāra sā
tatastāvaśmavarṣeṇa kīryamāṇau samantataḥ
दृष्ट्वा गाधिसुतः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्
अलं ते घृणया राम पापैषा दुष्टचारिणी
dṛṣṭvā gādhisutaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt
alaṃ te ghṛṇayā rāma pāpaiṣā duṣṭacāriṇī
यज्ञविघ्नकरी यक्षी पुरा वर्धेत मायया
वध्यतां तावदेवैषा पुरा संध्या प्रवर्तते
yajñavighnakarī yakṣī purā vardheta māyayā
vadhyatāṃ tāvadevaiṣā purā saṃdhyā pravartate
रक्षांसि संध्याकाले तु दुर्धर्षाणि भवन्ति हि
इत्युक्तस्स तु तां यक्षीमश्मवृष्ट्याभिवर्षिणीम्
rakṣāṃsi saṃdhyākāle tu durdharṣāṇi bhavanti hi
ityuktassa tu tāṃ yakṣīmaśmavṛṣṭyābhivarṣiṇīm
दर्शयन् शब्दवेधित्वं तां रुरोध स सायकैः
सा रुद्धा बाणजालेन मायाबलसमन्विता
darśayan śabdavedhitvaṃ tāṃ rurodha sa sāyakaiḥ
sā ruddhā bāṇajālena māyābalasamanvitā
तामापतन्तीं वेगेन विक्रान्तामशनीमिव
शरेणोरसि विव्याध सा पपात ममार च
tām āpatantīṃ vegena vikrāntām aśanīm iva
śareṇorasi vivyādha sā papāta mamāra ca
तां हतां भीमसंकाशां दृष्ट्वा सुरपतिस्तदा
साधु साध्विति काकुत्स्थं सुराश्च समपूजयन्
tāṃ hatāṃ bhīmasaṃkāśāṃ dṛṣṭvā surapatis tadā
sādhu sādhv iti kākutsthaṃ surāś ca samapūjayan
उवाच परमप्रीतः सहस्राक्षः पुरंदरः
सुराश्च सर्वे संहृष्टा विश्वामित्रमथाब्रुवन्
uvāca paramaprītaḥ sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ
surāś ca sarve saṃhṛṣṭā viśvāmitram athābruvan
मुने कौशिके भद्रं ते सेन्द्राः सर्वे मरुद्गणाः
तोषिताः कर्मणानेन स्नेहं दर्शय राघवे
mune kauśike bhadraṃ te sendrāḥ sarve marudgaṇāḥ
toṣitāḥ karmaṇānena snehaṃ darśaya rāghave
प्रजापतेर्कृशाश्वस्य पुत्रान्सत्यपराक्रमान्
तपोबलभृतान्ब्रह्मन्राघवाय निवेदय
prajāpater kṛśāśvasya putrān satyaparākramān
tapobalabhṛtān brahman rāghavāya nivedaya
पात्रभूतश्च ते ब्रह्मंस्तवानुगमने धृतः
कर्तव्यं च महत्कर्म सुराणां राजसूनुना
pātrabhūtaś ca te brahmaṃs tavānugamane dhṛtaḥ
kartavyaṃ ca mahat karma surāṇāṃ rājasūnunā
एवमुक्त्वा सुराः सर्वे हृष्टा जग्मुर्यथागतम्
विश्वामित्रं पूजयित्वा ततः संध्या प्रवर्तते
evam uktvā surāḥ sarve hṛṣṭā jagmur yathāgatam
viśvāmitraṃ pūjayitvā tataḥ saṃdhyā pravartate
ततो मुनिवरः प्रीतिस्ताटका वधतोषितः
मूर्ध्नि राममुपाघ्राय इदं वचनमब्रवीत्
tato munivaraḥ prītis tāṭakā vadhatoṣitaḥ
mūrdhni rāmam upāghrāya idaṃ vacanam abravīt
इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन
श्वः प्रभाते गमिष्यामस्तदाश्रमपदं मम
ihādya rajanīṃ rāma vasema śubhadarśana
śvaḥ prabhāte gamiṣyāmas tad āśramapadaṃ mama
विश्वामित्रवच: श्रुत्वा हृष्टो दशरथात्मज:।।।।
उवास रजनीं तत्र ताटकाया वने सुखम्
viśvāmitravacaḥ śrutvā hṛṣṭo daśarathātmajaḥ||||
uvāsa rajanīṃ tatra tāṭakāyā vane sukham
मुक्तशापं वनं तच्च तस्मिन्नेव तदाहनि।।।।
रमणीयं विबभ्राज यथा चैत्ररथं वनम्
muktaśāpaṃ vanaṃ tacca tasminneva tadāhani||||
ramaṇīyaṃ vibabhrāja yathā caitrarathaṃ vanam
निहत्य तां यक्षसुतां स राम:
प्रशस्यमानस्सुरसिद्धसङ्घै:।
उवास तस्मिन्मुनिना सहैव
प्रभातवेलां प्रतिबोध्यमान:
nihatya tāṃ yakṣasutāṃ sa rāmaḥ
praśasyamānassurasiddhasaṅghaiḥ|
uvāsa tasminmuninā sahaiva
prabhātavelāṃ pratibodhyamānaḥ
उवास रजनीं तत्र ताटकाया वने सुखम्
मुक्तशापं वनं तच्च तस्मिन्नेव तदाहनि |
रमणीयं विबभ्राज यथा चैत्ररथं वनम्
uvāsa rajanīṃ tatra tāṭakāyā vane sukham
muktaśāpaṃ vanaṃ tacca tasminneva tadāhani |
ramaṇīyaṃ vibabhrāja yathā caitrarathaṃ vanam