Ayodhya Kanda, sarga 45

Ayodhyākāṇḍa · 24 Critical Edition verses · 4 Southern-only

तं जाग्रतमदम्भेन भ्रातुरर्थाय लक्ष्मणम्
गुहः संतापसंतप्तो राघवं वाक्यमब्रवीत्

taṃ jāgratam adambhena bhrātur arthāya lakṣmaṇam
guhaḥ saṃtāpasaṃtapto rāghavaṃ vākyam abravīt

इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता
प्रत्याश्वसिहि साध्वस्यां राजपुत्र यथासुखम्

iyaṃ tāta sukhā śayyā tvadartham upakalpitā
pratyāśvasihi sādhv asyāṃ rājaputra yathāsukham

उचितोऽयं जनः सर्वः क्लेशानां त्वं सुखोचितः
गुप्त्यर्थं जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य वयं निशाम्

ucito 'yaṃ janaḥ sarvaḥ kleśānāṃ tvaṃ sukhocitaḥ
guptyarthaṃ jāgariṣyāmaḥ kākutsthasya vayaṃ niśām

न हि रामात्प्रियतरो ममास्ति भुवि कश्चन
ब्रवीम्येतदहं सत्यं सत्येनैव च ते शपे

na hi rāmāt priyataro mamāsti bhuvi kaś cana
bravīmy etad ahaṃ satyaṃ satyenaiva ca te śape

अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽस्मिन्सुमहद्यशः
धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थावाप्तिं च केवलाम्

asya prasādād āśaṃse loke 'smin sumahad yaśaḥ
dharmāvāptiṃ ca vipulām arthāvāptiṃ ca kevalām

सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया
रक्षिष्यामि धनुष्पाणिः सर्वतो ज्ञातिभिः सह

so 'haṃ priyasakhaṃ rāmaṃ śayānaṃ saha sītayā
rakṣiṣyāmi dhanuṣpāṇiḥ sarvato jñātibhiḥ saha

न हि मेऽविदितं किंचिद्वनेऽस्मिंश्चरतः सदा
चतुरङ्गं ह्यपि बलं सुमहत्प्रसहेमहि

na hi me 'viditaṃ kiṃ cid vane 'smiṃś carataḥ sadā
caturaṅgaṃ hy api balaṃ sumahat prasahemahi

लक्ष्मणस्तं तदोवाच रक्ष्यमाणास्त्वयानघ
नात्र भीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता

lakṣmaṇas taṃ tadovāca rakṣyamāṇās tvayānagha
nātra bhītā vayaṃ sarve dharmam evānupaśyatā

कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया
शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा

kathaṃ dāśarathau bhūmau śayāne saha sītayā
śakyā nidrā mayā labdhuṃ jīvitaṃ vā sukhāni vā

यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि
तं पश्य सुखसंविष्टं तृणेषु सह सीतया

yo na devāsuraiḥ sarvaiḥ śakyaḥ prasahituṃ yudhi
taṃ paśya sukhasaṃviṣṭaṃ tṛṇeṣu saha sītayā

यो मन्त्र तपसा लब्धो विविधैश्च परिश्रमैः
एको दशरथस्यैष पुत्रः सदृशलक्षणः

yo mantra tapasā labdho vividhaiś ca pariśramaiḥ
eko daśarathasyaiṣa putraḥ sadṛśalakṣaṇaḥ

अस्मिन्प्रव्रजितो राजा न चिरं वर्तयिष्यति
विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति

asmin pravrajito rājā na ciraṃ vartayiṣyati
vidhavā medinī nūnaṃ kṣipram eva bhaviṣyati

विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः
निर्घोषोपरतं तात मन्ये राजनिवेशनम्

vinadya sumahānādaṃ śrameṇoparatāḥ striyaḥ
nirghoṣoparataṃ tāta manye rājaniveśanam

कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम
नाशंसे यदि जीवन्ति सर्वे ते शर्वरीमिमाम्

kausalyā caiva rājā ca tathaiva jananī mama
nāśaṃse yadi jīvanti sarve te śarvarīm imām

