Ayodhya Kanda, sarga 29
ततः शासनमाज्ञाय भ्रातुः शुभतरं प्रियम्
गत्वा स प्रविवेशाशु सुयज्ञस्य निवेशनम्
tataḥ śāsanam ājñāya bhrātuḥ śubhataraṃ priyam
gatvā sa praviveśāśu suyajñasya niveśanam
तं विप्रमग्न्यगारस्थं वन्दित्वा लक्ष्मणोऽब्रवीत्
सखेऽभ्यागच्छ पश्य त्वं वेश्म दुष्करकारिणः
taṃ vipram agnyagārasthaṃ vanditvā lakṣmaṇo 'bravīt
sakhe 'bhyāgaccha paśya tvaṃ veśma duṣkarakāriṇaḥ
ततः संध्यामुपास्याशु गत्वा सौमित्रिणा सह
जुष्टं तत्प्राविशल्लक्ष्म्या रम्यं रामनिवेशनम्
tataḥ saṃdhyām upāsyāśu gatvā saumitriṇā saha
juṣṭaṃ tat prāviśal lakṣmyā ramyaṃ rāmaniveśanam
तमागतं वेदविदं प्राञ्जलिः सीतया सह
सुयज्ञमभिचक्राम राघवोऽग्निमिवार्चितम्
tam āgataṃ vedavidaṃ prāñjaliḥ sītayā saha
suyajñam abhicakrāma rāghavo 'gnim ivārcitam
जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः
सहेम सूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि
jātarūpamayair mukhyair aṅgadaiḥ kuṇḍalaiḥ śubhaiḥ
sahema sūtrair maṇibhiḥ keyūrair valayair api
अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत्
सुयज्ञं स तदोवाच रामः सीताप्रचोदितः
anyaiś ca ratnair bahubhiḥ kākutsthaḥ pratyapūjayat
suyajñaṃ sa tadovāca rāmaḥ sītāpracoditaḥ
हारं च हेमसूत्रं च भार्यायै सौम्य हारय
रशनां चाधुना सीता दातुमिच्छति ते सखे
hāraṃ ca hemasūtraṃ ca bhāryāyai saumya hāraya
raśanāṃ cādhunā sītā dātum icchati te sakhe
अङ्गदानि विचित्राणि केयूराणि शुभानि च।
प्रयच्छति सखे तुभ्यं भार्यायै गच्छती वनम्
aṅgadāni vicitrāṇi keyūrāṇi śubhāni ca|
prayacchati sakhe tubhyaṃ bhāryāyai gacchatī vanam
पर्यङ्कमग्र्यास्तरणं नानारत्नविभूषितम्
तमपीच्छति वैदेही प्रतिष्ठापयितुं त्वयि
paryaṅkam agryāstaraṇaṃ nānāratnavibhūṣitam
tam apīcchati vaidehī pratiṣṭhāpayituṃ tvayi
नागः शत्रुं जयो नाम मातुलो यं ददौ मम
तं ते गजसहस्रेण ददामि द्विजपुंगव
nāgaḥ śatruṃ jayo nāma mātulo yaṃ dadau mama
taṃ te gajasahasreṇa dadāmi dvijapuṃgava
इत्युक्तः स हि रामेण सुयज्ञः प्रतिगृह्य तत्
रामलक्ष्मणसीतानां प्रयुयोजाशिषः शिवाः
ity uktaḥ sa hi rāmeṇa suyajñaḥ pratigṛhya tat
rāmalakṣmaṇasītānāṃ prayuyojāśiṣaḥ śivāḥ
अथ भ्रातरमव्यग्रं प्रियं रामः प्रियंवदः
सौमित्रिं तमुवाचेदं ब्रह्मेव त्रिदशेश्वरम्
atha bhrātaram avyagraṃ priyaṃ rāmaḥ priyaṃvadaḥ
saumitriṃ tam uvācedaṃ brahmeva tridaśeśvaram
अगस्त्यं कौशिकं चैव तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ
अर्चयाहूय सौमित्रे रत्नैः सस्यमिवाम्बुभिः
agastyaṃ kauśikaṃ caiva tāv ubhau brāhmaṇottamau
arcayāhūya saumitre ratnaiḥ sasyam ivāmbubhiḥ
तर्पयस्व महाबाहो गोसहस्रैश्च मानद।
सुवर्णै रजतैश्चैव मणिभिश्च महाधनैः
tarpayasva mahābāho gosahasraiśca mānada|
suvarṇai rajataiścaiva maṇibhiśca mahādhanaiḥ
कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति
आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित्
kausalyāṃ ca ya āśīrbhir bhaktaḥ paryupatiṣṭhati
ācāryas taittirīyāṇām abhirūpaś ca vedavit
तस्य यानं च दासीश्च सौमित्रे संप्रदापय
