Ayodhya Kanda, sarga 33
महामात्रवचः श्रुत्वा रामो दशरथं तदा
अन्वभाषत वाक्यं तु विनयज्ञो विनीतवत्
mahāmātravacaḥ śrutvā rāmo daśarathaṃ tadā
anvabhāṣata vākyaṃ tu vinayajño vinītavat
त्यक्तभोगस्य मे राजन्वने वन्येन जीवतः
किं कार्यमनुयात्रेण त्यक्तसङ्गस्य सर्वतः
tyaktabhogasya me rājan vane vanyena jīvataḥ
kiṃ kāryam anuyātreṇa tyaktasaṅgasya sarvataḥ
यो हि दत्त्वा द्विपश्रेष्ठं कक्ष्यायां कुरुते मनः
रज्जुस्नेहेन किं तस्य त्यजतः कुञ्जरोत्तमम्
yo hi dattvā dvipaśreṣṭhaṃ kakṣyāyāṃ kurute manaḥ
rajjusnehena kiṃ tasya tyajataḥ kuñjarottamam
तथा मम सतां श्रेष्ठ किं ध्वजिन्या जगत्पते
सर्वाण्येवानुजानामि चीराण्येवानयन्तु मे
tathā mama satāṃ śreṣṭha kiṃ dhvajinyā jagatpate
sarvāṇy evānujānāmi cīrāṇy evānayantu me
खनित्रपिटके चोभे ममानयत गच्छतः
चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वसतो मम
khanitrapiṭake cobhe mamānayata gacchataḥ
caturdaśa vane vāsaṃ varṣāṇi vasato mama
अथ चीराणि कैकेयी स्वयमाहृत्य राघवम्
उवाच परिधत्स्वेति जनौघे निरपत्रपा
atha cīrāṇi kaikeyī svayam āhṛtya rāghavam
uvāca paridhatsveti janaughe nirapatrapā
स चीरे पुरुषव्याघ्रः कैकेय्याः प्रतिगृह्य ते
सूक्ष्मवस्त्रमवक्षिप्य मुनिवस्त्राण्यवस्त ह
sa cīre puruṣavyāghraḥ kaikeyyāḥ pratigṛhya te
sūkṣmavastram avakṣipya munivastrāṇy avasta ha
लक्ष्मणश्चापि तत्रैव विहाय वसने शुभे
तापसाच्छादने चैव जग्राह पितुरग्रतः
lakṣmaṇaś cāpi tatraiva vihāya vasane śubhe
tāpasāc chādane caiva jagrāha pitur agrataḥ
अथात्मपरिधानार्थं सीता कौशेयवासिनी
समीक्ष्य चीरं संत्रस्ता पृषती वागुरामिव
athātmaparidhānārthaṃ sītā kauśeyavāsinī
samīkṣya cīraṃ saṃtrastā pṛṣatī vāgurām iva
सा व्यपत्रपमाणेव प्रतिगृह्य च दुर्मनाः
गन्धर्वराजप्रतिमं भर्तारमिदमब्रवीत्
कथं नु चीरं बध्नन्ति मुनयो वनवासिनः
sā vyapatrapamāṇeva pratigṛhya ca durmanāḥ
gandharvarājapratimaṃ bhartāram idam abravīt
kathaṃ nu cīraṃ badhnanti munayo vanavāsinaḥ
कृत्वा कण्ठे च सा चीरमेकमादाय पाणिना
तस्थौ ह्यकुषला तत्र व्रीडिता जनकात्मज
kṛtvā kaṇṭhe ca sā cīram ekam ādāya pāṇinā
tasthau hy akuṣalā tatra vrīḍitā janakātmaja
तस्यास्तत्क्षिप्रमागम्य रामो धर्मभृतां वरः
चीरं बबन्ध सीतायाः कौशेयस्योपरि स्वयम्
tasyās tat kṣipram āgamya rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ
cīraṃ babandha sītāyāḥ kauśeyasyopari svayam
रामं प्रेक्ष्य तु सीताया बध्नन्तं चीरमुत्तमम्।
अन्तःपुरगता नार्यो मुमुचुर्वारि नेत्रजम्
rāmaṃ prekṣya tu sītāyā badhnantaṃ cīramuttamam|
antaḥpuragatā nāryo mumucurvāri netrajam
ऊचुश्च परमायस्ता रामं ज्वलिततेजसम्।
