Ayodhya Kanda, sarga 31

उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम्।

तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम्

uparaktamivādityaṃ bhasmacchannamivānalam|

taṭākamiva nistoyamapaśyajjagatīpatim

तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा।

भयविक्लबया वाचा मन्दया श्लक्ष्णमब्रवीत्

taṃ vardhayitvā rājānaṃ pūrvaṃ sūto jayāśiṣā|

bhayaviklabayā vācā mandayā ślakṣṇamabravīt

नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते।

पुनःपादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप

nava pañca ca varṣāṇi vanavāse vihṛtya te|

punaḥpādau grahīṣyāmi pratijñānte narādhipa

रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयतः।

कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत्

rudannārtaḥ priyaṃ putraṃ satyapāśena saṃyataḥ|

kaikeyyā codyamānastu mitho rājā tamabravīt

न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनस स्तव।

विनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन

na hi satyātmanastāta dharmābhimanasa stava|

vinivartayituṃ buddhiḥ śakyate raghunandana

दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव त्वया।

मत्प्रियार्थं प्रियांस्त्यक्त्वा यद्यासि विजनं वनम्

duṣkaraṃ kriyate putra sarvathā rāghava tvayā|

matpriyārthaṃ priyāṃstyaktvā yadyāsi vijanaṃ vanam

न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव।

छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया छन्नाग्निकल्पया

na caitanme priyaṃ putra śape satyena rāghava|

channayā calitastvasmi striyā channāgnikalpayā

न चैतदाश्चर्यतमं यत्तज्येष्ठस्सुतो मम।

अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि

na caitadāścaryatamaṃ yattajyeṣṭhassuto mama|

apānṛtakathaṃ putra pitaraṃ kartumicchasi

पञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वम् निस्तर्तुमिच्छसि |
अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप्रचोदितः

pañcanā yā tu labdhā me tāṃ tvam nistartumicchasi |
anayā vṛttasādinyā kaikeyyā'bhipracoditaḥ

वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति।

यस्तुष्टेन वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया।।।।

दीयतां निखिलेनैव सत्यस्त्वं भव पार्थिव

vanavāsakṛtā buddhirna ca me'dya caliṣyati|

yastuṣṭena varo dattaḥ kaikeyyai varada tvayā||||

dīyatāṃ nikhilenaiva satyastvaṃ bhava pārthiva

अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन्।।।।

चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैस्सह

ahaṃ nideśaṃ bhavato yathoktamanupālayan||||

caturdaśa samā vatsye vane vanacaraissaha

मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्।।।।

न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्।

यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन

mā vimarśo vasumatī bharatāya pradīyatām||||

na hi me kāṅkṣitaṃ rājyaṃ sukhamātmani vā priyam|

yathānideśaṃ kartuṃ vai tavaiva raghunandana

न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो।

स शोकं धारयस्वेमं न हि मेऽस्ति विपर्ययः

na ca śakyaṃ mayā tāta sthātuṃ kṣaṇamapi prabho|

sa śokaṃ dhārayasvemaṃ na hi me'sti viparyayaḥ

अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव।

मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये

arthito hyasmi kaikeyyā vanaṃ gaccheti rāghava|

mayā coktaṃ vrajāmīti tatsatyamanupālaye

मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम्।

प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते

mā cotkaṇṭhāṃ kṛthā deva vane raṃsyāmahe vayam|

praśāntahariṇākīrṇe nānāśakuninādite

पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम्।

तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः

pitā hi daivataṃ tāta devatānāmapi smṛtam|

tasmāddaivatamityeva kariṣyāmi piturvacaḥ

चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम।

पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं सन्तापोऽयं विमुच्यताम्

caturdaśasu varṣeṣu gateṣu narasattama|

punardrakṣyasi māṃ prāptaṃ santāpo'yaṃ vimucyatām

येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पगलो जनः।

स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः

yena saṃstambhanīyo'yaṃ sarvo bāṣpagalo janaḥ|

sa tvaṃ puruṣaśārdūla kimarthaṃ vikriyāṃ gataḥ

एवं स राजा व्यसनाभिपन्नः

शोकेन दुःखेन च ताम्यमानः।

आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसंज्ञो

मोहं गतो नैव चिचेष्ट किंञ्चित्

evaṃ sa rājā vyasanābhipannaḥ

śokena duḥkhena ca tāmyamānaḥ|

āliṅgya putraṃ suvinaṣṭasaṃjño

mohaṃ gato naiva ciceṣṭa kiṃñcit

देव्यस्तत स्संरुरुदुस्समेता

स्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम्।

रुदन् सुमन्त्रोऽऽपि जगाम मूर्छां

हाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम्

devyastata ssaṃrurudussametā

stāṃ varjayitvā naradevapatnīm|

rudan sumantro''pi jagāma mūrchāṃ

hāhākṛtaṃ tatra babhūva sarvam

यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम्।

भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च।।।।

न ह्यकार्यतमं किञ्चित्तव देवीह विद्यते

yasyāstava patistyakto rājā daśarathaḥ svayam|

bhartā sarvasya jagataḥ sthāvarasya carasya ca||||

na hyakāryatamaṃ kiñcittava devīha vidyate

पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः।।।।

यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम्।

महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः

patighnīṃ tvāmahaṃ manye kulaghnīmapi cāntataḥ||||

yanmahendramivājayyaṃ duṣprakampyamivācalam|

mahodadhimivākṣobhyaṃ santāpayasi karmabhiḥ

मावमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम्।

भर्तुरिच्छा हि नारीणां पुत्रकोट्या विशिष्यते

māvamaṃsthā daśarathaṃ bhartāraṃ varadaṃ patim|

bharturicchā hi nārīṇāṃ putrakoṭyā viśiṣyate

यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये।

इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिं स्तल्लोपयितुमिच्छसि

yathāvayo hi rājyāni prāpnuvanti nṛpakṣaye|

ikṣvākukulanāthe'smiṃ stallopayitumicchasi

राजा भवतु ते पुत्रो भरतश्शास्तु मेदिनीम्।

वयं तत्र गमिष्यामो रामो यत्र गमिष्यति

rājā bhavatu te putro bharataśśāstu medinīm|

vayaṃ tatra gamiṣyāmo rāmo yatra gamiṣyati

न हि ते विषये कश्चिद् र्ब्राह्मणो वस्तुमर्हति।

तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म चिकीर्षसि

na hi te viṣaye kaścid rbrāhmaṇo vastumarhati|

tādṛśaṃ tvamamaryādamadya karma cikīrṣasi

आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम्।

आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति मेदिनी

āścaryamiva paśyāmi yasyāste vṛttamīdṛśam|

