Ayodhya Kanda, sarga 18

तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम्
उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः

tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram
uvāca lakṣmaṇo dīnas tat kālasadṛśaṃ vacaḥ

न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम्
त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत्स्त्रिया वाक्यवशं गतः

na rocate mamāpy etad ārye yad rāghavo vanam
tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchet striyā vākyavaśaṃ gataḥ

विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः
नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानः समन्मथः

viparītaś ca vṛddhaś ca viṣayaiś ca pradharṣitaḥ
nṛpaḥ kim iva na brūyāc codyamānaḥ samanmathaḥ

नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथा विधम्
येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः

nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathā vidham
yena nirvāsyate rāṣṭrād vanavāsāya rāghavaḥ

न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः
अमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत्

na taṃ paśyāmy ahaṃ loke parokṣam api yo naraḥ
amitro 'pi nirasto 'pi yo 'sya doṣam udāharet

देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम्
अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात्

devakalpam ṛjuṃ dāntaṃ ripūṇām api vatsalam
avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajet putram akāraṇāt

तदिदं वचनं राज्ञः पुनर्बाल्यमुपेयुषः
पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन्

tad idaṃ vacanaṃ rājñaḥ punar bālyam upeyuṣaḥ
putraḥ ko hṛdaye kuryād rājavṛttam anusmaran

यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः
तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम्

yāvad eva na jānāti kaś cid artham imaṃ naraḥ
tāvad eva mayā sārdham ātmasthaṃ kuru śāsanam

मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव
कः समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः

mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava
kaḥ samartho 'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ

निर्मनुष्यामिमां सर्वामयोध्यां मनुजर्षभ
करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये

nirmanuṣyām imāṃ sarvām ayodhyāṃ manujarṣabha
kariṣyāmi śarais tīkṣṇair yadi sthāsyati vipriye

भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वास्य हितमिच्छति
सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते

bharatasyātha pakṣyo vā yo vāsya hitam icchati
sarvān etān vadhiṣyāmi mṛdur hi paribhūyate

त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम्
कस्य शक्तिः श्रियं दातुं भरतायारिशासन

tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairam anuttamam
kasya śaktiḥ śriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana

अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः
सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे

anurakto 'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ
satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape

दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यते
प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय

dīptam agnim araṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyate
praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvam avadhāraya

हरामि वीर्याद्दुःखं ते तमः सूर्य इवोदितः
देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु

harāmi vīryād duḥkhaṃ te tamaḥ sūrya ivoditaḥ
devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaś caiva paśyatu

एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः
उवाच रामं कौसल्या रुदन्ती शोकलालसा

etat tu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ
uvāca rāmaṃ kausalyā rudantī śokalālasā

भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया
यदत्रानन्तरं तत्त्वं कुरुष्व यदि रोचते

bhrātus te vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā
yad atrānantaraṃ tat tvaṃ kuruṣva yadi rocate

न चाधर्म्यं वचः श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम्
विहाय शोकसंतप्तां गन्तुमर्हसि मामितः

na cādharmyaṃ vacaḥ śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam
vihāya śokasaṃtaptāṃ gantum arhasi mām itaḥ

धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि
शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम्

dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritum icchasi
śuśrūṣa mām ihasthas tvaṃ cara dharmam anuttamam

शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन्
परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः

śuśrūṣur jananīṃ putra svagṛhe niyato vasan
pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapas tridivaṃ gataḥ

यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथा ह्यहम्
त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम्

yathaiva rājā pūjyas te gauraveṇa tathā hy aham
tvāṃ nāham anujānāmi na gantavyam ito vanam

त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा
त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम्

tvadviyogān na me kāryaṃ jīvitena sukhena vā
tvayā saha mama śreyas tṛṇānām api bhakṣaṇam

यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम्
अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम्

yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām
ahaṃ prāyam ihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum

ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम्
ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्रः सरितां पतिः

tatas tvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam
brahmahatyām ivādharmāt samudraḥ saritāṃ patiḥ

विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः
उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम्

vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ
uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam

नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम
प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम्

nāsti śaktiḥ pitur vākyaṃ samatikramituṃ mama
prasādaye tvāṃ śirasā gantum icchāmy ahaṃ vanam

ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा
गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनापि विपश्चिता

ṛṣiṇā ca pitur vākyaṃ kurvatā vratacāriṇā
gaur hatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunāpi vipaścitā

अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः
खनद्भिः सागरैर्भूतिमवाप्तः सुमहान्वधः

asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ
khanadbhiḥ sāgarair bhūtim avāptaḥ sumahān vadhaḥ

जामदग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम्
कृत्ता परशुनारण्ये पितुर्वचनकारिणा

jāmadagnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam
kṛttā paraśunāraṇye pitur vacanakāriṇā

न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम्
पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते

na khalv etan mayaikena kriyate pitṛśāsanam
pūrvair ayam abhipreto gato mārgo 'nugamyate

तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा
पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते

tad etat tu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā
pitur hi vacanaṃ kurvan na kaś cin nāma hīyate

तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत्
तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम्
अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च

tām evam uktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punar abravīt
tava lakṣmaṇa jānāmi mayi sneham anuttamam
abhiprāyam avijñāya satyasya ca śamasya ca

धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम्
धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम्

dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam
dharmasaṃśritam etac ca pitur vacanam uttamam

संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा
न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता

saṃśrutya ca pitur vākyaṃ mātur vā brāhmaṇasya vā
na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmam āśritya tiṣṭhatā

सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम्
पितुर्हि वचनाद्वीर कैकेय्याहं प्रचोदितः

so 'haṃ na śakṣyāmi pitur niyogam ativartitum
pitur hi vacanād vīra kaikeyyāhaṃ pracoditaḥ

तदेनां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम्
धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम्

tad enāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim
dharmam āśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhir anugamyatām

तमेवमुक्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः
उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिः शिरसानतः

tam evam uktvā sauhārdād bhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ
uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliḥ śirasānataḥ

अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम्
शापितासि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे
तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम्

anumanyasva māṃ devi gamiṣyantam ito vanam
śāpitāsi mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me
tīrṇapratijñaś ca vanāt punar eṣyāmy ahaṃ purīm

यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा;न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम्
अदीर्घकाले न तु देवि जीविते; वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः

yaśo hy ahaṃ kevalarājyakāraṇān; na pṛṣṭhataḥ kartum alaṃ mahodayam
adīrghakāle na tu devi jīvite; vṛṇe 'varām adya mahīm adharmataḥ

प्रसादयन्नरवृषभः स मातरं; पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान्
अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं; चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम्

prasādayan naravṛṣabhaḥ sa mātaraṃ; parākramāj jigamiṣur eva daṇḍakān
athānujaṃ bhṛśam anuśāsya darśanaṃ; cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam