Ayodhya Kanda, sarga 103

वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः
अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः

vasiṣṭhas tu tadā rāmam uktvā rājapurohitaḥ
abravīd dharmasaṃyuktaṃ punar evāparaṃ vacaḥ

पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः
आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव

puruṣasyeha jātasya bhavanti guravas trayaḥ
ācāryaś caiva kākutstha pitā mātā ca rāghava

पिता ह्येनं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ
प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते

pitā hy enaṃ janayati puruṣaṃ puruṣarṣabha
prajñāṃ dadāti cācāryas tasmāt sa gurur ucyate

स तेऽहं पितुराचार्यस्तव चैव परंतप
मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेः सतां गतिम्

sa te 'haṃ pitur ācāryas tava caiva paraṃtapa
mama tvaṃ vacanaṃ kurvan nātivarteḥ satāṃ gatim

इमा हि ते परिषदः श्रेणयश्च समागताः
एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्तेः सतां गतिम्

imā hi te pariṣadaḥ śreṇayaś ca samāgatāḥ
eṣu tāta caran dharmaṃ nātivarteḥ satāṃ gatim

वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम्
अस्यास्तु वचनं कुर्वन्नातिवर्तेः सतां गतिम्

vṛddhāyā dharmaśīlāyā mātur nārhasy avartitum
asyās tu vacanaṃ kurvan nātivarteḥ satāṃ gatim

भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव
आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम

bharatasya vacaḥ kurvan yācamānasya rāghava
ātmānaṃ nātivartes tvaṃ satyadharmaparākrama

एवं मधुरमुक्तस्तु गुरुणा राघवः स्वयम्
प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः

evaṃ madhuram uktas tu guruṇā rāghavaḥ svayam
pratyuvāca samāsīnaṃ vasiṣṭhaṃ puruṣarṣabhaḥ

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः सदा
न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्

yan mātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutaḥ sadā
na supratikaraṃ tat tu mātrā pitrā ca yat kṛtam

यथाशक्ति प्रदानेन स्नापनाच्छादनेन च
नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च

yathāśakti pradānena snāpanāc chādanena ca
nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम
आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति

sa hi rājā janayitā pitā daśaratho mama
ājñātaṃ yan mayā tasya na tan mithyā bhaviṣyati

एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम्
उवाच परमोदारः सूतं परमदुर्मनाः

evam uktas tu rāmeṇa bharataḥ pratyanantaram
uvāca paramodāraḥ sūtaṃ paramadurmanāḥ

इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे
आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति

iha me sthaṇḍile śīghraṃ kuśān āstara sārathe
āryaṃ pratyupavekṣyāmi yāvan me na prasīdati

अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः
शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति

anāhāro nirāloko dhanahīno yathā dvijaḥ
śeṣye purastāc chālāyā yāvan na pratiyāsyati

स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मनाः
कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवास्तरत्स्वयम्

sa tu rāmam avekṣantaṃ sumantraṃ prekṣya durmanāḥ
kuśottaram upasthāpya bhūmāv evāstarat svayam

तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमाः
किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि

tam uvāca mahātejā rāmo rājarṣisattamāḥ
kiṃ māṃ bharata kurvāṇaṃ tāta pratyupavekṣyasi

ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति
न तु मूर्धावसिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने

brāhmaṇo hy ekapārśvena narān roddhum ihārhati
na tu mūrdhāvasiktānāṃ vidhiḥ pratyupaveśane

उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम्
पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव

uttiṣṭha naraśārdūla hitvaitad dāruṇaṃ vratam
puravaryām itaḥ kṣipram ayodhyāṃ yāhi rāghava

आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम्
उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ

āsīnas tv eva bharataḥ paurajānapadaṃ janam
uvāca sarvataḥ prekṣya kim āryaṃ nānuśāsatha

ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः
काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग्वदति राघवः

te tam ūcur mahātmānaṃ paurajānapadā janāḥ
kākutstham abhijānīmaḥ samyag vadati rāghavaḥ

एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति
अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा

eṣo 'pi hi mahābhāgaḥ pitur vacasi tiṣṭhati
ata eva na śaktāḥ smo vyāvartayitum añjasā

तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत्
एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम्

teṣām ājñāya vacanaṃ rāmo vacanam abravīt
evaṃ nibodha vacanaṃ suhṛdāṃ dharmacakṣuṣām

एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्संपश्य राघव
उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम्

etac caivobhayaṃ śrutvā samyak saṃpaśya rāghava
uttiṣṭha tvaṃ mahābāho māṃ ca spṛśa tathodakam

अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत्
शृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिणः श्रेणयस्तथा

athotthāya jalaṃ spṛṣṭvā bharato vākyam abravīt
śṛṇvantu me pariṣado mantriṇaḥ śreṇayas tathā

न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम्
आर्यं परमधर्मज्ञमभिजानामि राघवम्

na yāce pitaraṃ rājyaṃ nānuśāsāmi mātaram
āryaṃ paramadharmajñam abhijānāmi rāghavam

यदि त्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः
अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश वने समाः

yadi tv avaśyaṃ vastavyaṃ kartavyaṃ ca pitur vacaḥ
aham eva nivatsyāmi caturdaśa vane samāḥ

धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः
उवाच रामः संप्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम्

dharmātmā tasya tathyena bhrātur vākyena vismitaḥ
uvāca rāmaḥ saṃprekṣya paurajānapadaṃ janam

विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम
न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा

vikrītam āhitaṃ krītaṃ yat pitrā jīvatā mama
na tal lopayituṃ śakyaṃ mayā vā bharatena vā

उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः
युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम्

upadhir na mayā kāryo vanavāse jugupsitaḥ
yuktam uktaṃ ca kaikeyyā pitrā me sukṛtaṃ kṛtam

जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम्
सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसंधे महात्मनि

jānāmi bharataṃ kṣāntaṃ gurusatkārakāriṇam
sarvam evātra kalyāṇaṃ satyasaṃdhe mahātmani

अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः
भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः

anena dharmaśīlena vanāt pratyāgataḥ punaḥ
bhrātrā saha bhaviṣyāmi pṛthivyāḥ patir uttamaḥ

वृतो राजा हि कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम्
अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम्

vṛto rājā hi kaikeyyā mayā tad vacanaṃ kṛtam
anṛtān mocayānena pitaraṃ taṃ mahīpatim