Ayodhya Kanda, sarga 21
तं समीक्ष्य त्ववहितं पितुर्निर्देशपालने
कौसल्या बाष्पसंरुद्धा वचो धर्मिष्ठमब्रवीत्
taṃ samīkṣya tv avahitaṃ pitur nirdeśapālane
kausalyā bāṣpasaṃruddhā vaco dharmiṣṭham abravīt
अदृष्टदुःखो धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः
मयि जातो दशरथात्कथमुञ्छेन वर्तयेत्
adṛṣṭaduḥkho dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ
mayi jāto daśarathāt katham uñchena vartayet
यस्य भृत्याश्च दासाश्च मृष्टान्यन्नानि भुञ्जते
कथं स भोक्ष्यते नाथो वने मूलफलान्ययम्
yasya bhṛtyāś ca dāsāś ca mṛṣṭāny annāni bhuñjate
kathaṃ sa bhokṣyate nātho vane mūlaphalāny ayam
क एतच्छ्रद्दधेच्छ्रुत्वा कस्य वा न भवेद्भयम्
गुणवान्दयितो राज्ञो राघवो यद्विवास्यते
ka etac chraddadhec chrutvā kasya vā na bhaved bhayam
guṇavān dayito rājño rāghavo yad vivāsyate
नूनं तु बलवान् लोके कृतान्तस्सर्वमादिशन्।
लोके रामाभिरामस्त्वं वनं यत्र गमिष्यसि
nūnaṃ tu balavān loke kṛtāntassarvamādiśan|
loke rāmābhirāmastvaṃ vanaṃ yatra gamiṣyasi
अयम् तु मामात्मभवस्तवादर्शनमारुतः |
विलापदुःखसमिधो रुदिताश्रुहुताहुतिः
ayam tu māmātmabhavastavādarśanamārutaḥ |
vilāpaduḥkhasamidho ruditāśruhutāhutiḥ
चिन्ताबाष्पमहाधूस्तवागमनचिन्तजः |
कर्शयित्वा भृशम् पुत्र निश्वासायाससम्भवः
cintābāṣpamahādhūstavāgamanacintajaḥ |
karśayitvā bhṛśam putra niśvāsāyāsasambhavaḥ
त्वया विहीनामिह मां शोकाग्निरतुलो महान्
प्रधक्ष्यति यथा कक्षं चित्रभानुर्हिमात्यये
tvayā vihīnām iha māṃ śokāgnir atulo mahān
pradhakṣyati yathā kakṣaṃ citrabhānur himātyaye
कथं हि धेनुः स्वं वत्सं गच्छन्तं नानुगच्छति
अहं त्वानुगमिष्यामि यत्र पुत्र गमिष्यसि
kathaṃ hi dhenuḥ svaṃ vatsaṃ gacchantaṃ nānugacchati
ahaṃ tvānugamiṣyāmi yatra putra gamiṣyasi
तथा निगदितं मात्रा तद्वाक्यं पुरुषर्षभः
श्रुत्वा रामोऽब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्
tathā nigaditaṃ mātrā tad vākyaṃ puruṣarṣabhaḥ
śrutvā rāmo 'bravīd vākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām
कैकेय्या वञ्चितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते
भवत्या च परित्यक्तो न नूनं वर्तयिष्यति
kaikeyyā vañcito rājā mayi cāraṇyam āśrite
bhavatyā ca parityakto na nūnaṃ vartayiṣyati
भर्तुः किल परित्यागो नृशंसः केवलं स्त्रियाः
स भवत्या न कर्तव्यो मनसापि विगर्हितः
bhartuḥ kila parityāgo nṛśaṃsaḥ kevalaṃ striyāḥ
sa bhavatyā na kartavyo manasāpi vigarhitaḥ
यावज्जीवति काकुत्स्थः पिता मे जगतीपतिः
शुश्रूषा क्रियतां तावत्स हि धर्मः सनातनः
yāvaj jīvati kākutsthaḥ pitā me jagatīpatiḥ
śuśrūṣā kriyatāṃ tāvat sa hi dharmaḥ sanātanaḥ
एवमुक्ता तु रामेण कौसल्या शुभ दर्शना
तथेत्युवाच सुप्रीता राममक्लिष्टकारिणम्
evam uktā tu rāmeṇa kausalyā śubha darśanā
tathety uvāca suprītā rāmam akliṣṭakāriṇam
एवमुक्तस्तु वचनं रामो धर्मभृतां वरः
भूयस्तामब्रवीद्वाक्यं मातरं भृशदुःखिताम्
evam uktas tu vacanaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ
bhūyas tām abravīd vākyaṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām
मया चैव भवत्या च कर्तव्यं वचनं पितुः