कौशेयानि च वस्त्राणि यावत्तुष्यति स द्विजः
tasya yānaṃ ca dāsīś ca saumitre saṃpradāpaya
kauśeyāni ca vastrāṇi yāvat tuṣyati sa dvijaḥ
सूतश्चित्ररथश्चार्यः सचिवः सुचिरोषितः
तोषयैनं महार्हैश्च रत्नैर्वस्त्रैर्धनैस्तथा
sūtaś citrarathaś cāryaḥ sacivaḥ suciroṣitaḥ
toṣayainaṃ mahārhaiś ca ratnair vastrair dhanais tathā
ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः
नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत्कुर्वन्ति किञ्चन
ye ceme kaṭhakālāpā bahavo daṇḍamāṇavāḥ
nityasvādhyāyaśīlatvānnānyatkurvanti kiñcana
अलसा स्वादुकामाश्च महतां चापि सम्मताः
तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय
alasā svādukāmāśca mahatāṃ cāpi sammatāḥ
teṣāmaśītiyānāni ratnapūrṇāni dāpaya
शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकांस्तथा
व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु
śālivāhasahasraṃ ca dve śate bhadrakāṃs tathā
vyañjanārthaṃ ca saumitre gosahasram upākuru
मेखलीनां महासङ्घः कौसल्यां समुपस्थितः।।।।
तेषां सहस्रं सौमित्रे प्रत्येकं सम्प्रदापय
mekhalīnāṃ mahāsaṅghaḥ kausalyāṃ samupasthitaḥ||||
teṣāṃ sahasraṃ saumitre pratyekaṃ sampradāpaya
अम्बा यथा च सा नन्देत्कौसल्या मम दक्षिणाम्।।।।
तथा द्विजातीस्ता न्सर्वान् लक्ष्मणार्चय सर्वशः
ambā yathā ca sā nandetkausalyā mama dakṣiṇām||||
tathā dvijātīstā nsarvān lakṣmaṇārcaya sarvaśaḥ
ततः स पुरुषव्याघ्रस्तद्धनं लक्ष्मणः स्वयम्
यथोक्तं ब्राह्मणेन्द्राणामददाद्धनदो यथा
tataḥ sa puruṣavyāghras tad dhanaṃ lakṣmaṇaḥ svayam
yathoktaṃ brāhmaṇendrāṇām adadād dhanado yathā
अथाब्रवीद्बाष्पकलांस्तिष्ठतश्चोपजीविनः
संप्रदाय बहु द्रव्यमेकैकस्योपजीविनः
athābravīd bāṣpakalāṃs tiṣṭhataś copajīvinaḥ
saṃpradāya bahu dravyam ekaikasyopajīvinaḥ
लक्ष्मणस्य च यद्वेश्म गृहं च यदिदं मम
अशून्यं कार्यमेकैकं यावदागमनं मम
lakṣmaṇasya ca yad veśma gṛhaṃ ca yad idaṃ mama
aśūnyaṃ kāryam ekaikaṃ yāvadāgamanaṃ mama
इत्युक्त्वा दुःखितं सर्वं जनं तमुपजीविनम्
उवाचेदं धनध्यक्षं धनमानीयतामिति
ततोऽस्य धनमाजह्रुः सर्वमेवोपजीविनः
ity uktvā duḥkhitaṃ sarvaṃ janaṃ tam upajīvinam
uvācedaṃ dhanadhyakṣaṃ dhanam ānīyatām iti
tato 'sya dhanam ājahruḥ sarvam evopajīvinaḥ
ततः स पुरुषव्याघ्रस्तद्धनं सहलक्ष्मणः
द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्योऽभ्यदापयत्
tataḥ sa puruṣavyāghras tad dhanaṃ sahalakṣmaṇaḥ
dvijebhyo bālavṛddhebhyaḥ kṛpaṇebhyo 'bhyadāpayat
तत्रासीत्पिङ्गलो गार्ग्यस्त्रिजटो नाम वै द्विजः
आ पञ्चमायाः कक्ष्याया नैनं कश्चिदवारयत्
tatrāsīt piṅgalo gārgyas trijaṭo nāma vai dvijaḥ
ā pañcamāyāḥ kakṣyāyā nainaṃ kaś cid avārayat
तं वृद्धं तरुणी भार्या बालानादाय दारकान्।।।।
अब्रवीद्बाह्मणं वाक्यं दारिद्र्येणाभिपीडिता
taṃ vṛddhaṃ taruṇī bhāryā bālānādāya dārakān||||
abravīdbāhmaṇaṃ vākyaṃ dāridryeṇābhipīḍitā
अपास्य फालं कुद्दालं कुरुष्व वचनं मम।।।।
रामं दर्शय धर्मज्ञं यदि किञ्चिदवाप्स्यसि
apāsya phālaṃ kuddālaṃ kuruṣva vacanaṃ mama||||