ācarantyā na vivṛtā sadyo bhavati medinī

महाब्रह्मर्षिसृष्टाः वा ज्वलन्तो भीमदर्शनाः।

धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम्

mahābrahmarṣisṛṣṭāḥ vā jvalanto bhīmadarśanāḥ|

dhigvāgdaṇḍā na hiṃsanti rāmapravrājane sthitām

आम्रं छित्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत्तु यः।

यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत्

āmraṃ chitvā kuṭhāreṇa nimbaṃ paricarettu yaḥ|

yaścainaṃ payasā siñcennaivāsya madhuro bhavet

अभिजात्यं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च।

न हि निम्बात्स्रवेत् क्षैद्रं लोके निगदितं वचः

abhijātyaṃ hi te manye yathā mātustathaiva ca|

na hi nimbātsravet kṣaidraṃ loke nigaditaṃ vacaḥ

ततो जृम्भस्य शयने विरुताद्भूरिवर्चसः।

पितुस्ते विदितो भाव स्स तत्र बहुधाऽहसत्

tato jṛmbhasya śayane virutādbhūrivarcasaḥ|

pituste vidito bhāva ssa tatra bahudhā'hasat

तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती।

हासं ते नृपते सौम्य जिज्ञासामीति चाब्रवीत्

tatra te jananī kruddhā mṛtyupāśamabhīpsatī|

hāsaṃ te nṛpate saumya jijñāsāmīti cābravīt

नृपश्चोवाच तां देवीं देवि शंसामि ते यदि।

ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न संशयः

nṛpaścovāca tāṃ devīṃ devi śaṃsāmi te yadi|

tato me maraṇaṃ sadyo bhaviṣyati na saṃśayaḥ

माता ते पितरं देवि ततः केकयमब्रवीत्।

शंस मे जीव वा मा वा न मामपहसिष्यसि

mātā te pitaraṃ devi tataḥ kekayamabravīt|

śaṃsa me jīva vā mā vā na māmapahasiṣyasi

प्रियया च तथोक्त स्सन् केकयः पृथिवीपतिः।

तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास तत्त्वतः

priyayā ca tathokta ssan kekayaḥ pṛthivīpatiḥ|

tasmai taṃ varadāyārthaṃ kathayāmāsa tattvataḥ

ततः स्स वरदः साधुराजानं प्रत्यभाषत।

म्रियतां ध्वंसतां वेयं मा कृथास्त्वं महीपते

tataḥ ssa varadaḥ sādhurājānaṃ pratyabhāṣata|

mriyatāṃ dhvaṃsatāṃ veyaṃ mā kṛthāstvaṃ mahīpate

स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः।

मातरं ते निरस्याशु विजहार कुबेरवत्

sa tacchrutvā vacastasya prasannamanaso nṛpaḥ|

mātaraṃ te nirasyāśu vijahāra kuberavat

तथा त्वमपि राजानं दुर्जनाचरिते पथि।

असद्ग्राहमिमं मोहात्कुरुषे पापदर्शिनि

tathā tvamapi rājānaṃ durjanācarite pathi|

asadgrāhamimaṃ mohātkuruṣe pāpadarśini

सत्यश्चाद्य प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा।

पितृन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः

satyaścādya pravādo'yaṃ laukikaḥ pratibhāti mā|

pitṛn samanujāyante narā mātaramaṅganāḥ

नैवं भव गृहाणेदं यदाह वसुधाधिपः।

भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव

naivaṃ bhava gṛhāṇedaṃ yadāha vasudhādhipaḥ|

bharturicchāmupāsveha janasyāsya gatirbhava

मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम्।

भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादधाः

mā tvaṃ protsāhitā pāpairdevarājasamaprabham|

bhartāraṃ lokabhartāramasaddharmamupādadhāḥ

न हि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः।

श्रीमान्दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः

na hi mithyā pratijñātaṃ kariṣyati tavānaghaḥ|

śrīmāndaśaratho rājā devi rājīvalocanaḥ

ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मपरिरक्षिता।

रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यताम्

jyeṣṭho vadānyaḥ karmaṇyaḥ svadharmaparirakṣitā|

rakṣitā jīvalokasya balī rāmo'bhiṣicyatām

परिवादो हि ते देवि महाल्लोके चरिष्यति।

यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम्

parivādo hi te devi mahālloke cariṣyati|

yadi rāmo vanaṃ yāti vihāya pitaraṃ nṛpam

स राज्यं राघवः पातु भव त्वं विगतज्वरा।

न हि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसेत्

sa rājyaṃ rāghavaḥ pātu bhava tvaṃ vigatajvarā|

na hi te rāghavādanyaḥ kṣamaḥ puravare vaset

रामे हि यौवराज्यस्थे राजा दशरथो वनम्।

प्रवेक्ष्यति महेष्वासः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्

rāme hi yauvarājyasthe rājā daśaratho vanam|

pravekṣyati maheṣvāsaḥ pūrvavṛttamanusmaran

इति सान्त्वैश्च तीक्ष्णैश्च कैकेयीं राजसंसदि।

सुमन्त्रः क्षोभयामास भूय एव कृताज्जलिः

iti sāntvaiśca tīkṣṇaiśca kaikeyīṃ rājasaṃsadi|

sumantraḥ kṣobhayāmāsa bhūya eva kṛtājjaliḥ

नैव सा क्षुभ्यते देवी न च स्म परिदूयते।

न चास्या मुखवर्णस्य विक्रिया लक्ष्यते तदा

naiva sā kṣubhyate devī na ca sma paridūyate|

na cāsyā mukhavarṇasya vikriyā lakṣyate tadā

ततो निर्धूय सहसा शिरो निःश्वस्व चासकृत् |
पाणौ पाणिम् विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाय्य च

tato nirdhūya sahasā śiro niḥśvasva cāsakṛt |
pāṇau pāṇim viniṣpiṣya dantān kaṭakaṭāyya ca

