Ayodhya Kanda, sarga 58

तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वा संकुलितेन्द्रियः
एकस्त्वचिन्तयं बुद्ध्या कथं नु सुकृतं भवेत्

tad ajñānān mahat pāpaṃ kṛtvā saṃkulitendriyaḥ
ekas tv acintayaṃ buddhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet

ततस्तं घटमादय पूर्णं परमवारिणा
आश्रमं तमहं प्राप्य यथाख्यातपथं गतः

tatas taṃ ghaṭam ādaya pūrṇaṃ paramavāriṇā
āśramaṃ tam ahaṃ prāpya yathākhyātapathaṃ gataḥ

तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ
अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ

tatrāhaṃ durbalāv andhau vṛddhāv apariṇāyakau
apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāv iva dvijau

तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिक्रमौ
तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत्

tannimittābhir āsīnau kathābhir aparikramau
tām āśāṃ matkṛte hīnāv udāsīnāv anāthavat

पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत
किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय

padaśabdaṃ tu me śrutvā munir vākyam abhāṣata
kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipram ānaya

यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया
उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम्

yannimittam idaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā
utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipram āśramam

यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया
न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना

yad vyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā
na tan manasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā

त्वं गतिस्त्वगतीनां च चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम्
समासक्तास्त्वयि प्राणाः किंचिन्नौ नाभिभाषसे

tvaṃ gatis tv agatīnāṃ ca cakṣus tvaṃ hīnacakṣuṣām
samāsaktās tvayi prāṇāḥ kiṃ cin nau nābhibhāṣase

मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया
हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतो भीत इवाब्रुवम्

munim avyaktayā vācā tam ahaṃ sajjamānayā
hīnavyañjanayā prekṣya bhīto bhīta ivābruvam

मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम्
आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम्

manasaḥ karma ceṣṭābhir abhisaṃstabhya vāgbalam
ācacakṣe tv ahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam

क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः
सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम्

kṣatriyo 'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ
sajjanāvamataṃ duḥkham idaṃ prāptaṃ svakarmajam

भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः
जिघांसुः श्वापदं किंचिन्निपाने वागतं गजम्

bhagavaṃś cāpahasto 'haṃ sarayūtīram āgataḥ
jighāṃsuḥ śvāpadaṃ kiṃ cin nipāne vāgataṃ gajam

तत्र श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः
द्विपोऽयमिति मत्वा हि बाणेनाभिहतो मया

tatra śruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ
dvipo 'yam iti matvā hi bāṇenābhihato mayā

गत्वा नद्यास्ततस्तीरमपश्यमिषुणा हृदि
विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम्

gatvā nadyās tatas tīram apaśyam iṣuṇā hṛdi
vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasam

भगवञ्शब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना
विसृष्टोऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतः सुतः

bhagavañ śabdam ālakṣya mayā gajajighāṃsunā
visṛṣṭo 'mbhasi nārācas tena te nihataḥ sutaḥ

स चोद्धृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः
भगवन्तावुभौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च

sa coddhṛtena bāṇena tatraiva svargam āsthitaḥ
bhagavantāv ubhau śocann andhāv iti vilapya ca

अज्ञानाद्भवतः पुत्रः सहसाभिहतो मया
शेषमेवंगते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः

ajñānād bhavataḥ putraḥ sahasābhihato mayā
śeṣam evaṃgate yat syāt tat prasīdatu me muniḥ

स तच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं निःश्वसञ्शोककर्शितः
मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्

sa tac chrutvā vacaḥ krūraṃ niḥśvasañ śokakarśitaḥ
mām uvāca mahātejāḥ kṛtāñjalim upasthitam

यद्येतदशुभं कर्म न स्म मे कथयेः स्वयम्
फलेन्मूर्धा स्म ते राजन्सद्यः शतसहस्रधा

yady etad aśubhaṃ karma na sma me kathayeḥ svayam
phalen mūrdhā sma te rājan sadyaḥ śatasahasradhā

क्षत्रियेण वधो राजन्वानप्रस्थे विशेषतः
ज्ञानपूर्वं कृतः स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम्

kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ
jñānapūrvaṃ kṛtaḥ sthānāc cyāvayed api vajriṇam

अज्ञानाद्धि कृतं यस्मादिदं तेनैव जीवसि
अपि ह्यद्य कुलं नस्याद्राघवाणां कुतो भवान्

ajñānād dhi kṛtaṃ yasmād idaṃ tenaiva jīvasi
api hy adya kulaṃ nasyād rāghavāṇāṃ kuto bhavān

नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत
अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्

naya nau nṛpa taṃ deśam iti māṃ cābhyabhāṣata
adya taṃ draṣṭum icchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam

रुधिरेणावसिताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम्
शयानं भुवि निःसंज्ञं धर्मराजवशं गतम्

rudhireṇāvasitāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasam
śayānaṃ bhuvi niḥsaṃjñaṃ dharmarājavaśaṃ gatam

अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ
अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया

athāham ekas taṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau
asparśayam ahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā

तौ पुत्रमात्मनः स्पृष्ट्वा तमासाद्य तपस्विनौ
निपेततुः शरीरेऽस्य पिता चास्येदमब्रवीत्

tau putram ātmanaḥ spṛṣṭvā tam āsādya tapasvinau
nipetatuḥ śarīre 'sya pitā cāsyedam abravīt

न न्वहं ते प्रियः पुत्र मातरं पश्य धार्मिक
किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद

na nv ahaṃ te priyaḥ putra mātaraṃ paśya dhārmika
kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada

कस्य वापररात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयंगमम्
अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः

kasya vāpararātre 'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṃgamam
adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyad viśeṣataḥ

