Ayodhya Kanda, sarga 20

इति ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणोऽधःशिरा मुहुः
श्रुत्वा मध्यं जगामेव मनसा दुःखहर्षयोः

iti bruvati rāme tu lakṣmaṇo 'dhaḥśirā muhuḥ
śrutvā madhyaṃ jagāmeva manasā duḥkhaharṣayoḥ

तदा तु बद्ध्वा भ्रुकुटीं भ्रुवोर्मध्ये नरर्षभ
निशश्वास महासर्पो बिलस्थ इव रोषितः

tadā tu baddhvā bhrukuṭīṃ bhruvor madhye nararṣabha
niśaśvāsa mahāsarpo bilastha iva roṣitaḥ

तस्य दुष्प्रतिवीक्ष्यं तद्भ्रुकुटीसहितं तदा
बभौ क्रुद्धस्य सिंहस्य मुखस्य सदृशं मुखम्

tasya duṣprativīkṣyaṃ tad bhrukuṭīsahitaṃ tadā
babhau kruddhasya siṃhasya mukhasya sadṛśaṃ mukham

अग्रहस्तं विधुन्वंस्तु हस्ती हस्तमिवात्मनः
तिर्यगूर्ध्वं शरीरे च पातयित्वा शिरोधराम्

agrahas taṃ vidhunvaṃs tu hastī hastam ivātmanaḥ
tiryag ūrdhvaṃ śarīre ca pātayitvā śirodharām

अग्राक्ष्णा वीक्षमाणस्तु तिर्यग्भ्रातरमब्रवीत्
अस्थाने संभ्रमो यस्य जातो वै सुमहानयम्

agrākṣṇā vīkṣamāṇas tu tiryag bhrātaram abravīt
asthāne saṃbhramo yasya jāto vai sumahān ayam

धर्मदोषप्रसङ्गेन लोकस्यानतिशङ्कया
कथं ह्येतदसंभ्रान्तस्त्वद्विधो वक्तुमर्हति

dharmadoṣaprasaṅgena lokasyānatiśaṅkayā
kathaṃ hy etad asaṃbhrāntas tvadvidho vaktum arhati

यथा दैवमशौण्डीरं शौण्डीरः क्षत्रियर्षभः
किं नाम कृपणं दैवमशक्तमभिशंससि

yathā daivam aśauṇḍīraṃ śauṇḍīraḥ kṣatriyarṣabhaḥ
kiṃ nāma kṛpaṇaṃ daivam aśaktam abhiśaṃsasi

पापयोस्ते कथं नाम तयोः शङ्का न विद्यते
सन्ति धर्मोपधाः श्लक्ष्णा धर्मात्मन्किं न बुध्यसे

pāpayos te kathaṃ nāma tayoḥ śaṅkā na vidyate
santi dharmopadhāḥ ślakṣṇā dharmātman kiṃ na budhyase

लोकविद्विष्टमारब्धं त्वदन्यस्याभिषेचनम्
येनेयमागता द्वैधं तव बुद्धिर्महीपते
स हि धर्मो मम द्वेष्यः प्रसङ्गाद्यस्य मुह्यसि

lokavidviṣṭam ārabdhaṃ tvadanyasyābhiṣecanam
yeneyam āgatā dvaidhaṃ tava buddhir mahīpate
sa hi dharmo mama dveṣyaḥ prasaṅgād yasya muhyasi

यद्यपि प्रतिपत्तिस्ते दैवी चापि तयोर्मतम्
तथाप्युपेक्षणीयं ते न मे तदपि रोचते

yady api pratipattis te daivī cāpi tayor matam
tathāpy upekṣaṇīyaṃ te na me tad api rocate

विक्लवो वीर्यहीनो यः स दैवमनुवर्तते
वीराः संभावितात्मानो न दैवं पर्युपासते

viklavo vīryahīno yaḥ sa daivam anuvartate
vīrāḥ saṃbhāvitātmāno na daivaṃ paryupāsate

दैवं पुरुषकारेण यः समर्थः प्रबाधितुम्
न दैवेन विपन्नार्थः पुरुषः सोऽवसीदति

daivaṃ puruṣakāreṇa yaḥ samarthaḥ prabādhitum
na daivena vipannārthaḥ puruṣaḥ so 'vasīdati

