Ayodhya Kanda, sarga 69
तथैव क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः
कौसल्या शब्दमाज्ञाय सुमित्रामिदमब्रवीत्
tathaiva krośatas tasya bharatasya mahātmanaḥ
kausalyā śabdam ājñāya sumitrām idam abravīt
आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतः सुतः
तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम्
āgataḥ krūrakāryāyāḥ kaikeyyā bharataḥ sutaḥ
tam ahaṃ draṣṭum icchāmi bharataṃ dīrghadarśinam
एवमुक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिनाम्बरा
प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना
evam uktvā sumitrāṃ sā vivarṇā malināmbarā
pratasthe bharato yatra vepamānā vicetanā
स तु रामानुजश्चापि शत्रुघ्नसहितस्तदा
प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम्
sa tu rāmānujaś cāpi śatrughnasahitas tadā
pratasthe bharato yatra kausalyāyā niveśanam
ततः शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ
पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतनाम्
tataḥ śatrughnabharatau kausalyāṃ prekṣya duḥkhitau
paryaṣvajetāṃ duḥkhārtāṃ patitāṃ naṣṭacetanām
भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता
इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम्
संप्राप्तं बत कैकेय्या शीघ्रं क्रूरेण कर्मणा
bharataṃ pratyuvācedaṃ kausalyā bhṛśaduḥkhitā
idaṃ te rājyakāmasya rājyaṃ prāptam akaṇṭakam
saṃprāptaṃ bata kaikeyyā śīghraṃ krūreṇa karmaṇā
प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम्
कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी
prasthāpya cīravasanaṃ putraṃ me vanavāsinam
kaikeyī kaṃ guṇaṃ tatra paśyati krūradarśinī
क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति
हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः
kṣipraṃ mām api kaikeyī prasthāpayitum arhati
hiraṇyanābho yatrāste suto me sumahāyaśāḥ
अथ वा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम्
अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः
atha vā svayam evāhaṃ sumitrānucarā sukham
agnihotraṃ puraskṛtya prasthāsye yatra rāghavaḥ
कामं वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि
यत्रासौ पुरुषव्याघ्रस्तप्यते मे तपः सुतः
kāmaṃ vā svayam evādya tatra māṃ netum arhasi
yatrāsau puruṣavyāghras tapyate me tapaḥ sutaḥ
इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम्
हस्त्यश्वरथसंपूर्णं राज्यं निर्यातितं तया
idaṃ hi tava vistīrṇaṃ dhanadhānyasamācitam
hastyaśvarathasaṃpūrṇaṃ rājyaṃ niryātitaṃ tayā
इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्त्सितोऽनघः।
विव्यथे भरतस्तीव्रं व्रणे तुद्येव सूचिना
ityādibahubhirvākyaiḥ krūraiḥ sambhartsito'naghaḥ|
vivyathe bharatastīvraṃ vraṇe tudyeva sūcinā
पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः।
विलप्य बहुधाऽसंज्ञो लब्धसंज्ञस्ततः स्थितः
papāta caraṇau tasyāstadā sambhrāntacetanaḥ|
vilapya bahudhā'saṃjño labdhasaṃjñastataḥ sthitaḥ
एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस्तदा
कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृताम्
evaṃ vilapamānāṃ tāṃ bharataḥ prāñjalis tadā
kausalyāṃ pratyuvācedaṃ śokair bahubhir āvṛtām
आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्बिषम्
विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे
ārye kasmād ajānantaṃ garhase mām akilbiṣam
vipulāṃ ca mama prītiṃ sthirāṃ jānāsi rāghave
कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर्मा भूत्तस्य कदाचन
सत्यसंधः सतां श्रेष्ठो यस्यार्योऽनुमते गतः
kṛtā śāstrānugā buddhir mā bhūt tasya kadā cana
satyasaṃdhaḥ satāṃ śreṣṭho yasyāryo 'numate gataḥ
प्रैष्यं पापीयसां यातु सूर्यं च प्रति मेहतु
हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्यार्योऽनुमते गतः
praiṣyaṃ pāpīyasāṃ yātu sūryaṃ ca prati mehatu
hantu pādena gāṃ suptāṃ yasyāryo 'numate gataḥ
कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम्
अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्योऽनुमते गतः
kārayitvā mahat karma bhartā bhṛtyam anarthakam
adharmo yo 'sya so 'syās tu yasyāryo 'numate gataḥ
परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुत्रवत्