वत्स नैवं नियुक्तेयं वनवासे मनस्विनी
ūcuśca paramāyastā rāmaṃ jvalitatejasam|
vatsa naivaṃ niyukteyaṃ vanavāse manasvinī
पितुर्वाक्यानुरोधेन गतस्य विजनं वनम्।
तावद्दर्शनमस्या नः सफलं भवतु प्रभो
piturvākyānurodhena gatasya vijanaṃ vanam|
tāvaddarśanamasyā naḥ saphalaṃ bhavatu prabho
लक्ष्मणेन सहायेन वनं गच्छस्व पुत्रक।
नेयमर्हति कल्याणी वस्तुं तापसवद्वने
lakṣmaṇena sahāyena vanaṃ gacchasva putraka|
neyamarhati kalyāṇī vastuṃ tāpasavadvane
कुरु नो याचनां पुत्र सीता तिष्ठतु भामिनी।
धर्मनित्यस्स्वयं स्थातुं न हीदानीं त्वमिच्छसि
kuru no yācanāṃ putra sītā tiṣṭhatu bhāminī|
dharmanityassvayaṃ sthātuṃ na hīdānīṃ tvamicchasi
तासामेवंविधा वाच शृण्वन् दशरथात्मजः।
बबन्धैव तदा चीरं सीतया तुल्यशीलया
tāsāmevaṃvidhā vāca śṛṇvan daśarathātmajaḥ|
babandhaiva tadā cīraṃ sītayā tulyaśīlayā
चीरे गृहीते तु तया समीक्ष्य नृपतेर्गुरुः।
निवार्य सीतां कैकेयीं वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत्
cīre gṛhīte tu tayā samīkṣya nṛpaterguruḥ|
nivārya sītāṃ kaikeyīṃ vasiṣṭho vākyamabravīt
अतिप्रवृत्ते दुर्मेधे कैकेयि कुलपांसनि।
वञ्चयित्वा च राजानं न प्रमाणेऽवतिष्ठसे
atipravṛtte durmedhe kaikeyi kulapāṃsani|
vañcayitvā ca rājānaṃ na pramāṇe'vatiṣṭhase
न गन्तव्यं वनं देव्या सीतया शीलवर्जिते।
अनुष्ठास्यति रामस्य सीता प्रकृतमासनम्
na gantavyaṃ vanaṃ devyā sītayā śīlavarjite|
anuṣṭhāsyati rāmasya sītā prakṛtamāsanam
आत्मा हि दारास्सर्वेषां दारसङ्ग्रहवर्तिनाम्।
आत्मेयमिति रामस्य पालयिष्यति मेदिनीम्
ātmā hi dārāssarveṣāṃ dārasaṅgrahavartinām|
ātmeyamiti rāmasya pālayiṣyati medinīm
अथ यास्यति वैदेही वनं रामेण सङ्गता।
वयमप्यनुयास्यामः पुरं चेदं गमिष्यति
atha yāsyati vaidehī vanaṃ rāmeṇa saṅgatā|
vayamapyanuyāsyāmaḥ puraṃ cedaṃ gamiṣyati
अन्तपालाश्च यास्यन्ति सदारो यत्र राघवः।
सहोपजीव्यं राष्ट्रं च पुरं च सपरिच्छदम्
antapālāśca yāsyanti sadāro yatra rāghavaḥ|
sahopajīvyaṃ rāṣṭraṃ ca puraṃ ca saparicchadam
भरतश्च सशत्रुघ्नश्चीरवासा वनेचरः।
वने वसन्तं काकुत्स्थ मनुवत्स्यति पूर्वजम्
bharataśca saśatrughnaścīravāsā vanecaraḥ|
vane vasantaṃ kākutstha manuvatsyati pūrvajam
तत श्शून्यां गतजनां वसुधां पादपै स्सह।
त्वमेका शाधि दुर्वृत्ता प्रजानामहिते स्थिता
tata śśūnyāṃ gatajanāṃ vasudhāṃ pādapai ssaha|
tvamekā śādhi durvṛttā prajānāmahite sthitā
न हि तद्भविता राष्ट्रं यत्र रामो न भूपतिः।
तद्वनं भविता राष्ट्रं यत्र रामो निवत्स्यति
na hi tadbhavitā rāṣṭraṃ yatra rāmo na bhūpatiḥ|
tadvanaṃ bhavitā rāṣṭraṃ yatra rāmo nivatsyati
