Ayodhya Kanda, sarga 10

उपस्थासमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशन्म्
अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान्

upasthāsamanujñāpya praviveśa niveśanm
adya rāmābhiṣeko vai prasiddha iti jajñivān

मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि संपरिशोषणम्।।।।

अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम्।

दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाऽप्यकिञ्चनः

mā rodīrmā ca kārṣīstvaṃ devi saṃpariśoṣaṇam||||

avadhyo vadhyatāṃ ko vā ko vā vadhyo vimucyatām|

daridraḥ ko bhavatvāḍhyo dravyavānvā'pyakiñcanaḥ

यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा।।।।

प्राचीनास्सिन्धुसौवीरा स्सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः।

वङ्गाङ्गमगधाः मत्स्याः समृद्धा काशिकोसलाः

yāvadāvartate cakraṃ tāvatī me vasundharā||||

prācīnāssindhusauvīrā ssaurāṣṭrā dakṣiṇāpathāḥ|

vaṅgāṅgamagadhāḥ matsyāḥ samṛddhā kāśikosalāḥ

तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यमजाविकम्।

ततो वृणीष्व कैकेयि यद्यत्त्वं मनसेच्छसि

tatra jātaṃ bahu dravyaṃ dhanadhānyamajāvikam|

tato vṛṇīṣva kaikeyi yadyattvaṃ manasecchasi

किमायासेन ते भीरु उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शोभने।

तत्त्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम्।।।।

तत्ते व्यपनयिष्यामि नीहारमिव रश्मिवान्

kimāyāsena te bhīru uttiṣṭhottiṣṭha śobhane|

tattvaṃ me brūhi kaikeyi yataste bhayamāgatam||||

tatte vyapanayiṣyāmi nīhāramiva raśmivān

प्राचीनाः सिन्धुसौवीराः सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः |
वङ्गाङ्गमगधा मत्स्याः समृद्धाः काशिकोसलाः

prācīnāḥ sindhusauvīrāḥ saurāṣṭrā dakṣiṇāpathāḥ |
vaṅgāṅgamagadhā matsyāḥ samṛddhāḥ kāśikosalāḥ

किमायासेन ते भीरु उत्तिष्टोत्तिष्ट शोभने |
तत्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम्

kimāyāsena te bhīru uttiṣṭottiṣṭa śobhane |
tatvaṃ me brūhi kaikeyi yataste bhayamāgatam