लोचने कोपसम्रक्ते वर्णम् पूर्वोचितम् जहत् |
कोपाभिभूतः सहसा सम्तापमशुभम् गतः

locane kopasamrakte varṇam pūrvocitam jahat |
kopābhibhūtaḥ sahasā samtāpamaśubham gataḥ

मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य सः |
कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयम् वाक्छरैश्शितैः

manaḥ samīkṣamāṇaśca sūto daśarathasya saḥ |
kampayanniva kaikeyyā hṛdayam vākcharaiśśitaiḥ

वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुगैः |
कैकेय्या सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत

vākyavajrairanupamairnirbhindanniva cāśugaiḥ |
kaikeyyā sarvamarmāṇi sumantraḥ pratyabhāṣata

यश्यास्तव पतिस्त्यक्तोराजा दशरथः स्वयम् |
भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरश्य च

yaśyāstava patistyaktorājā daśarathaḥ svayam |
bhartā sarvasya jagataḥ sthāvarasya caraśya ca

न ह्यकार्यतमम् किंचित् तव देवीह विद्यते
पतिघ्नीम् त्वामहम् मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः

na hyakāryatamam kiṃcit tava devīha vidyate
patighnīm tvāmaham manye kulaghnīmapi cāntataḥ

यन्म हेंद्रमिवाजय्यम् दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम् |
महोदधिमिवाक्षोभ्यम् सन्तापयसि कर्मभिः

yanma heṃdramivājayyam duṣprakampyamivācalam |
mahodadhimivākṣobhyam santāpayasi karmabhiḥ

नूनम् सर्वे गमिष्यामो मार्गम् रामनिषेवितम् |
त्यक्ताया बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा

nūnam sarve gamiṣyāmo mārgam rāmaniṣevitam |
tyaktāyā bāndhavaiḥ sarvairbrāhmaṇaiḥ sādhubhiḥ sadā

का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति |
तादृशम् त्वममर्यादम् कर्म कर्तुम् चिकीर्षसि

kā prītī rājyalābhena tava devi bhaviṣyati |
tādṛśam tvamamaryādam karma kartum cikīrṣasi

तव मातुरसद्ग्राहम् विद्मः पूर्वम् यथाश्रुतम् |
पितुस्ते वरदः कश्चिद्ददौ वरमनुत्तमम्

tava māturasadgrāham vidmaḥ pūrvam yathāśrutam |
pituste varadaḥ kaściddadau varamanuttamam

सर्वभूतरुतम् तस्मात्सम्जज्ञे वसुधाधिपः |
तेन तिर्यग्गतानाम् च भूतानाम् विदितम् वचः

sarvabhūtarutam tasmātsamjajñe vasudhādhipaḥ |
tena tiryaggatānām ca bhūtānām viditam vacaḥ

ततः स वरदह् साधु राजानम् प्रत्यभाषत |
म्रियताम् ध्वंसताम् वेयम् मा कृथास्त्वम् महीपते

tataḥ sa varadah sādhu rājānam pratyabhāṣata |
mriyatām dhvaṃsatām veyam mā kṛthāstvam mahīpate

इति सान्वैश्च तीक्ष्णै कैकेयीम् राजसंसदि |
सुवन्त्रः क्षोभयामास भूय एव कृताञ्जलिः

iti sānvaiśca tīkṣṇai kaikeyīm rājasaṃsadi |
suvantraḥ kṣobhayāmāsa bhūya eva kṛtāñjaliḥ