न ह्यदत्तां महीं पित्रा भरतः शास्तुमर्हति।
त्वयि वा पुत्रवद्वस्तुं यदि जातो महीपतेः
na hyadattāṃ mahīṃ pitrā bharataḥ śāstumarhati|
tvayi vā putravadvastuṃ yadi jāto mahīpateḥ
यद्यपि त्वं क्षितितलाद्गगनं चोत्पतिष्यसि।
पितृर्वंशचरित्रज्ञः सोऽन्यथा न करिष्यति
yadyapi tvaṃ kṣititalādgaganaṃ cotpatiṣyasi|
pitṛrvaṃśacaritrajñaḥ so'nyathā na kariṣyati
तत्त्वया पुत्रगर्धिन्या पुत्रस्य कृतमप्रियम्।
लोके हि स न विद्येत यो न राममनुव्रतः
tattvayā putragardhinyā putrasya kṛtamapriyam|
loke hi sa na vidyeta yo na rāmamanuvrataḥ
द्रक्ष्यस्यद्यैव कैकेयी पशुव्यालमृगद्विजान्।
गच्छतस्सह रामेण पादपांश्च तदुन्मुखान्
drakṣyasyadyaiva kaikeyī paśuvyālamṛgadvijān|
gacchatassaha rāmeṇa pādapāṃśca tadunmukhān
अथोत्तमान्याभरणानि देवि
देहि स्नुषायै व्यपनीय चीरम्।
न चीरमस्याः प्रविधीयतेति
न्यवारयत्तद्वसनं वसिष्टः
athottamānyābharaṇāni devi
dehi snuṣāyai vyapanīya cīram|
na cīramasyāḥ pravidhīyateti
nyavārayattadvasanaṃ vasiṣṭaḥ
एकस्य रामस्य वने निवास
स्त्वया वृतःकेकयराजपुत्री।
विभूषितेयं प्रतिकर्मनित्या
वसत्वरण्ये सह राघवेण
ekasya rāmasya vane nivāsa
stvayā vṛtaḥkekayarājaputrī|
vibhūṣiteyaṃ pratikarmanityā
vasatvaraṇye saha rāghaveṇa
यानैश्च मुख्यैः परिचारकैश्च
सुसंवृता गच्छतु राजपुत्री।
वस्त्रैश्च सर्वैस्सहितैर्विधानै
र्नेयं वृता ते वरसम्प्रदाने
yānaiśca mukhyaiḥ paricārakaiśca
susaṃvṛtā gacchatu rājaputrī|
vastraiśca sarvaissahitairvidhānai
rneyaṃ vṛtā te varasampradāne
तस्मिंस्तथा जल्पति विप्रमुख्ये
गुरौ नृपस्याप्रतिमप्रभावे।
नैव स्म सीता विनिवृत्तभावा
प्रियस्य भर्तुः प्रतिकारकामा
tasmiṃstathā jalpati vipramukhye
gurau nṛpasyāpratimaprabhāve|
naiva sma sītā vinivṛttabhāvā
priyasya bhartuḥ pratikārakāmā
तस्यां चीरं वसानायां नाथवत्यामनाथवत्
प्रचुक्रोश जनः सर्वो धिक्त्वां दशरथं त्विति
tasyāṃ cīraṃ vasānāyāṃ nāthavatyām anāthavat
pracukrośa janaḥ sarvo dhik tvāṃ daśarathaṃ tv iti
तेन तत्र प्रणादेन दुःखितस्स महीपतिः।
चिच्छेद जीविते श्रद्धां धर्मे यशसि चात्मनः
tena tatra praṇādena duḥkhitassa mahīpatiḥ|
ciccheda jīvite śraddhāṃ dharme yaśasi cātmanaḥ
स निःश्वस्योष्णमैक्ष्वाकस्तां भार्यामिदमब्रवीत्
कैकेयि कुशचीरेण न सीता गन्तुमर्हति
sa niḥśvasyoṣṇam aikṣvākas tāṃ bhāryām idam abravīt
kaikeyi kuśacīreṇa na sītā gantum arhati
सुकुमारी च बाला च सततं च सुखोचिता।
नेयं वनस्य योग्येति सत्यमाह गुरुर्मम
sukumārī ca bālā ca satataṃ ca sukhocitā|
neyaṃ vanasya yogyeti satyamāha gururmama
इयं हि कस्यापकरोति किञ्चि
त्तपस्विनी राजवरस्य कन्या।
या चीरमासाद्य जनस्य मध्ये
स्थिता विसंज्ञाश्रमणीव काचित्