तं मन्मथशरैर्विद्धमं कामवेगवशानुगम्।

उवाच पृथिवीपालं कैकेयी दारुणं वचः

taṃ manmathaśarairviddhamaṃ kāmavegavaśānugam|

uvāca pṛthivīpālaṃ kaikeyī dāruṇaṃ vacaḥ

तेनाजय्येन मुख्येन राघवेण महात्मना।

शपे ते जीवनार्हेण ब्रूहि यन्मनसेच्छासि

tenājayyena mukhyena rāghaveṇa mahātmanā|

śape te jīvanārheṇa brūhi yanmanasecchāsi

यं मुहूर्तमपश्यंस्तु न जीवेयमहं ध्रुवम्।

तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम्

yaṃ muhūrtamapaśyaṃstu na jīveyamahaṃ dhruvam|

tena rāmeṇa kaikeyi śape te vacanakriyām

आत्मना वात्मजैश्चान्यैर्वृणेयं मनुजर्षभम्।

तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम्

ātmanā vātmajaiścānyairvṛṇeyaṃ manujarṣabham|

tena rāmeṇa kaikeyi śape te vacanakriyām

सा तदर्थमना देवी तमभिप्रायमागतम्।

निर्माध्यस्थ्याच्च हर्षाच्च बभाषे दुर्वचं वचः

sā tadarthamanā devī tamabhiprāyamāgatam|

nirmādhyasthyācca harṣācca babhāṣe durvacaṃ vacaḥ

स्मर राजन् पुरावृत्तं तस्मिन् दैवासुरे रणे।

तत्र चाच्यावयच्छत्रुस्तव जीवितमन्तरा

smara rājan purāvṛttaṃ tasmin daivāsure raṇe|

tatra cācyāvayacchatrustava jīvitamantarā

तत्र चापि मया देव यत्त्वं समभिरक्षितः।

जाग्रत्या यतमानायास्ततो मे प्राददा वरौ

tatra cāpi mayā deva yattvaṃ samabhirakṣitaḥ|

jāgratyā yatamānāyāstato me prādadā varau

तौ तु दत्तौ वरौ देव निक्षेपौ मृगयाम्यहम्।

तथैव पृथिवीपाल सकाशे सत्यसङ्गर

tau tu dattau varau deva nikṣepau mṛgayāmyaham|

tathaiva pṛthivīpāla sakāśe satyasaṅgara

तत् प्रतिश्रुत्य धर्मेण न चेद्दास्यसि मे वरम्।

अद्यैव हि प्रहास्यामि जीवितं त्वद्विमानिता

tat pratiśrutya dharmeṇa na ceddāsyasi me varam|

adyaiva hi prahāsyāmi jīvitaṃ tvadvimānitā

वाङ्मात्रेण तदा राजा कैकेय्या स्ववशे कृतः।

प्रचस्कन्द विनाशाय पाशं मृग इवात्मनः

vāṅmātreṇa tadā rājā kaikeyyā svavaśe kṛtaḥ|

pracaskanda vināśāya pāśaṃ mṛga ivātmanaḥ

यो द्वितीयो वरो देव दत्तः प्रीतेन मे त्वया।।।।

तदा दैवासुरे युद्धे तस्य कालोऽयमागत

yo dvitīyo varo deva dattaḥ prītena me tvayā||||

tadā daivāsure yuddhe tasya kālo'yamāgata

स राजराजो भव स्त्यसंगरः |
कुलं च शीलं च हि रक्ष जन्म च |
परत्र वासे हि वद्न्त्यनुत्तमं |
तपोधनाः सत्यवचो हितं नृणाम्

sa rājarājo bhava styasaṃgaraḥ |
kulaṃ ca śīlaṃ ca hi rakṣa janma ca |
paratra vāse hi vadntyanuttamaṃ |
tapodhanāḥ satyavaco hitaṃ nṛṇām

