Ayodhya Kanda, sarga 9

एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना
दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत्

evam uktā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā
dīrgham uṣṇaṃ viniḥśvasya mantharām idam abravīt

अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम्
यौवराज्येन भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये

adya rāmam itaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmy aham
yauvarājyena bharataṃ kṣipram evābhiṣecaye

इदं त्विदानीं संपश्य केनोपायेन मन्थरे
भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथंचन

idaṃ tv idānīṃ saṃpaśya kenopāyena manthare
bharataḥ prāpnuyād rājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃ cana

एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी
रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत्

evam uktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī
rāmārtham upahiṃsantī kaikeyīm idam abravīt

हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे
यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम्

hantedānīṃ pravakṣyāmi kaikeyi śrūyatāṃ ca me
yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam

श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकयी
किंचिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत्

śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyās tu kaikayī
kiṃ cid utthāya śayanāt svāstīrṇād idam abravīt

कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे
भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथंचन

kathaya tvaṃ mamopāyaṃ kenopāyena manthare
bharataḥ prāpnuyād rājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃ cana

एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी
रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत्

evam uktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī
rāmārtham upahiṃsantī kubjā vacanam abravīt

तव देवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः
अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत्

tava devāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ
agacchat tvām upādāya devarājasya sāhyakṛt

दिशमास्थाय कैकेयि दक्षिणां दण्डकान्प्रति
वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः

diśam āsthāya kaikeyi dakṣiṇāṃ daṇḍakān prati
vaijayantam iti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ

स शम्बर इति ख्यातः शतमायो महासुरः
ददौ शक्रस्य संग्रामं देवसंघैरनिर्जितः

sa śambara iti khyātaḥ śatamāyo mahāsuraḥ
dadau śakrasya saṃgrāmaṃ devasaṃghair anirjitaḥ

तस्मिन्महति संग्रामे राजा दशरथस्तदा
अपवाह्य त्वया देवि संग्रामान्नष्टचेतनः

tasmin mahati saṃgrāme rājā daśarathas tadā
apavāhya tvayā devi saṃgrāmān naṣṭacetanaḥ

तत्रापि विक्षतः शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया
तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने

tatrāpi vikṣataḥ śastraiḥ patis te rakṣitas tvayā
tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane

स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ
गृह्णीयामिति तत्तेन तथेत्युक्तं महात्मना
अनभिज्ञा ह्यहं देवि त्वयैव कथितं पुरा

sa tvayoktaḥ patir devi yadeccheyaṃ tadā varau
gṛhṇīyām iti tat tena tathety uktaṃ mahātmanā
anabhijñā hy ahaṃ devi tvayaiva kathitaṃ purā

तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम्
प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश

tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam
pravrājanaṃ ca rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa

क्रोधागारं प्रविश्याद्य क्रुद्धेवाश्वपतेः सुते
शेष्वानन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी
मा स्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः

krodhāgāraṃ praviśyādya kruddhevāśvapateḥ sute
śeṣvānantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī
mā smainaṃ pratyudīkṣethā mā cainam abhibhāṣathāḥ

दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः
त्वत्कृते च महाराजो विशेदपि हुताशनम्

dayitā tvaṃ sadā bhartur atra me nāsti saṃśayaḥ
tvatkṛte ca mahārājo viśed api hutāśanam

न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रुद्धां प्रत्युदीक्षितुम्
तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत्

na tvāṃ krodhayituṃ śakto na kruddhāṃ pratyudīkṣitum
tava priyārthaṃ rājā hi prāṇān api parityajet

न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः
मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः

na hy atikramituṃ śaktas tava vākyaṃ mahīpatiḥ
mandasvabhāve budhyasva saubhāgyabalam ātmanaḥ

मणिमुक्तासुवर्णानि रत्नानि विविधानि च
दद्याद्दशरथो राजा मा स्म तेषु मनः कृथाः

maṇimuktāsuvarṇāni ratnāni vividhāni ca
dadyād daśaratho rājā mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ

यौ तौ देवासुरे युद्धे वरौ दशरथोऽददात्
तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो मा त्वामतिक्रमेत्

yau tau devāsure yuddhe varau daśaratho 'dadāt
tau smāraya mahābhāge so 'rtho mā tvām atikramet

यदा तु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः
व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम्

yadā tu te varaṃ dadyāt svayam utthāpya rāghavaḥ
vyavasthāpya mahārājaṃ tvam imaṃ vṛṇuyā varam

रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च
भरतः क्रियतां राजा पृथिव्यां पार्थिवर्षभः

rāmaṃ pravrājayāraṇye nava varṣāṇi pañca ca
bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāṃ pārthivarṣabhaḥ

एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति
भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति

evaṃ pravrājitaś caiva rāmo 'rāmo bhaviṣyati
bharataś ca hatāmitras tava rājā bhaviṣyati

येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति
तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति
संगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिः सार्धमात्मवान्

yena kālena rāmaś ca vanāt pratyāgamiṣyati
tena kālena putras te kṛtamūlo bhaviṣyati
saṃgṛhītamanuṣyaś ca suhṛdbhiḥ sārdham ātmavān

प्राप्तकालं तु ते मन्ये राजानं वीतसाध्वसा
रामाभिषेकसंकल्पान्निगृह्य विनिवर्तय

prāptakālaṃ tu te manye rājānaṃ vītasādhvasā
rāmābhiṣekasaṃkalpān nigṛhya vinivartaya

अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया
हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्

anartham artharūpeṇa grāhitā sā tatas tayā
hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharām idam abravīt

कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिधायिनीम्
पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये

kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣṭhābhidhāyinīm
pṛthivyām asi kubjānām uttamā buddhiniścaye

त्वमेव तु ममार्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी
नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम्

tvam eva tu mamārtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī
nāhaṃ samavabudhyeyaṃ kubje rājñaś cikīrṣitam

सन्ति दुःसंस्थिताः कुब्जा वक्राः परमपापिकाः
त्वं पद्ममिव वातेन संनता प्रियदर्शना

santi duḥsaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramapāpikāḥ
tvaṃ padmam iva vātena saṃnatā priyadarśanā

उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत्स्कन्धात्समुन्नतम्
अधस्ताच्चोदरं शान्तं सुनाभमिव लज्जितम्

uras te 'bhiniviṣṭaṃ vai yāvat skandhāt samunnatam
adhastāc codaraṃ śāntaṃ sunābham iva lajjitam

जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम्
जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावुभौ

jaghanaṃ tava nirghuṣṭaṃ raśanādāmaśobhitam
jaṅghe bhṛśam upanyaste pādau cāpy āyatāv ubhau

त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनि
अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसीव राजसे

tvam āyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsini
agrato mama gacchantī rājahaṃsīva rājase

तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम्
मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते

tavedaṃ sthagu yad dīrghaṃ rathaghoṇam ivāyatam
matayaḥ kṣatravidyāś ca māyāś cātra vasanti te

अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम्
अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते

atra te pratimokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm
abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate

जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन सुन्दरि
लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु

jātyena ca suvarṇena suniṣṭaptena sundari
labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu

मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम्
कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च

mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham
kārayiṣyāmi te kubje śubhāny ābharaṇāni ca

परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि
चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना
गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम्

paridhāya śubhe vastre devateva cariṣyasi
candram āhvayamānena mukhenāpratimānanā
gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃ garvayantī dviṣajjanam

तवापि कुब्जाः कुब्जायाः सर्वाभरणभूषिताः
पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम

tavāpi kubjāḥ kubjāyāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ
pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama

इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत्
शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव

iti praśasyamānā sā kaikeyīm idam abravīt
śayānāṃ śayane śubhre vedyām agniśikhām iva

गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते
उत्तिष्ठ कुरु कल्याणं राजानमनुदर्शय

gatodake setubandho na kalyāṇi vidhīyate
uttiṣṭha kuru kalyāṇaṃ rājānam anudarśaya

तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह
क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता

tathā protsāhitā devī gatvā mantharayā saha
krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā

अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना
अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च

anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā
avamucya varārhāṇi śubhāny ābharaṇāni ca

ततो हेमोपमा तत्र कुब्जा वाक्यं वशं गता
संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत्

tato hemopamā tatra kubjā vākyaṃ vaśaṃ gatā
saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharām idam abravīt

इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि
वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम्

iha vā māṃ mṛtāṃ kubje nṛpāyāvedayiṣyasi
vanaṃ tu rāghave prāpte bharataḥ prāpsyati kṣitim

अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणं; निधाय सर्वाभरणानि भामिनी
असंवृतामास्तरणेन मेदिनीं; तदाधिशिश्ये पतितेव किन्नरी

athaitad uktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ; nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī
asaṃvṛtām āstaraṇena medinīṃ; tadādhiśiśye patiteva kinnarī

उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना; तथावमुक्तोत्तममाल्यभूषणा
नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा; तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका

udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā; tathāvamuktottamamālyabhūṣaṇā
narendrapatnī vimanā babhūva sā; tamovṛtā dyaur iva magnatārakā