iyaṃ hi kasyāpakaroti kiñci
ttapasvinī rājavarasya kanyā|
yā cīramāsādya janasya madhye
sthitā visaṃjñāśramaṇīva kācit
चीराण्यपास्याज्जनकस्य कन्या
नेयं प्रतिज्ञा मम दत्तपूर्वा।
यथासुखं गच्छतु राजपुत्री
वनं समग्रा सह सर्वरत्नैः
cīrāṇyapāsyājjanakasya kanyā
neyaṃ pratijñā mama dattapūrvā|
yathāsukhaṃ gacchatu rājaputrī
vanaṃ samagrā saha sarvaratnaiḥ
अजीवनार्हेण मया नृशंसा
कृता प्रतिज्ञा नियमेन तावत्।
तवया हि बाल्यात् प्रतिपन्नमेतत्
तन्मां दहेद्वेणुमिवात्मपुष्पम्
ajīvanārheṇa mayā nṛśaṃsā
kṛtā pratijñā niyamena tāvat|
tavayā hi bālyāt pratipannametat
tanmāṃ dahedveṇumivātmapuṣpam
रामेण यदि ते पापे किञ्चित्कृतमशोभनम्।
अपकारः क इह ते वैदेह्या दर्शितोऽधमे
rāmeṇa yadi te pāpe kiñcitkṛtamaśobhanam|
apakāraḥ ka iha te vaidehyā darśito'dhame
मृगीवोत्फुल्लनयना मृदुशीला तपस्वीनी।
अपकारं कमिह ते करोति जनकात्मजा
mṛgīvotphullanayanā mṛduśīlā tapasvīnī|
apakāraṃ kamiha te karoti janakātmajā
ननु पर्याप्तमेतत्ते पापे रामविवासनम्
किमेभिः कृपणैर्भूयः पातकैरपि ते कृतैः
nanu paryāptam etat te pāpe rāmavivāsanam
kim ebhiḥ kṛpaṇair bhūyaḥ pātakair api te kṛtaiḥ
प्रतिज्ञातं मया तावत् त्वयोक्तं देवि शृण्वता।
रामं यदभिषेकाय त्वमिहागतमब्रवीः
pratijñātaṃ mayā tāvat tvayoktaṃ devi śṛṇvatā|
rāmaṃ yadabhiṣekāya tvamihāgatamabravīḥ
तत्त्वेतत्समतिक्रम्य निरयं गन्तुमिच्छसि।
मैथिलीमपि या हि त्वमीक्षसे चीरवासिनीम्
tattvetatsamatikramya nirayaṃ gantumicchasi|
maithilīmapi yā hi tvamīkṣase cīravāsinīm
इतीव राजा विलपन्महात्मा
शोकस्य नान्तं स ददर्श किञ्चित्।
भृशातुरत्वाच्च पपात भूमौ
तेनैव पुत्रव्यसनेन मग्नः
itīva rājā vilapanmahātmā
śokasya nāntaṃ sa dadarśa kiñcit|
bhṛśāturatvācca papāta bhūmau
tenaiva putravyasanena magnaḥ
एवं ब्रुवन्तं पितरं रामः संप्रस्थितो वनम्
अवाक्शिरसमासीनमिदं वचनमब्रवीत्
evaṃ bruvantaṃ pitaraṃ rāmaḥ saṃprasthito vanam
avākśirasam āsīnam idaṃ vacanam abravīt
इयं धार्मिक कौसल्या मम माता यशस्विनी
वृद्धा चाक्षुद्रशीला च न च त्वां देवगर्हिते
iyaṃ dhārmika kausalyā mama mātā yaśasvinī
vṛddhā cākṣudraśīlā ca na ca tvāṃ devagarhite
मया विहीनां वरद प्रपन्नां शोकसागरम्
अदृष्टपूर्वव्यसनां भूयः संमन्तुमर्हसि
mayā vihīnāṃ varada prapannāṃ śokasāgaram
adṛṣṭapūrvavyasanāṃ bhūyaḥ saṃmantum arhasi
इमां महेन्द्रोपमजातगर्भिणीं; तथा विधातुं जनमीं ममार्हसि
यथा वनस्थे मयि शोककर्शिता; न जीवितं न्यस्य यमक्षयं व्रजेत्
imāṃ mahendropamajātagarbhiṇīṃ; tathā vidhātuṃ janamīṃ mamārhasi
yathā vanasthe mayi śokakarśitā; na jīvitaṃ nyasya yamakṣayaṃ vrajet