जीवेदपि हि मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया
तद्दुःखं यत्तु कौसल्या वीरसूर्विनशिष्यति

jīved api hi me mātā śatrughnasyānvavekṣayā
tad duḥkhaṃ yat tu kausalyā vīrasūr vinaśiṣyati

अनुरक्तजनाकीर्णा सुखालोकप्रियावहा
राजव्यसनसंसृष्टा सा पुरी विनशिष्यति

anuraktajanākīrṇā sukhālokapriyāvahā
rājavyasanasaṃsṛṣṭā sā purī vinaśiṣyati

VR-S.2.45.16+12.45.16+1Southern-onlyIIT Kanpur Heritage

कथं पुत्रं महात्मानं ज्येष्ठं प्रियमपश्यतः।

शरीरं धारयिष्यन्ति प्राणा राज्ञो महात्मनः

kathaṃ putraṃ mahātmānaṃ jyeṣṭhaṃ priyamapaśyataḥ|

śarīraṃ dhārayiṣyanti prāṇā rājño mahātmanaḥ

VR-S.2.45.16+22.45.16+2Southern-onlyIIT Kanpur Heritage

विनष्टे नृपतौ पश्चात्कौसल्या विनशिष्यति।

अनन्तरं च माताऽपि मम नाशमुपैष्यति

vinaṣṭe nṛpatau paścātkausalyā vinaśiṣyati|

anantaraṃ ca mātā'pi mama nāśamupaiṣyati

VR-S.2.45.16+32.45.16+3Southern-onlyvalmikiramayan.net

कथम् पुत्रम् महात्मानम् ज्येष्ठम् प्रियमपस्यतः |
शरीरम् धारयुष्यान्ति प्राणा राज्ञो महात्मनः

katham putram mahātmānam jyeṣṭham priyamapasyataḥ |
śarīram dhārayuṣyānti prāṇā rājño mahātmanaḥ

अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम्
राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति

atikrāntam atikrāntam anavāpya manoratham
rājye rāmam anikṣipya pitā me vinaśiṣyati

सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन्काले ह्युपस्थिते
प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम्

siddhārthāḥ pitaraṃ vṛttaṃ tasmin kāle hy upasthite
pretakāryeṣu sarveṣu saṃskariṣyanti bhūmipam

रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्
हर्म्यप्रासादसंपन्नां गणिकावरशोभिताम्

ramyacatvarasaṃsthānāṃ suvibhaktamahāpathām
harmyaprāsādasaṃpannāṃ gaṇikāvaraśobhitām

रथाश्वगजसंबाधां तूर्यनादविनादिताम्
सर्वकल्याणसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्

rathāśvagajasaṃbādhāṃ tūryanādavināditām
sarvakalyāṇasaṃpūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulām

आरामोद्यानसंपन्नां समाजोत्सवशालिनीम्
सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम

ārāmodyānasaṃpannāṃ samājotsavaśālinīm
sukhitā vicariṣyanti rājadhānīṃ pitur mama

VR-S.2.45.21+12.45.21+1Southern-onlyIIT Kanpur Heritage

अपि जीवेद्दशरथो वनवासात्पुनर्वयम्।

प्रत्यागम्य महात्मानमपि पश्येम सुव्रतम्

api jīveddaśaratho vanavāsātpunarvayam|

pratyāgamya mahātmānamapi paśyema suvratam

अपि सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम्
निवृत्ते वनवासेऽस्मिन्नयोध्यां प्रविशेमहि

api satyapratijñena sārdhaṃ kuśalinā vayam
nivṛtte vanavāse 'sminn ayodhyāṃ praviśemahi

परिदेवयमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः
तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी सात्यवर्तत

paridevayamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ
tiṣṭhato rājaputrasya śarvarī sātyavartata

तथा हि सत्यं ब्रुवति प्रजाहिते; नरेन्द्रपुत्रे गुरुसौहृदाद्गुहः
मुमोच बाष्पं व्यसनाभिपीडितो; ज्वरातुरो नाग इव व्यथातुरः

tathā hi satyaṃ bruvati prajāhite; narendraputre gurusauhṛdād guhaḥ
mumoca bāṣpaṃ vyasanābhipīḍito; jvarāturo nāga iva vyathāturaḥ