Ayodhya Kanda, sarga 106

Ayodhyākāṇḍa · 24 Critical Edition verses · 5 Southern-only

स्निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान्प्रभुः
अयोध्यां भरतः क्षिप्रं प्रविवेश महायशाः

snigdhagambhīraghoṣeṇa syandanenopayān prabhuḥ
ayodhyāṃ bharataḥ kṣipraṃ praviveśa mahāyaśāḥ

बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम्
तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव

biḍālolūkacaritām ālīnanaravāraṇām
timirābhyāhatāṃ kālīm aprakāśāṃ niśām iva

राहुशत्रोः प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम्
ग्रहेणाभ्युत्थितेनैकां रोहिणीमिव पीडिताम्

rāhuśatroḥ priyāṃ patnīṃ śriyā prajvalitaprabhām
graheṇābhyutthitenaikāṃ rohiṇīm iva pīḍitām

अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां घर्मोत्तप्तविहंगमाम्
लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव

alpoṣṇakṣubdhasalilāṃ gharmottaptavihaṃgamām
līnamīnajhaṣagrāhāṃ kṛśāṃ girinadīm iva

विधूमामिव हेमाभामध्वराग्निसमुत्थिताम्
हविरभ्युक्षितां पश्चाच्छिखां विप्रलयं गताम्

vidhūmām iva hemābhām adhvarāgnisamutthitām
havirabhyukṣitāṃ paścāc chikhāṃ vipralayaṃ gatām

विध्वस्तकवचां रुग्णगजवाजिरथध्वजाम्
हतप्रवीरामापन्नां चमूमिव महाहवे

vidhvastakavacāṃ rugṇagajavājirathadhvajām
hatapravīrām āpannāṃ camūm iva mahāhave

सफेनां सस्वनां भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम्
प्रशान्तमारुतोद्धूतां जलोर्मिमिव निःस्वनाम्

saphenāṃ sasvanāṃ bhūtvā sāgarasya samutthitām
praśāntamārutoddhūtāṃ jalormim iva niḥsvanām

त्यक्तां यज्ञायुधैः सर्वैरभिरूपैश्च याजकैः
सुत्याकाले विनिर्वृत्ते वेदिं गतरवामिव

tyaktāṃ yajñāyudhaiḥ sarvair abhirūpaiś ca yājakaiḥ
sutyākāle vinirvṛtte vediṃ gataravām iva

गोष्ठमध्ये स्थितामार्तामचरन्तीं नवं तृणम्
गोवृषेण परित्यक्तां गवां पत्नीमिवोत्सुकाम्

goṣṭhamadhye sthitām ārtām acarantīṃ navaṃ tṛṇam
govṛṣeṇa parityaktāṃ gavāṃ patnīm ivotsukām

प्रभाकरालैः सुस्निग्धैः प्रज्वलद्भिरिवोत्तमैः
वियुक्तां मणिभिर्जात्यैर्नवां मुक्तावलीमिव

prabhākarālaiḥ susnigdhaiḥ prajvaladbhir ivottamaiḥ
viyuktāṃ maṇibhir jātyair navāṃ muktāvalīm iva

सहसा चलितां स्थानान्महीं पुण्यक्षयाद्गताम्
संहृतद्युतिविस्तारां तारामिव दिवश्च्युताम्

sahasā calitāṃ sthānān mahīṃ puṇyakṣayād gatām
saṃhṛtadyutivistārāṃ tārām iva divaś cyutām

पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरशालिनीम्
द्रुतदावाग्निविप्लुष्टां क्लान्तां वनलतामिव

puṣpanaddhāṃ vasantānte mattabhramaraśālinīm
drutadāvāgnivipluṣṭāṃ klāntāṃ vanalatām iva

संमूढनिगमां सर्वां संक्षिप्तविपणापणाम्
प्रच्छन्नशशिनक्षत्रां द्यामिवाम्बुधरैर्वृताम्

saṃmūḍhanigamāṃ sarvāṃ saṃkṣiptavipaṇāpaṇām
pracchannaśaśinakṣatrāṃ dyām ivāmbudharair vṛtām

क्षीणपानोत्तमैर्भिन्नैः शरावैरभिसंवृताम्
हतशौण्डामिवाकाशे पानभूमिमसंस्कृताम्

kṣīṇapānottamair bhinnaiḥ śarāvair abhisaṃvṛtām
hataśauṇḍām ivākāśe pānabhūmim asaṃskṛtām

वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रैः समावृताम्
उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतितामिव

vṛkṇabhūmitalāṃ nimnāṃ vṛkṇapātraiḥ samāvṛtām
upayuktodakāṃ bhagnāṃ prapāṃ nipatitām iva

विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम्
भूमौ बाणैर्विनिष्कृत्तां पतितां ज्यामिवायुधात्

vipulāṃ vitatāṃ caiva yuktapāśāṃ tarasvinām
bhūmau bāṇair viniṣkṛttāṃ patitāṃ jyām ivāyudhāt

सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम्
निक्षिप्तभाण्डामुत्सृष्टां किशोरीमिव दुर्बलाम्

sahasā yuddhaśauṇḍena hayāroheṇa vāhitām
nikṣiptabhāṇḍām utsṛṣṭāṃ kiśorīm iva durbalām

प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्र मण्डलम्
प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर्भास्करस्य प्रभामिव

prāvṛṣi pravigāḍhāyāṃ praviṣṭasyābhra maṇḍalam
pracchannāṃ nīlajīmūtair bhāskarasya prabhām iva

भरतस्तु रथस्थः सञ्श्रीमान्दशरथात्मजः
वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत्

bharatas tu rathasthaḥ sañ śrīmān daśarathātmajaḥ
vāhayantaṃ rathaśreṣṭhaṃ sārathiṃ vākyam abravīt

किं नु खल्वद्य गम्भीरो मूर्छितो न निशम्यते
यथापुरमयोध्यायां गीतवादित्रनिःस्वनः

kiṃ nu khalv adya gambhīro mūrchito na niśamyate
yathāpuram ayodhyāyāṃ gītavāditraniḥsvanaḥ

वारुणीमदगन्धाश्च माल्यगन्धश्च मूर्छितः
धूपितागरुगन्धश्च न प्रवाति समन्ततः

vāruṇīmadagandhāś ca mālyagandhaś ca mūrchitaḥ
dhūpitāgarugandhaś ca na pravāti samantataḥ

यानप्रवरघोषश्च स्निग्धश्च हयनिःस्वनः
प्रमत्तगजनादश्च महांश्च रथनिःस्वनः
नेदानीं श्रूयते पुर्यामस्यां रामे विवासिते

yānapravaraghoṣaś ca snigdhaś ca hayaniḥsvanaḥ
pramattagajanādaś ca mahāṃś ca rathaniḥsvanaḥ
nedānīṃ śrūyate puryām asyāṃ rāme vivāsite

VR-S.2.106.22+12.106.22+1Southern-onlyIIT Kanpur Heritage

चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रजः।

गते हि रामे तरुणा स्संतप्ता नोपभुञ्जते

candanāgarugandhāṃśca mahārhāśca navasrajaḥ|

gate hi rāme taruṇā ssaṃtaptā nopabhuñjate

VR-S.2.106.22+22.106.22+2Southern-onlyIIT Kanpur Heritage

बहिर्यात्रां न गच्छन्ति चित्रमाल्यधरा नराः।

नोत्सवा स्सम्प्रवर्तन्ते रामशोकार्दिते पुरे

bahiryātrāṃ na gacchanti citramālyadharā narāḥ|

notsavā ssampravartante rāmaśokārdite pure

VR-S.2.106.22+32.106.22+3Southern-onlyIIT Kanpur Heritage

सह नूनं मम भ्रात्रा पुरस्यास्य द्युतिर्गता।

न हि राजत्ययोध्येयं सासारेवार्जुनी क्षपा

saha nūnaṃ mama bhrātrā purasyāsya dyutirgatā|

na hi rājatyayodhyeyaṃ sāsārevārjunī kṣapā

VR-S.2.106.22+42.106.22+4Southern-onlyIIT Kanpur Heritage

कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सव इवाऽगतः।

जनयिष्यत्ययोध्यायां हर्षं ग्रीष्म इवाम्बुदः

kadā nu khalu me bhrātā mahotsava ivā'gataḥ|

janayiṣyatyayodhyāyāṃ harṣaṃ grīṣma ivāmbudaḥ

तरुणैश्चारु वेषैश्च नरैरुन्नतगामिभिः
संपतद्भिरयोध्यायां न विभान्ति महापथाः

taruṇaiś cāru veṣaiś ca narair unnatagāmibhiḥ
saṃpatadbhir ayodhyāyāṃ na vibhānti mahāpathāḥ

एवं बहुविधं जल्पन्विवेश वसतिं पितुः
तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिव

evaṃ bahuvidhaṃ jalpan viveśa vasatiṃ pituḥ
tena hīnāṃ narendreṇa siṃhahīnāṃ guhām iva

VR-S.2.106.24+12.106.24+1Southern-onlyIIT Kanpur Heritage

तदा तदन्तः पुरमुञ्झितप्रभं सुरैरिवोत्सृष्टमभास्करं दिनम्।

निरीक्ष्य सर्वं तु विविक्तमात्मवान्मुमोच बाष्पं भरतः सुदुःखितः

tadā tadantaḥ puramuñjhitaprabhaṃ surairivotsṛṣṭamabhāskaraṃ dinam|

nirīkṣya sarvaṃ tu viviktamātmavānmumoca bāṣpaṃ bharataḥ suduḥkhitaḥ