Ayodhya Kanda, sarga 1

कस्यचित्त्वथ कालस्य राजा दशरथः सुतम्
भरतं केकयीपुत्रमब्रवीद्रघुनन्दनः

kasya cit tv atha kālasya rājā daśarathaḥ sutam
bharataṃ kekayīputram abravīd raghunandanaḥ

अयं केकयराजस्य पुत्रो वसति पुत्रक
त्वां नेतुमागतो वीर युधाजिन्मातुलस्तव

ayaṃ kekayarājasya putro vasati putraka
tvāṃ netum āgato vīra yudhājin mātulas tava

श्रुत्वा दशरथस्यैतद्भरतः केकयीसुतः
गमनायाभिचक्राम शत्रुघ्नसहितस्तदा

śrutvā daśarathasyaitad bharataḥ kekayīsutaḥ
gamanāyābhicakrāma śatrughnasahitas tadā

आपृच्छ्य पितरं शूरो रामं चाक्लिष्टकारिणम्
मातॄंश्चापि नरश्रेष्ठः शत्रुघ्नसहितो ययौ

āpṛcchya pitaraṃ śūro rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam
mātṝṃś cāpi naraśreṣṭhaḥ śatrughnasahito yayau

युधाजित्प्राप्य भरतं सशत्रुघ्नं प्रहर्षितः
स्वपुरं प्राविशद्वीरः पिता तस्य तुतोष ह

yudhājit prāpya bharataṃ saśatrughnaṃ praharṣitaḥ
svapuraṃ prāviśad vīraḥ pitā tasya tutoṣa ha

स तत्र न्यवसद्भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः
मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः

sa tatra nyavasad bhrātrā saha satkārasatkṛtaḥ
mātulenāśvapatinā putrasnehena lālitaḥ

तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः
भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम्

tatrāpi nivasantau tau tarpyamāṇau ca kāmataḥ
bhrātarau smaratāṃ vīrau vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam

राजापि तौ महातेजाः सस्मार प्रोषितौ सुतौ
उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ

rājāpi tau mahātejāḥ sasmāra proṣitau sutau
ubhau bharataśatrughnau mahendravaruṇopamau

सर्व एव तु तस्येष्टाश्चत्वारः पुरुषर्षभाः
स्वशरीराद्विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः

sarva eva tu tasyeṣṭāś catvāraḥ puruṣarṣabhāḥ
svaśarīrād vinirvṛttāś catvāra iva bāhavaḥ

तेषामपि महातेजा रामो रतिकरः पितुः
स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः

teṣām api mahātejā rāmo ratikaraḥ pituḥ
svayambhūr iva bhūtānāṃ babhūva guṇavattaraḥ

गते च भरते रामो लक्ष्मणश्च महाबलः
पितरं देवसंकाशं पूजयामासतुस्तदा

gate ca bharate rāmo lakṣmaṇaś ca mahābalaḥ
pitaraṃ devasaṃkāśaṃ pūjayām āsatus tadā

पितुराज्ञां पुरस्कृत्य पौरकार्याणि सर्वशः
चकार रामो धर्मात्मा प्रियाणि च हितानि च

pitur ājñāṃ puraskṛtya paurakāryāṇi sarvaśaḥ
cakāra rāmo dharmātmā priyāṇi ca hitāni ca

मातृभ्यो मातृकार्याणि कृत्वा परमयन्त्रितः
गुरूणां गुरुकार्याणि काले कालेऽन्ववैक्षत

mātṛbhyo mātṛkāryāṇi kṛtvā paramayantritaḥ
gurūṇāṃ gurukāryāṇi kāle kāle 'nvavaikṣata

एवं दशरथः प्रीतो ब्राह्मणा नैगमास्तथा
रामस्य शीलवृत्तेन सर्वे विषयवासिनः

evaṃ daśarathaḥ prīto brāhmaṇā naigamās tathā
rāmasya śīlavṛttena sarve viṣayavāsinaḥ

स हि नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते
उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते

sa hi nityaṃ praśāntātmā mṛdupūrvaṃ ca bhāṣate
ucyamāno 'pi paruṣaṃ nottaraṃ pratipadyate

कथंचिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति
न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया

kathaṃ cid upakāreṇa kṛtenaikena tuṣyati
na smaraty apakārāṇāṃ śatam apy ātmavattayā

शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः
कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि

śīlavṛddhair jñānavṛddhair vayovṛddhaiś ca sajjanaiḥ
kathayann āsta vai nityam astrayogyāntareṣv api

कल्याणाभिजनः साधुरदीनः सत्यवागृजुः
वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः

kalyāṇābhijanaḥ sādhur adīnaḥ satyavāg ṛjuḥ
vṛddhair abhivinītaś ca dvijair dharmārthadarśibhiḥ

