Ayodhya Kanda, sarga 68

तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस्तदा
रोषेण महताविष्टः पुनरेवाब्रवीद्वचः

tāṃ tathā garhayitvā tu mātaraṃ bharatas tadā
roṣeṇa mahatāviṣṭaḥ punar evābravīd vacaḥ

राज्याद्भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि
परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतं रुदती भव

rājyād bhraṃśasva kaikeyi nṛśaṃse duṣṭacāriṇi
parityaktā ca dharmeṇa mā mṛtaṃ rudatī bhava

किं नु तेऽदूषयद्राजा रामो वा भृशधार्मिकः
ययोर्मृत्युर्विवासश्च त्वत्कृते तुल्यमागतौ

kiṃ nu te 'dūṣayad rājā rāmo vā bhṛśadhārmikaḥ
yayor mṛtyur vivāsaś ca tvatkṛte tulyam āgatau

भ्रूणहत्यामसि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात्
कैकेयि नरकं गच्छ मा च भर्तुः सलोकताम्

bhrūṇahatyām asi prāptā kulasyāsya vināśanāt
kaikeyi narakaṃ gaccha mā ca bhartuḥ salokatām

यत्त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा
सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्यापादितं भयम्

yat tvayā hīdṛśaṃ pāpaṃ kṛtaṃ ghoreṇa karmaṇā
sarvalokapriyaṃ hitvā mamāpy āpāditaṃ bhayam

त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश्चारण्यमाश्रितः
अयशो जीवलोके च त्वयाहं प्रतिपादितः

tvatkṛte me pitā vṛtto rāmaś cāraṇyam āśritaḥ
ayaśo jīvaloke ca tvayāhaṃ pratipāditaḥ

मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके
न तेऽहमभिभाष्योऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिनि

mātṛrūpe mamāmitre nṛśaṃse rājyakāmuke
na te 'ham abhibhāṣyo 'smi durvṛtte patighātini

कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या मम मातरः
दुःखेन महताविष्टास्त्वां प्राप्य कुलदूषिणीम्

kausalyā ca sumitrā ca yāś cānyā mama mātaraḥ
duḥkhena mahatāviṣṭās tvāṃ prāpya kuladūṣiṇīm

न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः
राक्षसी तत्र जातासि कुलप्रध्वंसिनी पितुः

na tvam aśvapateḥ kanyā dharmarājasya dhīmataḥ
rākṣasī tatra jātāsi kulapradhvaṃsinī pituḥ

यत्त्वया धार्मिको रामो नित्यं सत्यपरायणः
वनं प्रस्थापितो दुःखात्पिता च त्रिदिवं गतः

yat tvayā dhārmiko rāmo nityaṃ satyaparāyaṇaḥ
vanaṃ prasthāpito duḥkhāt pitā ca tridivaṃ gataḥ

यत्प्रधानासि तत्पापं मयि पित्रा विनाकृते
भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य चाप्रिये

yat pradhānāsi tat pāpaṃ mayi pitrā vinākṛte
bhrātṛbhyāṃ ca parityakte sarvalokasya cāpriye

कौसल्यां धर्मसंयुक्तां वियुक्तां पापनिश्चये
कृत्वा कं प्राप्स्यसे त्वद्य लोकं निरयगामिनी

kausalyāṃ dharmasaṃyuktāṃ viyuktāṃ pāpaniścaye
kṛtvā kaṃ prāpsyase tv adya lokaṃ nirayagāminī

किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं बन्धुसंश्रयम्
ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायात्मसंभवम्

kiṃ nāvabudhyase krūre niyataṃ bandhusaṃśrayam
jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ rāmaṃ kausalyāyātmasaṃbhavam

अङ्गप्रत्यङ्गजः पुत्रो हृदयाच्चापि जायते
तस्मात्प्रियतरो मातुः प्रियत्वान्न तु बान्धवः

aṅgapratyaṅgajaḥ putro hṛdayāc cāpi jāyate
tasmāt priyataro mātuḥ priyatvān na tu bāndhavaḥ

अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभिः सुरसंमता
वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ

anyadā kila dharmajñā surabhiḥ surasaṃmatā
vahamānau dadarśorvyāṃ putrau vigatacetasau

तावर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले
रुरोद पुत्र शोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणा

tāv ardhadivase śrāntau dṛṣṭvā putrau mahītale
ruroda putra śokena bāṣpaparyākulekṣaṇā

अधस्ताद्व्रजतस्तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः
बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्माः सुरभिगन्धिनः

adhastād vrajatas tasyāḥ surarājño mahātmanaḥ
bindavaḥ patitā gātre sūkṣmāḥ surabhigandhinaḥ

तां दृष्ट्वा शोकसंतप्तां वज्रपाणिर्यशस्विनीम्
इन्द्रः प्राञ्जलिरुद्विग्नः सुरराजोऽब्रवीद्वचः

tāṃ dṛṣṭvā śokasaṃtaptāṃ vajrapāṇir yaśasvinīm
indraḥ prāñjalir udvignaḥ surarājo 'bravīd vacaḥ

भयं कच्चिन्न चास्मासु कुतश्चिद्विद्यते महत्
कुतो निमित्तः शोकस्ते ब्रूहि सर्वहितैषिणि

bhayaṃ kaccin na cāsmāsu kutaś cid vidyate mahat
kuto nimittaḥ śokas te brūhi sarvahitaiṣiṇi

एवमुक्ता तु सुरभिः सुरराजेन धीमता
पत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा

evam uktā tu surabhiḥ surarājena dhīmatā
patyuvāca tato dhīrā vākyaṃ vākyaviśāradā

शान्तं पातं न वः किंचित्कुतश्चिदमराधिप
अहं तु मग्नौ शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ

śāntaṃ pātaṃ na vaḥ kiṃ cit kutaś cid amarādhipa
ahaṃ tu magnau śocāmi svaputrau viṣame sthitau

एतौ दृष्ट्वा कृषौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापिनौ
वध्यमानौ बलीवर्दौ कर्षकेण सुराधिप

etau dṛṣṭvā kṛṣau dīnau sūryaraśmipratāpinau
vadhyamānau balīvardau karṣakeṇa surādhipa

मम कायात्प्रसूतौ हि दुःखितौ भार पीडितौ
यौ दृष्ट्वा परितप्येऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः

mama kāyāt prasūtau hi duḥkhitau bhāra pīḍitau
yau dṛṣṭvā paritapye 'haṃ nāsti putrasamaḥ priyaḥ

यस्याः पुत्र सहस्राणि सापि शोचति कामधुक्
किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति

yasyāḥ putra sahasrāṇi sāpi śocati kāmadhuk
kiṃ punar yā vinā rāmaṃ kausalyā vartayiṣyati

एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता
तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे

ekaputrā ca sādhvī ca vivatseyaṃ tvayā kṛtā
tasmāt tvaṃ satataṃ duḥkhaṃ pretya ceha ca lapsyase

अहं ह्यपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम्
वर्धनं यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः

ahaṃ hy apacitiṃ bhrātuḥ pituś ca sakalām imām
vardhanaṃ yaśasaś cāpi kariṣyāmi na saṃśayaḥ

आनाययित्वा तनयं कौसल्याया महाद्युतिम्
स्वयमेव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम्

ānāyayitvā tanayaṃ kausalyāyā mahādyutim
svayam eva pravekṣyāmi vanaṃ muniniṣevitam

इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशचोदितः
पपात भुवि संक्रुद्धो निःश्वसन्निव पन्नगः

iti nāga ivāraṇye tomarāṅkuśacoditaḥ
papāta bhuvi saṃkruddho niḥśvasann iva pannagaḥ

संरक्तनेत्रः शिथिलाम्बरस्तदा; विधूतसर्वाभरणः परंतपः
बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजः; शचीपतेः केतुरिवोत्सवक्षये

saṃraktanetraḥ śithilāmbaras tadā; vidhūtasarvābharaṇaḥ paraṃtapaḥ
babhūva bhūmau patito nṛpātmajaḥ; śacīpateḥ ketur ivotsavakṣaye