राजा भर्ता गुरुः श्रेष्ठः सर्वेषामीश्वरः प्रभुः
mayā caiva bhavatyā ca kartavyaṃ vacanaṃ pituḥ
rājā bhartā guruḥ śreṣṭhaḥ sarveṣām īśvaraḥ prabhuḥ
इमानि तु महारण्ये विहृत्य नव पञ्च च
वर्षाणि परमप्रीतः स्थास्यामि वचने तव
imāni tu mahāraṇye vihṛtya nava pañca ca
varṣāṇi paramaprītaḥ sthāsyāmi vacane tava
एवमुक्ता प्रियं पुत्रं बाष्पपूर्णानना तदा
उवाच परमार्ता तु कौसल्या पुत्रवत्सला
evam uktā priyaṃ putraṃ bāṣpapūrṇānanā tadā
uvāca paramārtā tu kausalyā putravatsalā
आसां राम सपत्नीनां वस्तुं मध्ये न मे क्षमम्
नय मामपि काकुत्स्थ वनं वन्यं मृगीं यथा
यदि ते गमने बुद्धिः कृता पितुरपेक्षया
āsāṃ rāma sapatnīnāṃ vastuṃ madhye na me kṣamam
naya mām api kākutstha vanaṃ vanyaṃ mṛgīṃ yathā
yadi te gamane buddhiḥ kṛtā pitur apekṣayā
तां तथा रुदतीं रामो रुदन्वचनमब्रवीत्
जीवन्त्या हि स्त्रिया भर्ता दैवतं प्रभुरेव च
भवत्या मम चैवाद्य राजा प्रभवति प्रभुः
tāṃ tathā rudatīṃ rāmo rudan vacanam abravīt
jīvantyā hi striyā bhartā daivataṃ prabhur eva ca
bhavatyā mama caivādya rājā prabhavati prabhuḥ
भरतश्चापि धर्मात्मा सर्वभूतप्रियंवदः
भवतीमनुवर्तेत स हि धर्मरतः सदा
bharataś cāpi dharmātmā sarvabhūtapriyaṃvadaḥ
bhavatīm anuvarteta sa hi dharmarataḥ sadā
यथा मयि तु निष्क्रान्ते पुत्रशोकेन पार्थिवः
श्रमं नावाप्नुयात्किंचिदप्रमत्ता तथा कुरु
yathā mayi tu niṣkrānte putraśokena pārthivaḥ
śramaṃ nāvāpnuyāt kiṃ cid apramattā tathā kuru
दारुणश्चाप्ययं शोको यथैनं न विनाशयेत्।
राज्ञो वृद्धस्य सततं हितं चर समाहिता
dāruṇaścāpyayaṃ śoko yathainaṃ na vināśayet|
rājño vṛddhasya satataṃ hitaṃ cara samāhitā
व्रतोपवासनिरता या नारी परमोत्तमा
भर्तारं नानुवर्तेत सा च पापगतिर्भवेत्
vratopavāsaniratā yā nārī paramottamā
bhartāraṃ nānuvarteta sā ca pāpagatir bhavet
शुश्रूषमेव कुर्वीत भर्तुः प्रियहिते रता
एष धर्मः पुरा दृष्टो लोके वेदे श्रुतः स्मृतः
śuśrūṣam eva kurvīta bhartuḥ priyahite ratā
eṣa dharmaḥ purā dṛṣṭo loke vede śrutaḥ smṛtaḥ
पूज्यास्ते मत्कृते देवि ब्राह्मणाश्चैव सुव्रताः
एवं कालं प्रतीक्षस्व ममागमनकाङ्क्षिणी
pūjyās te matkṛte devi brāhmaṇāś caiva suvratāḥ
evaṃ kālaṃ pratīkṣasva mamāgamanakāṅkṣiṇī
प्राप्स्यसे परमं कामं मयि प्रत्यागते सति
यदि धर्मभृतां श्रेष्ठो धारयिष्यति जीवितम्
prāpsyase paramaṃ kāmaṃ mayi pratyāgate sati
yadi dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dhārayiṣyati jīvitam
एवमुक्ता तु रामेण बाष्पपर्याकुलेक्षणा
कौसल्या पुत्रशोकार्ता रामं वचनमब्रवीत्
गच्छ पुत्र त्वमेकाग्रो भद्रं तेऽस्तु सदा विभो
evam uktā tu rāmeṇa bāṣpaparyākulekṣaṇā
kausalyā putraśokārtā rāmaṃ vacanam abravīt
gaccha putra tvam ekāgro bhadraṃ te 'stu sadā vibho
गमने सुकृतां बुद्धिं न ते शक्नोमि पुत्रक।
विनिवर्तयितुं वीर नूनं कालो दुरत्ययः
gamane sukṛtāṃ buddhiṃ na te śaknomi putraka|
vinivartayituṃ vīra nūnaṃ kālo duratyayaḥ
तथा हि रामं वनवासनिश्चितं; समीक्ष्य देवी परमेण चेतसा
उवाच रामं शुभलक्षणं वचो; बभूव च स्वस्त्ययनाभिकाङ्क्षिणी
tathā hi rāmaṃ vanavāsaniścitaṃ; samīkṣya devī parameṇa cetasā
uvāca rāmaṃ śubhalakṣaṇaṃ vaco; babhūva ca svastyayanābhikāṅkṣiṇī