Ayodhya Kanda, sarga 34

रामस्य तु वचः श्रुत्वा मुनिवेषधरं च तम्
समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः

rāmasya tu vacaḥ śrutvā muniveṣadharaṃ ca tam
samīkṣya saha bhāryābhī rājā vigatacetanaḥ

नैनं दुःखेन संतप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम्
न चैनमभिसंप्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः

nainaṃ duḥkhena saṃtaptaḥ pratyavaikṣata rāghavam
na cainam abhisaṃprekṣya pratyabhāṣata durmanāḥ

स मुहूर्तमिवासंज्ञो दुःखितश्च महीपतिः
विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन्

sa muhūrtam ivāsaṃjño duḥkhitaś ca mahīpatiḥ
vilalāpa mahābāhū rāmam evānucintayan

मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवः कृताः
प्राणिनो हिंसिता वापि तस्मादिदमुपस्थितम्

manye khalu mayā pūrvaṃ vivatsā bahavaḥ kṛtāḥ
prāṇino hiṃsitā vāpi tasmād idam upasthitam

न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम्
कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते

na tv evānāgate kāle dehāc cyavati jīvitam
kaikeyyā kliśyamānasya mṛtyur mama na vidyate

योऽहं पावकसंकाशं पश्यामि पुरतः स्थितम्
विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम्

yo 'haṃ pāvakasaṃkāśaṃ paśyāmi purataḥ sthitam
vihāya vasane sūkṣme tāpasācchādam ātmajam

एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं क्लिश्यते जनः
स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम्

ekasyāḥ khalu kaikeyyāḥ kṛte 'yaṃ kliśyate janaḥ
svārthe prayatamānāyāḥ saṃśritya nikṛtiṃ tv imām

एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण पिहितेक्ष्णह
रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक ह

evam uktvā tu vacanaṃ bāṣpeṇa pihitekṣṇaha
rāmeti sakṛd evoktvā vyāhartuṃ na śaśāka ha

संज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात्स महीपतिः
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत्

saṃjñāṃ tu pratilabhyaiva muhūrtāt sa mahīpatiḥ
netrābhyām aśrupūrṇābhyāṃ sumantram idam abravīt

औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः
प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात्परम्

aupavāhyaṃ rathaṃ yuktvā tvam āyāhi hayottamaiḥ
prāpayainaṃ mahābhāgam ito janapadāt param

एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते
पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम्

evaṃ manye guṇavatāṃ guṇānāṃ phalam ucyate
pitrā mātrā ca yat sādhur vīro nirvāsyate vanam

राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः
योजयित्वाययौ तत्र रथमश्वैरलंकृतम्

rājño vacanam ājñāya sumantraḥ śīghravikramaḥ
yojayitvāyayau tatra ratham aśvair alaṃkṛtam

तं रथं राजपुत्राय सूतः कनकभूषितम्
आचचक्षेऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः

taṃ rathaṃ rājaputrāya sūtaḥ kanakabhūṣitam
ācacakṣe 'ñjaliṃ kṛtvā yuktaṃ paramavājibhiḥ

राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसंचये
उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वतः शुचि

rājā satvaram āhūya vyāpṛtaṃ vittasaṃcaye
uvāca deśakālajño niścitaṃ sarvataḥ śuci

वासांसि च महार्हाणि भूषणानि वराणि च
वर्षाण्येतानि संख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमानय

vāsāṃsi ca mahārhāṇi bhūṣaṇāni varāṇi ca
varṣāṇy etāni saṃkhyāya vaidehyāḥ kṣipram ānaya

नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः
प्रायच्छत्सर्वमाहृत्य सीतायै क्षिप्रमेव तत्

narendreṇaivam uktas tu gatvā kośagṛhaṃ tataḥ
prāyacchat sarvam āhṛtya sītāyai kṣipram eva tat

सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम्
भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषणैः

sā sujātā sujātāni vaidehī prasthitā vanam
bhūṣayām āsa gātrāṇi tair vicitrair vibhūṣaṇaiḥ

व्यराजयत वैदेही वेश्म तत्सुविभूषिता
उद्यतोंऽशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः

vyarājayata vaidehī veśma tat suvibhūṣitā
udyato 'ṃśumataḥ kāle khaṃ prabheva vivasvataḥ

तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत्
अनाचरन्तीं कृपणं मूध्न्युपाघ्राय मैथिलीम्

tāṃ bhujābhyāṃ pariṣvajya śvaśrūr vacanam abravīt
anācarantīṃ kṛpaṇaṃ mūdhny upāghrāya maithilīm

असत्यः सर्वलोकेऽस्मिन्सततं सत्कृताः प्रियैः
भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः

asatyaḥ sarvaloke 'smin satataṃ satkṛtāḥ priyaiḥ
bhartāraṃ nānumanyante vinipātagataṃ striyaḥ

स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो मम
तव दैवतमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा

sa tvayā nāvamantavyaḥ putraḥ pravrājito mama
tava daivatam astv eṣa nirdhanaḥ sadhano 'pi vā

विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम्
कृताञ्जलिरुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिता

vijñāya vacanaṃ sītā tasyā dharmārthasaṃhitam
kṛtāñjalir uvācedaṃ śvaśrūm abhimukhe sthitā

करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम्
अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे

kariṣye sarvam evāham āryā yad anuśāsti mām
abhijñāsmi yathā bhartur vartitavyaṃ śrutaṃ ca me

न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति
धर्माद्विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा

na mām asajjanenāryā samānayitum arhati
dharmād vicalituṃ nāham alaṃ candrād iva prabhā

नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो वर्तते रथः
नापतिः सुखमेधते या स्यादपि शतात्मजा

nātantrī vādyate vīṇā nācakro vartate rathaḥ
nāpatiḥ sukham edhate yā syād api śatātmajā

मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः
अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत्

mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ mātā mitaṃ sutaḥ
amitasya hi dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayet

साहमेवंगता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा
आर्ये किमवमन्येयं स्त्रीणां भर्ता हि दैवतम्

sāham evaṃgatā śreṣṭhā śrutadharmaparāvarā
ārye kim avamanyeyaṃ strīṇāṃ bhartā hi daivatam

सीताया वचनं श्रुत्वा कौसल्या हृदयंगमम्
शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम्

sītāyā vacanaṃ śrutvā kausalyā hṛdayaṃgamam
śuddhasattvā mumocāśru sahasā duḥkhaharṣajam

तां प्राञ्जलिरभिक्रम्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम्
रामः परमधर्मज्ञो मातरं वाक्यमब्रवीत्

tāṃ prāñjalir abhikramya mātṛmadhye 'tisatkṛtām
rāmaḥ paramadharmajño mātaraṃ vākyam abravīt

अम्ब मा दुःखिता भूस्त्वं पश्य त्वं पितरं मम
क्षयो हि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति

amba mā duḥkhitā bhūs tvaṃ paśya tvaṃ pitaraṃ mama
kṣayo hi vanavāsasya kṣipram eva bhaviṣyati

सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नववर्षाणि पञ्च च
सा समग्रमिह प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्वृतम्

suptāyās te gamiṣyanti navavarṣāṇi pañca ca
sā samagram iha prāptaṃ māṃ drakṣyasi suhṛdvṛtam

एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः
त्रयः शतशतार्धा हि ददर्शावेक्ष्य मातरः

etāvad abhinītārtham uktvā sa jananīṃ vacaḥ
trayaḥ śataśatārdhā hi dadarśāvekṣya mātaraḥ

ताश्चापि स तथैवार्ता मातॄर्दशरथात्मजः
धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः

tāś cāpi sa tathaivārtā mātṝr daśarathātmajaḥ
dharmayuktam idaṃ vākyaṃ nijagāda kṛtāñjaliḥ

संवासात्परुषं किंचिदज्ञानाद्वापि यत्कृतम्
तन्मे समनुजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः

saṃvāsāt paruṣaṃ kiṃ cid ajñānād vāpi yat kṛtam
tan me samanujānīta sarvāś cāmantrayāmi vaḥ

जज्ञेऽथ तासां संनादः क्रौञ्चीनामिव निःस्वनः
मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे

jajñe 'tha tāsāṃ saṃnādaḥ krauñcīnām iva niḥsvanaḥ
mānavendrasya bhāryāṇām evaṃ vadati rāghave

मुरजपणवमेघघोषव;द्दशरथवेश्म बभूव यत्पुरा
विलपित परिदेवनाकुलं; व्यसनगतं तदभूत्सुदुःखितम्

murajapaṇavameghaghoṣavad; daśarathaveśma babhūva yat purā
vilapita paridevanākulaṃ; vyasanagataṃ tad abhūt suduḥkhitam