Ayodhya Kanda, sarga 17

रामस्तु भृशमायस्तो निःश्वसन्निव कुञ्जरः
जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी

rāmas tu bhṛśam āyasto niḥśvasann iva kuñjaraḥ
jagāma sahito bhrātrā mātur antaḥpuraṃ vaśī

सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम्
उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून्

so 'paśyat puruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam
upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataś cāparān bahūn

प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः
ब्राह्मणान्वेदसंपन्नान्वृद्धान्राज्ञाभिसत्कृतान्

praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ
brāhmaṇān vedasaṃpannān vṛddhān rājñābhisatkṛtān

प्रणम्य रामस्तान्वृद्धांस्तृतीयायां ददर्श सः
स्त्रियो वृद्धाश्च बालाश्च द्वाररक्षणतत्पराः

praṇamya rāmas tān vṛddhāṃs tṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ
striyo vṛddhāś ca bālāś ca dvārarakṣaṇatatparāḥ

वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः
न्यवेदयन्त त्वरिता राम मातुः प्रियं तदा

vardhayitvā prahṛṣṭās tāḥ praviśya ca gṛhaṃ striyaḥ
nyavedayanta tvaritā rāma mātuḥ priyaṃ tadā

कौसल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता
प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी

kausalyāpi tadā devī rātriṃ sthitvā samāhitā
prabhāte tv akarot pūjāṃ viṣṇoḥ putrahitaiṣiṇī

सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा
अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला

sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā
agniṃ juhoti sma tadā mantravat kṛtamaṅgalā

प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम्
ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम्

praviśya ca tadā rāmo mātur antaḥpuraṃ śubham
dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam

सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम्
अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं वडवा यथा

sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanam āgatam
abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśoraṃ vaḍavā yathā

तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः
कौसल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः

tam uvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ sutam ātmanaḥ
kausalyā putravātsalyād idaṃ priyahitaṃ vacaḥ

वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम्
प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले

vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām
prāpnuhy āyuś ca kīrtiṃ ca dharmaṃ copahitaṃ kule

सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव
अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति

satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava
adyaiva hi tvāṃ dharmātmā yauvarājye 'bhiṣekṣyati

मातरं राघवः किंचित्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत्
स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदानतः

mātaraṃ rāghavaḥ kiṃ cit prasāryāñjalim abravīt
sa svabhāvavinītaś ca gauravāc ca tadānataḥ

देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम्
इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च

devi nūnaṃ na jānīṣe mahad bhayam upasthitam
idaṃ tava ca duḥkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca

चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने
मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम्

caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane
madhumūlaphalair jīvan hitvā munivad āmiṣam

भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति
मां पुनर्दण्डकारण्यं विवासयति तापसम्

bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati
māṃ punar daṇḍakāraṇyaṃ vivāsayati tāpasam

तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव
रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम्

tām aduḥkhocitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīm iva
rāmas tūtthāpayām āsa mātaraṃ gatacetasam

उपावृत्योत्थितां दीनां वडवामिव वाहिताम्
पांशुगुण्ठितसर्वाग्नीं विममर्श च पाणिना

upāvṛtyotthitāṃ dīnāṃ vaḍavām iva vāhitām
pāṃśuguṇṭhitasarvāgnīṃ vimamarśa ca pāṇinā

सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता
उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे

sā rāghavam upāsīnam asukhārtā sukhocitā
uvāca puruṣavyāghram upaśṛṇvati lakṣmaṇe

यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव
न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजा

yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava
na sma duḥkham ato bhūyaḥ paśyeyam aham aprajā

एक एव हि वन्ध्यायाः शोको भवति मानवः
अप्रजास्मीति संतापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते

eka eva hi vandhyāyāḥ śoko bhavati mānavaḥ
aprajāsmīti saṃtāpo na hy anyaḥ putra vidyate

न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे
अपि पुत्रे विपश्येयमिति रामास्थितं मया

na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe
api putre vipaśyeyam iti rāmāsthitaṃ mayā

सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम्
अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती
अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति

sā bahūny amanojñāni vākyāni hṛdayacchidām
ahaṃ śroṣye sapatnīnām avarāṇāṃ varā satī
ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati

त्वयि संनिहितेऽप्येवमहमासं निराकृता
किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे

tvayi saṃnihite 'py evam aham āsaṃ nirākṛtā
kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇam eva me

यो हि मां सेवते कश्चिदथ वाप्यनुवर्तते
कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स जनो नाभिभाषते

yo hi māṃ sevate kaś cid atha vāpy anuvartate
kaikeyyāḥ putram anvīkṣya sa jano nābhibhāṣate

दश सप्त च वर्षाणि तव जातस्य राघव
अतीतानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम्

daśa sapta ca varṣāṇi tava jātasya rāghava
atītāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam

उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः
दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया

upavāsaiś ca yogaiś ca bahubhiś ca pariśramaiḥ
duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā

स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते
प्रावृषीव महानद्याः स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा

sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yan na dīryate
prāvṛṣīva mahānadyāḥ spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā

ममैव नूनं मरणं न विद्यते; न चावकाशोऽस्ति यमक्षये मम
यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति; प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव

mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyate; na cāvakāśo 'sti yamakṣaye mama
yad antako 'dyaiva na māṃ jihīrṣati; prasahya siṃho rudatīṃ mṛgīm iva

स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं; न भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते
अनेन दुःखेन च देहमर्पितं; ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते

sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ; na bhidyate yad bhuvi nāvadīryate
anena duḥkhena ca deham arpitaṃ; dhruvaṃ hy akāle maraṇaṃ na vidyate

इदं तु दुःखं यदनर्थकानि मे; व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि
तपश्च तप्तं यदपत्यकारणा;त्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे

idaṃ tu duḥkhaṃ yad anarthakāni me; vratāni dānāni ca saṃyamāś ca hi
tapaś ca taptaṃ yad apatyakāraṇāt; suniṣphalaṃ bījam ivoptam ūṣare

यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छया; लभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः
गताहमद्यैव परेत संसदं; विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै

yadi hy akāle maraṇaṃ svayecchayā; labheta kaś cid guruduḥkhakarśitaḥ
gatāham adyaiva pareta saṃsadaṃ; vinā tvayā dhenur ivātmajena vai

भृशमसुखममर्षिता तदा; बहु विललाप समीक्ष्य राघवम्
व्यसनमुपनिशाम्य सा मह;त्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किंनरी

bhṛśam asukham amarṣitā tadā; bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam
vyasanam upaniśāmya sā mahat; sutam iva baddham avekṣya kiṃnarī