rāmaṃ darśaya dharmajñaṃ yadi kiñcidavāpsyasi
स भार्यावचनं श्रुत्वा शाटीमाच्छाद्य दुश्छदाम्।।।।
स प्रातिष्ठत पन्थानं यत्र रामनिवेशनम्
sa bhāryāvacanaṃ śrutvā śāṭīmācchādya duśchadām||||
sa prātiṣṭhata panthānaṃ yatra rāmaniveśanam
स राजपुत्रमासाद्य त्रिजटो वाक्यमब्रवीत्
निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत्र महायशः
उञ्छवृत्तिर्वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व मामिति
sa rājaputram āsādya trijaṭo vākyam abravīt
nirdhano bahuputro 'smi rājaputra mahāyaśaḥ
uñchavṛttir vane nityaṃ pratyavekṣasva mām iti
तमुवाच ततो रामः परिहाससमन्वितम्
गवां सहस्रमप्येकं न तु विश्राणितं मया
परिक्षिपसि दण्डेन यावत्तावदवाप्स्यसि
tam uvāca tato rāmaḥ parihāsasamanvitam
gavāṃ sahasram apy ekaṃ na tu viśrāṇitaṃ mayā
parikṣipasi daṇḍena yāvat tāvad avāpsyasi
स शाटीं त्वरितः कट्यां संभ्रान्तः परिवेष्ट्य ताम्
आविध्य दण्डं चिक्षेप सर्वप्राणेन वेगितः
sa śāṭīṃ tvaritaḥ kaṭyāṃ saṃbhrāntaḥ pariveṣṭya tām
āvidhya daṇḍaṃ cikṣepa sarvaprāṇena vegitaḥ
स तीर्त्वा सरयूपारम् दण्डस्तस्य कराच्च्युतः |
गोव्रजे बहुसाहास्रे पपातोक्षणसन्निधौ
sa tīrtvā sarayūpāram daṇḍastasya karāccyutaḥ |
govraje bahusāhāsre papātokṣaṇasannidhau
तम् परिष्वज्य धर्मात्मा आतस्मात्सरयूतटात् |
आनयामास ता गोपैस्त्रिजटायाश्रमम् प्रति
tam pariṣvajya dharmātmā ātasmātsarayūtaṭāt |
ānayāmāsa tā gopaistrijaṭāyāśramam prati
उवाच च ततो रामस्तं गार्ग्यमभिसान्त्वयन्
मन्युर्न खलु कर्तव्यः परिहासो ह्ययं मम
uvāca ca tato rāmas taṃ gārgyam abhisāntvayan
manyur na khalu kartavyaḥ parihāso hy ayaṃ mama
इदं हि तेजस्तव यद्दुरत्ययं
तदेव जिज्ञासितुमिच्छता मया।
इमं भवानर्थमभि प्रचोदितो
वृणीष्व किं चेदपरं व्यवस्यति
idaṃ hi tejastava yadduratyayaṃ
tadeva jijñāsitumicchatā mayā|
imaṃ bhavānarthamabhi pracodito
vṛṇīṣva kiṃ cedaparaṃ vyavasyati
ब्रवीमि सत्येन नतेऽस्ति यन्त्रणा
धनं हि यद्यन्मम विप्रकारणात्।
भवत्सु सम्यक्प्रतिपादनेन त
न्मयार्जितं प्रीतियशस्करं भवेत्
bravīmi satyena nate'sti yantraṇā
dhanaṃ hi yadyanmama viprakāraṇāt|
bhavatsu samyakpratipādanena ta
nmayārjitaṃ prītiyaśaskaraṃ bhavet
ततः सभार्यस्त्रिजटो महामुनि;र्गवामनीकं प्रतिगृह्य मोदितः
यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहिणी;स्तदाशिषः प्रत्यवदन्महात्मनः
tataḥ sabhāryas trijaṭo mahāmunir; gavām anīkaṃ pratigṛhya moditaḥ
yaśobalaprītisukhopabṛṃhiṇīs; tad āśiṣaḥ pratyavadan mahātmanaḥ
स चापि रामः प्रतिपूर्णमानसो
महद्धनं धर्मबलैरुपार्जितम्।
नियोजयामास सुहृज्जनेऽचिरा
द्यथार्हसम्मानवचः प्रचोदितः
sa cāpi rāmaḥ pratipūrṇamānaso
mahaddhanaṃ dharmabalairupārjitam|
niyojayāmāsa suhṛjjane'cirā
dyathārhasammānavacaḥ pracoditaḥ
द्विज स्सुहृद्भृत्यजनोऽथवा तदा
दरिद्रभिक्षाचरणश्च योऽभवत्।
न तत्र कश्चिन्न बभूव तर्पितो
यथार्हसम्मानन दान सम्भ्रमैः
dvija ssuhṛdbhṛtyajano'thavā tadā
daridrabhikṣācaraṇaśca yo'bhavat|
na tatra kaścinna babhūva tarpito
yathārhasammānana dāna sambhramaiḥ