को मां संध्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः
श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्रशोकभयार्दितम्

ko māṃ saṃdhyām upāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ
ślāghayiṣyaty upāsīnaḥ putraśokabhayārditam

कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम्
भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम्

kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyam ivātithim
bhojayiṣyaty akarmaṇyam apragraham anāyakam

इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम्
कथं पुत्र भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम्

imām andhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm
kathaṃ putra bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm

तिष्ठ मा मा गमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति
श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः

tiṣṭha mā mā gamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati
śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ

उभावपि च शोकार्तावनाथौ कृपणौ वने
क्षिप्रमेव गमिष्यावस्त्वया हीनौ यमक्षयम्

ubhāv api ca śokārtāv anāthau kṛpaṇau vane
kṣipram eva gamiṣyāvas tvayā hīnau yamakṣayam

ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम्
क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरावयम्

tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm
kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyāt pitarāv ayam

अपापोऽसि यथा पुत्र निहतः पापकर्मणा
तेन सत्येन गच्छाशु ये लोकाः शस्त्रयोधिनाम्

apāpo 'si yathā putra nihataḥ pāpakarmaṇā
tena satyena gacchāśu ye lokāḥ śastrayodhinām

यान्ति शूरा गतिं यां च संग्रामेष्वनिवर्तिनः
हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज

yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṃgrāmeṣv anivartinaḥ
hatās tv abhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja

यां गतिं सगरः शैब्यो दिलीपो जनमेजयः
नहुषो धुन्धुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक

yāṃ gatiṃ sagaraḥ śaibyo dilīpo janamejayaḥ
nahuṣo dhundhumāraś ca prāptās tāṃ gaccha putraka

या गतिः सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्पतसश्च या
भूमिदस्याहिताग्नेश्च एकपत्नीव्रतस्य च

yā gatiḥ sarvasādhūnāṃ svādhyāyāt patasaś ca yā
bhūmidasyāhitāgneś ca ekapatnīvratasya ca

गोसहस्रप्रदातॄणां या या गुरुभृतामपि
देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक
न हि त्वस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम्

gosahasrapradātṝṇāṃ yā yā gurubhṛtām api
dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka
na hi tv asmin kule jāto gacchaty akuśalāṃ gatim

एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत्
ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तः सह भार्यया

evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt
tato 'smai kartum udakaṃ pravṛttaḥ saha bhāryayā

स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रः स्वकर्मभिः
आश्वास्य च मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत्

sa tu divyena rūpeṇa muniputraḥ svakarmabhiḥ
āśvāsya ca muhūrtaṃ tu pitarau vākyam abravīt

स्थानमस्मि महत्प्राप्तो भवतोः परिचारणात्
भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः

sthānam asmi mahat prāpto bhavatoḥ paricāraṇāt
bhavantāv api ca kṣipraṃ mama mūlam upaiṣyataḥ

एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता
आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः

evam uktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā
āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ

स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापसः सह भार्यया
मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्

sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasaḥ saha bhāryayā
mām uvāca mahātejāḥ kṛtāñjalim upasthitam

अद्यैव जहि मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा
यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकार्षीरपुत्रकम्

adyaiva jahi māṃ rājan maraṇe nāsti me vyathā
yac chareṇaikaputraṃ māṃ tvam akārṣīr aputrakam

त्वया तु यदविज्ञानान्निहतो मे सुतः शुचिः
तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम्

tvayā tu yad avijñānān nihato me sutaḥ śuciḥ
tena tvām abhiśapsyāmi suduḥkham atidāruṇam

पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम्
एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि

putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yad etan mama sāmpratam
evaṃ tvaṃ putraśokena rājan kālaṃ kariṣyasi

तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः
यदहं पुत्रशोकेन संत्यक्ष्याम्यद्य जीवितम्

tasmān mām āgataṃ bhadre tasyodārasya tad vacaḥ
yad ahaṃ putraśokena saṃtyakṣyāmy adya jīvitam

यदि मां संस्पृशेद्रामः सकृदद्यालभेत वा
न तन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम्

yadi māṃ saṃspṛśed rāmaḥ sakṛd adyālabheta vā
na tan me sadṛśaṃ devi yan mayā rāghave kṛtam

चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते
दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम्

cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtir mama vilupyate
dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām

अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये
न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्यमम्

atas tu kiṃ duḥkhataraṃ yad ahaṃ jīvitakṣaye
na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākyamam

न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम्
मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः

na te manuṣyā devās te ye cāruśubhakuṇḍalam
mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ

पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम्
धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम्

padmapatrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam
dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham

सदृशं शारदस्येन्दोः फुल्लस्य कमलस्य च
सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम्

sadṛśaṃ śāradasyendoḥ phullasya kamalasya ca
sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham

निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम्
द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा

nivṛttavanavāsaṃ tam ayodhyāṃ punar āgatam
drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā

अयमात्मभवः शोको मामनाथमचेतनम्
संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः

ayam ātmabhavaḥ śoko mām anātham acetanam
saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ

हा राघव महाबाहो हा ममायास नाशन
राजा दशरथः शोचञ्जीवितान्तमुपागमत्

hā rāghava mahābāho hā mamāyāsa nāśana
rājā daśarathaḥ śocañ jīvitāntam upāgamat

तथा तु दीनं कथयन्नराधिपः; प्रियस्य पुत्रस्य विवासनातुरः
गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडित;स्तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः

tathā tu dīnaṃ kathayan narādhipaḥ; priyasya putrasya vivāsanāturaḥ
gate 'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitas; tadā jahau prāṇam udāradarśanaḥ