धर्मार्थकामतत्त्वज्ञः स्मृतिमान्प्रतिभावनान्
लौकिके समयाचरे कृतकल्पो विशारदः

dharmārthakāmatattvajñaḥ smṛtimān pratibhāvanān
laukike samayācare kṛtakalpo viśāradaḥ

शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः
यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः

śāstrajñaś ca kṛtajñaś ca puruṣāntarakovidaḥ
yaḥ pragrahānugrahayor yathānyāyaṃ vicakṣaṇaḥ

आयकर्मण्युपायज्ञः संदृष्टव्ययकर्मवित्
श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेष्वपि

āyakarmaṇy upāyajñaḥ saṃdṛṣṭavyayakarmavit
śraiṣṭhyaṃ śāstrasamūheṣu prāpto vyāmiśrakeṣv api

अर्थधर्मौ च संगृह्य सुखतन्त्रो न चालसः
वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञातार्थविभागवित्

arthadharmau ca saṃgṛhya sukhatantro na cālasaḥ
vaihārikāṇāṃ śilpānāṃ vijñātārthavibhāgavit

आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम्
धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसंमतः

ārohe vinaye caiva yukto vāraṇavājinām
dhanurvedavidāṃ śreṣṭho loke 'tirathasaṃmataḥ

अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः
अप्रधृष्यश्च संग्रामे क्रुद्धैरपि सुरासुरैः

abhiyātā prahartā ca senānayaviśāradaḥ
apradhṛṣyaś ca saṃgrāme kruddhair api surāsuraiḥ

अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी
न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः

anasūyo jitakrodho na dṛpto na ca matsarī
na cāvamantā bhūtānāṃ na ca kālavaśānugaḥ

एवं श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः
संमतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः
बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्येणापि शचीपतेः

evaṃ śreṣṭhair guṇair yuktaḥ prajānāṃ pārthivātmajaḥ
saṃmatas triṣu lokeṣu vasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ
buddhyā bṛhaspates tulyo vīryeṇāpi śacīpateḥ

तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसंजननैः पितुः
गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः

tathā sarvaprajākāntaiḥ prītisaṃjananaiḥ pituḥ
guṇair viruruce rāmo dīptaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ

तमेवंवृत्तसंपन्नमप्रधृष्य पराक्रमम्
लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी

tam evaṃvṛttasaṃpannam apradhṛṣya parākramam
lokapālopamaṃ nātham akāmayata medinī

एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैः सुतम्
दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परंतपः

etais tu bahubhir yuktaṃ guṇair anupamaiḥ sutam
dṛṣṭvā daśaratho rājā cakre cintāṃ paraṃtapaḥ

एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि संपरिवर्तते
कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम्

eṣā hy asya parā prītir hṛdi saṃparivartate
kadā nāma sutaṃ drakṣyāmy abhiṣiktam ahaṃ priyam

वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः
मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान्

vṛddhikāmo hi lokasya sarvabhūtānukampanaḥ
mattaḥ priyataro loke parjanya iva vṛṣṭimān

यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ
महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः

yamaśakrasamo vīrye bṛhaspatisamo matau
mahīdharasamo dhṛtyāṃ mattaś ca guṇavattaraḥ

महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम्
अनेन वयसा दृष्ट्वा यथा स्वर्गमवाप्नुयाम्

mahīm aham imāṃ kṛtsnām adhitiṣṭhantam ātmajam
anena vayasā dṛṣṭvā yathā svargam avāpnuyām

तं समीक्ष्य महाराजो युक्तं समुदितैर्गुणैः
निश्चित्य सचिवैः सार्धं युवराजममन्यत

taṃ samīkṣya mahārājo yuktaṃ samuditair guṇaiḥ
niścitya sacivaiḥ sārdhaṃ yuvarājam amanyata

नानानगरवास्तव्यान्पृथग्जानपदानपि
समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान्पृथिवीपतिः

nānānagaravāstavyān pṛthagjānapadān api
samānināya medinyāḥ pradhānān pṛthivīpatiḥ

अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च
राजानमेवाभिमुखा निषेदुर्नियता नृपाः

atha rājavitīrṇeṣu vividheṣv āsaneṣu ca
rājānam evābhimukhā niṣedur niyatā nṛpāḥ

स लब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः; पुरालयैर्जानपदैश्च मानवैः
उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौ; सहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः

sa labdhamānair vinayānvitair nṛpaiḥ; purālayair jānapadaiś ca mānavaiḥ
upopaviṣṭair nṛpatir vṛto babhau; sahasracakṣur bhagavān ivāmaraiḥ