ततस्तु द्रुह्यतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः
paripālayamānasya rājño bhūtāni putravat
tatas tu druhyatāṃ pāpaṃ yasyāryo 'numate gataḥ
बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः
अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्योऽनुमते गतः
baliṣaḍbhāgam uddhṛtya nṛpasyārakṣataḥ prajāḥ
adharmo yo 'sya so 'syāstu yasyāryo 'numate gataḥ
संश्रुत्य च तपस्विभ्यः सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम्
तां विप्रलपतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः
saṃśrutya ca tapasvibhyaḥ satre vai yajñadakṣiṇām
tāṃ vipralapatāṃ pāpaṃ yasyāryo 'numate gataḥ
हस्त्यश्वरथसंबाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले
मा स्म कार्षीत्सतां धर्मं यस्यार्योऽनुमते गतः
hastyaśvarathasaṃbādhe yuddhe śastrasamākule
mā sma kārṣīt satāṃ dharmaṃ yasyāryo 'numate gataḥ
उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता
स नाशयतु दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः
upadiṣṭaṃ susūkṣmārthaṃ śāstraṃ yatnena dhīmatā
sa nāśayatu duṣṭātmā yasyāryo 'numate gataḥ
पायसं कृसरं छागं वृथा सोऽश्नातु निर्घृणः
गुरूंश्चाप्यवजानातु यस्यार्योऽनुमते गतः
pāyasaṃ kṛsaraṃ chāgaṃ vṛthā so 'śnātu nirghṛṇaḥ
gurūṃś cāpy avajānātu yasyāryo 'numate gataḥ
विश्वासात्कथितं किञ्चित्परिवादं मिथः क्वचित्।
विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽमते गतः
viśvāsātkathitaṃ kiñcitparivādaṃ mithaḥ kvacit|
vivṛṇotu sa duṣṭātmā yasyā'ryo'mate gataḥ
अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्ताचाऽत्मा निरपत्रपः।
लोके भवतु विद्विष्टो यस्यार्योऽनुमते गतः
akartā hyakṛtajñaśca tyaktācā'tmā nirapatrapaḥ|
loke bhavatu vidviṣṭo yasyāryo'numate gataḥ
पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः
स एको मृष्टमश्नातु यस्यार्योऽनुमते गतः
putrair dāraiś ca bhṛtyaiś ca svagṛhe parivāritaḥ
sa eko mṛṣṭam aśnātu yasyāryo 'numate gataḥ
अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम्।
अनवाप्य क्रियां धर्म्यां यस्याऽर्योऽनुमते गतः
aprāpya sadṛśān dārānanapatyaḥ pramīyatām|
anavāpya kriyāṃ dharmyāṃ yasyā'ryo'numate gataḥ
राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत्पापमुच्यते
भृत्यत्यागे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम्
rājastrībālavṛddhānāṃ vadhe yat pāpam ucyate
bhṛtyatyāge ca yat pāpaṃ tat pāpaṃ pratipadyatām
लाक्षया मधुमांसेन लोहेन च विषेण च।
सदैव बिभृयाद्भृत्यान्यस्यार्योऽनुमते गतः
lākṣayā madhumāṃsena lohena ca viṣeṇa ca|
sadaiva bibhṛyādbhṛtyānyasyāryo'numate gataḥ
सङ्ग्रमे समुपोढे स्म शत्रुपक्षभयङ्करे।
पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमते गतः
saṅgrame samupoḍhe sma śatrupakṣabhayaṅkare|
palāyāmāno vadhyeta yasyāryo'numate gataḥ
कपालपाणिः पृथिवीमटतां चीरसंवृतः।
भिक्षमाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतः
kapālapāṇiḥ pṛthivīmaṭatāṃ cīrasaṃvṛtaḥ|
bhikṣamāṇo yathonmatto yasyāryo'numate gataḥ
मद्ये प्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः।
कामक्रोधाभिभूतस्तु यस्यार्योऽनुमते गतः
madye prasakto bhavatu strīṣvakṣeṣu ca nityaśaḥ|
kāmakrodhābhibhūtastu yasyāryo'numate gataḥ
मास्म धर्मे मनो भूयादधर्मं स निषेवताम्।
अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः
māsma dharme mano bhūyādadharmaṃ sa niṣevatām|
apātravarṣī bhavatu yasyāryo'numate gataḥ
सञ्चितान्यस्य वित्तनि विविधानि सहस्रशः।
दस्युभिर्विप्रलुप्यन्तां यस्यार्योऽनुमते गतः
sañcitānyasya vittani vividhāni sahasraśaḥ|
dasyubhirvipralupyantāṃ yasyāryo'numate gataḥ
सम्ग्रामे समुपोढे स शत्रुपक्ष्भयम्करे |
पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमे गतः
samgrāme samupoḍhe sa śatrupakṣbhayamkare |
palāyāmāno vadhyeta yasyāryo'nume gataḥ
उभे संध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते
तच्च पापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः
ubhe saṃdhye śayānasya yat pāpaṃ parikalpyate
tac ca pāpaṃ bhavet tasya yasyāryo 'numate gataḥ
यदग्निदायके पापं यत्पापं गुरुतल्पगे
मित्रद्रोहे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम्
yad agnidāyake pāpaṃ yat pāpaṃ gurutalpage
mitradrohe ca yat pāpaṃ tat pāpaṃ pratipadyatām
देवतानां पितॄणां च माता पित्रोस्तथैव च
मा स्म कार्षीत्स शुश्रूषां यस्यार्योऽनुमते गतः
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca mātā pitros tathaiva ca
mā sma kārṣīt sa śuśrūṣāṃ yasyāryo 'numate gataḥ
सतां लोकात्सतां कीर्त्याः सज्जुष्टात्कर्मणस्तथा
भ्रश्यतु क्षिप्रमद्यैव यस्यार्योऽनुमते गतः
satāṃ lokāt satāṃ kīrtyāḥ sajjuṣṭāt karmaṇas tathā
bhraśyatu kṣipram adyaiva yasyāryo 'numate gataḥ
अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम्।
दीर्घबाहुर्महावक्षा: यस्यार्योऽनुमते गतः
apāsya mātṛśuśrūṣāmanarthe so'vatiṣṭhatām|
dīrghabāhurmahāvakṣāḥ yasyāryo'numate gataḥ
बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः।
स भूयात्सतत क्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः
bahuputro daridraśca jvararogasamanvitaḥ|
sa bhūyātsatata kleśī yasyāryo'numate gataḥ
आशामाशंसमानानां दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम्।
अर्थिनां वितथां कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः
āśāmāśaṃsamānānāṃ dīnānāmūrdhvacakṣuṣām|
arthināṃ vitathāṃ kuryādyasyāryo'numate gataḥ
ऋतुस्नातां सतीं भार्यामृतुकालानुरोधिनीम्।
अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः
ṛtusnātāṃ satīṃ bhāryāmṛtukālānurodhinīm|
ativarteta duṣṭātmā yasyāryo'numate gataḥ
सधर्मदारान्परित्यज्य परदारान्निषेवताम्।
त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः
sadharmadārānparityajya paradārānniṣevatām|
tyaktadharmaratirmūḍho yasyāryo'numate gataḥ
विप्रलुप्तप्रजातस्य दुष्कृतं ब्राह्मणस्य यत्।
तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः
vipraluptaprajātasya duṣkṛtaṃ brāhmaṇasya yat|
tadeva pratipadyeta yasyāryo'numate gataḥ
पानीयदूषके पापं तथैव विषदायके।
यत्तदेकस्स लभतां यस्यार्योऽनुमते गतः
pānīyadūṣake pāpaṃ tathaiva viṣadāyake|
yattadekassa labhatāṃ yasyāryo'numate gataḥ
ब्राह्मणायोद्यतां पूजां विहन्तु कलुषेन्द्रियः।
बालवत्सां च गां दोग्धु यस्यार्यो ऽनुमते गतः
brāhmaṇāyodyatāṃ pūjāṃ vihantu kaluṣendriyaḥ|
bālavatsāṃ ca gāṃ dogdhu yasyāryo 'numate gataḥ
तुर्ष्णार्तं सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत्।
लभेत तस्य यत्पापं यस्यार्योऽनुमते गतः
turṣṇārtaṃ sati pānīye vipralambhena yojayet|
labheta tasya yatpāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ
भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः।
तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः
bhaktyā vivadamāneṣu mārgamāśritya paśyataḥ|
tasya pāpena yujyeta yasyāryo'numate gataḥ
विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः
एवमाश्वसयन्नेव दुःखार्तो निपपात ह
vihīnāṃ patiputrābhyāṃ kausalyāṃ pārthivātmajaḥ
evam āśvasayann eva duḥkhārto nipapāta ha
तथा तु शपथैः कष्टैः शपमानमचेतनम्
भरतं शोकसंतप्तं कौसल्या वाक्यमब्रवीत्
tathā tu śapathaiḥ kaṣṭaiḥ śapamānam acetanam
bharataṃ śokasaṃtaptaṃ kausalyā vākyam abravīt
मम दुःखमिदं पुत्र भूयः समुपजायते
शपथैः शपमानो हि प्राणानुपरुणत्सि मे
mama duḥkham idaṃ putra bhūyaḥ samupajāyate
śapathaiḥ śapamāno hi prāṇān uparuṇatsi me
दिष्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्ष्मणः
वत्स सत्यप्रतिज्ञो मे सतां लोकानवाप्स्यसि
diṣṭyā na calito dharmād ātmā te sahalakṣmaṇaḥ
vatsa satyapratijño me satāṃ lokān avāpsyasi
इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतम् भ्रातृवत्सलम् |
परिष्वज्य महाबाहुम् रुरोद भृशदुःखिता
ityuktvā cāṅkamānīya bharatam bhrātṛvatsalam |
pariṣvajya mahābāhum ruroda bhṛśaduḥkhitā
एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः
मोहाच्च शोकसंरोधाद्बभूव लुलितं मनः
evaṃ vilapamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ
mohāc ca śokasaṃrodhād babhūva lulitaṃ manaḥ
लालप्यमानस्य विचेतनस्य; प्रनष्टबुद्धेः पतितस्य भूमौ
मुहुर्मुहुर्निःश्वसतश्च दीर्घं; सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः
lālapyamānasya vicetanasya; pranaṣṭabuddheḥ patitasya bhūmau
muhur muhur niḥśvasataś ca dīrghaṃ; sā tasya śokena jagāma rātriḥ