द्रक्ष्यन्ति त्वद्य दैवस्य पौरुषं पुरुषस्य च
दैवमानुषयोरद्य व्यक्ता व्यक्तिर्भविष्यति

drakṣyanti tv adya daivasya pauruṣaṃ puruṣasya ca
daivamānuṣayor adya vyaktā vyaktir bhaviṣyati

अद्य मत्पौरुषहतं दैवं द्रक्ष्यन्ति वै जनाः
यद्दैवादाहतं तेऽद्य दृष्टं राज्याभिषेचनम्

adya matpauruṣahataṃ daivaṃ drakṣyanti vai janāḥ
yad daivād āhataṃ te 'dya dṛṣṭaṃ rājyābhiṣecanam

अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदबलोद्धतम्
प्रधावितमहं दैवं पौरुषेण निवर्तये

atyaṅkuśam ivoddāmaṃ gajaṃ madabaloddhatam
pradhāvitam ahaṃ daivaṃ pauruṣeṇa nivartaye

लोकपालाः समस्तास्ते नाद्य रामाभिषेचनम्
न च कृत्स्नास्त्रयो लोका विहन्युः किं पुनः पिता

lokapālāḥ samastās te nādya rāmābhiṣecanam
na ca kṛtsnās trayo lokā vihanyuḥ kiṃ punaḥ pitā

यैर्विवासस्तवारण्ये मिथो राजन्समर्थितः
अरण्ये ते विवत्स्यन्ति चतुर्दश समास्तथा

yair vivāsas tavāraṇye mitho rājan samarthitaḥ
araṇye te vivatsyanti caturdaśa samās tathā

अहं तदाशां छेत्स्यामि पितुस्तस्याश्च या तव
अभिषेकविघातेन पुत्रराज्याय वर्तते

ahaṃ tadāśāṃ chetsyāmi pitus tasyāś ca yā tava
abhiṣekavighātena putrarājyāya vartate

मद्बलेन विरुद्धाय न स्याद्दैवबलं तथा
प्रभविष्यति दुःखाय यथोग्रं पौरुषं मम

madbalena viruddhāya na syād daivabalaṃ tathā
prabhaviṣyati duḥkhāya yathograṃ pauruṣaṃ mama

ऊर्ध्वं वर्षसहस्रान्ते प्रजापाल्यमनन्तरम्
आर्यपुत्राः करिष्यन्ति वनवासं गते त्वयि

ūrdhvaṃ varṣasahasrānte prajāpālyam anantaram
āryaputrāḥ kariṣyanti vanavāsaṃ gate tvayi

पूर्वराजर्षिवृत्त्या हि वनवासो विधीयते
प्रजा निक्षिप्य पुत्रेषु पुत्रवत्परिपालने

pūrvarājarṣivṛttyā hi vanavāso vidhīyate
prajā nikṣipya putreṣu putravat paripālane

स चेद्राजन्यनेकाग्रे राज्यविभ्रमशङ्कया
नैवमिच्छसि धर्मात्मन्राज्यं राम त्वमात्मनि

sa ced rājany anekāgre rājyavibhramaśaṅkayā
naivam icchasi dharmātman rājyaṃ rāma tvam ātmani

प्रतिजाने च ते वीर मा भूवं वीरलोकभाक्
राज्यं च तव रक्षेयमहं वेलेव सागरम्

pratijāne ca te vīra mā bhūvaṃ vīralokabhāk
rājyaṃ ca tava rakṣeyam ahaṃ veleva sāgaram

मङ्गलैरभिषिञ्चस्व तत्र त्वं व्यापृतो भव
अहमेको महीपालानलं वारयितुं बलात्

maṅgalair abhiṣiñcasva tatra tvaṃ vyāpṛto bhava
aham eko mahīpālān alaṃ vārayituṃ balāt

न शोभार्थाविमौ बाहू न धनुर्भूषणाय मे
नासिराबन्धनार्थाय न शराः स्तम्भहेतवः

na śobhārthāv imau bāhū na dhanur bhūṣaṇāya me
nāsirābandhanārthāya na śarāḥ stambhahetavaḥ

अमित्रदमनार्थं मे सर्वमेतच्चतुष्टयम्
न चाहं कामयेऽत्यर्थं यः स्याच्छत्रुर्मतो मम

amitradamanārthaṃ me sarvam etac catuṣṭayam
na cāhaṃ kāmaye 'tyarthaṃ yaḥ syāc chatrur mato mama

असिना तीक्ष्णधारेण विद्युच्चलितवर्चसा
प्रगृहीतेन वै शत्रुं वज्रिणं वा न कल्पये

asinā tīkṣṇadhāreṇa vidyuccalitavarcasā
pragṛhītena vai śatruṃ vajriṇaṃ vā na kalpaye

खड्गनिष्पेषनिष्पिष्टैर्गहना दुश्चरा च मे
हस्त्यश्वनरहस्तोरुशिरोभिर्भविता मही

khaḍganiṣpeṣaniṣpiṣṭair gahanā duścarā ca me
hastyaśvanarahastoruśirobhir bhavitā mahī

खड्गधाराहता मेऽद्य दीप्यमाना इवाद्रयः
पतिष्यन्ति द्विपा भूमौ मेघा इव सविद्युतः

khaḍgadhārāhatā me 'dya dīpyamānā ivādrayaḥ
patiṣyanti dvipā bhūmau meghā iva savidyutaḥ

बद्धगोधाङ्गुलित्राणे प्रगृहीतशरासने
कथं पुरुषमानी स्यात्पुरुषाणां मयि स्थिते

baddhagodhāṅgulitrāṇe pragṛhītaśarāsane
kathaṃ puruṣamānī syāt puruṣāṇāṃ mayi sthite

बहुभिश्चैकमत्यस्यन्नेकेन च बहूञ्जनान्
विनियोक्ष्याम्यहं बाणान्नृवाजिगजमर्मसु

bahubhiś caikam atyasyann ekena ca bahūñ janān
viniyokṣyāmy ahaṃ bāṇān nṛvājigajamarmasu

अद्य मेऽस्त्रप्रभावस्य प्रभावः प्रभविष्यति
राज्ञश्चाप्रभुतां कर्तुं प्रभुत्वं च तव प्रभो

adya me 'straprabhāvasya prabhāvaḥ prabhaviṣyati
rājñaś cāprabhutāṃ kartuṃ prabhutvaṃ ca tava prabho

अद्य चन्दनसारस्य केयूरामोक्षणस्य च
वसूनां च विमोक्षस्य सुहृदां पालनस्य च

adya candanasārasya keyūrāmokṣaṇasya ca
vasūnāṃ ca vimokṣasya suhṛdāṃ pālanasya ca

अनुरूपाविमौ बाहू राम कर्म करिष्यतः
अभिषेचनविघ्नस्य कर्तॄणां ते निवारणे

anurūpāv imau bāhū rāma karma kariṣyataḥ
abhiṣecanavighnasya kartṝṇāṃ te nivāraṇe

ब्रवीहि कोऽद्यैव मया वियुज्यतां; तवासुहृत्प्राणयशः सुहृज्जनैः
यथा तवेयं वसुधा वशे भवे;त्तथैव मां शाधि तवास्मि किंकरः

bravīhi ko 'dyaiva mayā viyujyatāṃ; tavāsuhṛt prāṇayaśaḥ suhṛjjanaiḥ
yathā taveyaṃ vasudhā vaśe bhavet; tathaiva māṃ śādhi tavāsmi kiṃkaraḥ

विमृज्य बाष्पं परिसान्त्व्य चासकृ;त्स लक्ष्मणं राघववंशवर्धनः
उवाच पित्र्ये वचने व्यवस्थितं; निबोध मामेष हि सौम्य सत्पथः

vimṛjya bāṣpaṃ parisāntvya cāsakṛt; sa lakṣmaṇaṃ rāghavavaṃśavardhanaḥ
uvāca pitrye vacane vyavasthitaṃ; nibodha mām eṣa hi saumya satpathaḥ