किन्नु मे यदि वा स्वप्नश्चित्तमोहोऽपि वा मम।

अनुभूतोपसर्गो वा मनसो वाप्युपद्रवः

kinnu me yadi vā svapnaścittamoho'pi vā mama|

anubhūtopasargo vā manaso vāpyupadravaḥ

तच्छ्रुत्वा शोकसन्तप्ता सन्तापयसि मां भृशम्।

आविष्टाऽसि गृहं शून्यं सा त्वं परवशं गता

tacchrutvā śokasantaptā santāpayasi māṃ bhṛśam|

āviṣṭā'si gṛhaṃ śūnyaṃ sā tvaṃ paravaśaṃ gatā

इक्ष्वाकूणां कुले देवि सम्प्राप्तस्सुमहानयम्।

अनयो नयसम्पन्ने यत्र ते विकृता मतिः

ikṣvākūṇāṃ kule devi samprāptassumahānayam|

anayo nayasampanne yatra te vikṛtā matiḥ

नहि किञ्चिदयुक्तं वा विप्रियं वा पुरा मम।

अकरोस्त्वं विशालाक्षि तेन न श्रद्दधाम्यहम्

nahi kiñcidayuktaṃ vā vipriyaṃ vā purā mama|

akarostvaṃ viśālākṣi tena na śraddadhāmyaham

ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना।

बहुशो हि सुबाले त्वं कथाः कथयसे मम

nanu te rāghavastulyo bharatena mahātmanā|

bahuśo hi subāle tvaṃ kathāḥ kathayase mama

तस्य धर्मात्मनो देवि वनवासं यशस्विनः।

कथं रोचयसे भीरु नव वर्षाणि पञ्च च

tasya dharmātmano devi vanavāsaṃ yaśasvinaḥ|

kathaṃ rocayase bhīru nava varṣāṇi pañca ca

अत्यन्तसुकुमारस्य तस्य धर्मे धृतात्मनः।

कथं रोचयसे वासमरण्ये भृशदारुणे

atyantasukumārasya tasya dharme dhṛtātmanaḥ|

kathaṃ rocayase vāsamaraṇye bhṛśadāruṇe

रोचयस्यभिरामस्य रामस्य शुभलोचने।

तव शुश्रूषमाणस्य किमर्थं विप्रवासनम्

rocayasyabhirāmasya rāmasya śubhalocane|

tava śuśrūṣamāṇasya kimarthaṃ vipravāsanam

रामो हि भरताद्भूयस्तव शुश्रूषते सदा।

विशेषं त्वयि तस्मात्तु भरतस्य न लक्षये

rāmo hi bharatādbhūyastava śuśrūṣate sadā|

viśeṣaṃ tvayi tasmāttu bharatasya na lakṣaye

शुश्रूषां गौरवं चैव प्रमाणं वचनक्रियाम्।

कस्ते भूयस्तरं कुर्यादन्यत्र मनुजर्षभात्।।।।

बहूनां स्त्रीसहस्राणां बहूनां चोपजीविनाम्

śuśrūṣāṃ gauravaṃ caiva pramāṇaṃ vacanakriyām|

kaste bhūyastaraṃ kuryādanyatra manujarṣabhāt||||

bahūnāṃ strīsahasrāṇāṃ bahūnāṃ copajīvinām

परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते।।।।

सान्त्वयन्सर्वभूतानि राम श्शुद्धेन चेतसा।

गृह्णाति मनुजव्याघ्र प्रियैर्विषयवासिनः

parivādo'pavādo vā rāghave nopapadyate||||

sāntvayansarvabhūtāni rāma śśuddhena cetasā|

gṛhṇāti manujavyāghra priyairviṣayavāsinaḥ

सत्येन लोकान् जयति दीनान् दानेन राघवः।

गुरूञ्छुश्रूषया वीरो धनुषा युधि शात्रवान्

satyena lokān jayati dīnān dānena rāghavaḥ|

gurūñchuśrūṣayā vīro dhanuṣā yudhi śātravān

सत्यं दानं तपस्त्यागो मित्रता शौचमार्जवम्।

विद्या च गुरुशुश्रूषा ध्रुवाण्येतानि राघवे

satyaṃ dānaṃ tapastyāgo mitratā śaucamārjavam|

vidyā ca guruśuśrūṣā dhruvāṇyetāni rāghave

तस्मिन्नार्जवसम्पन्ने देवि देवोपमे कथम्।

पापमाशंससे रामे महर्षिसमतेजसि

tasminnārjavasampanne devi devopame katham|

pāpamāśaṃsase rāme maharṣisamatejasi

न स्मराम्यप्रियं वाक्यं लोकस्य प्रियवादिनः।

स कथं त्वत्कृते रामं वक्ष्यामि प्रियमप्रियम्

na smarāmyapriyaṃ vākyaṃ lokasya priyavādinaḥ|

sa kathaṃ tvatkṛte rāmaṃ vakṣyāmi priyamapriyam

मम वृद्धस्य कैकेयि गतान्तस्य तपस्विनः।

दीनं लालप्यमानस्य कारुण्यं कर्तुमर्हसि

mama vṛddhasya kaikeyi gatāntasya tapasvinaḥ|

dīnaṃ lālapyamānasya kāruṇyaṃ kartumarhasi

पृथिव्यां सागरान्तायां यत्किञ्चिदधिगम्यते।

तत्सर्वं तव दास्यामि मा च त्वां मन्युराविशेत्

pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ yatkiñcidadhigamyate|

tatsarvaṃ tava dāsyāmi mā ca tvāṃ manyurāviśet

अञ्जलिं करोमि कैकेयि पादौ चापि स्पृशामि ते।

शरणं भव रामस्य माऽधर्मो मामिह स्पृशेत्

añjaliṃ karomi kaikeyi pādau cāpi spṛśāmi te|

śaraṇaṃ bhava rāmasya mā'dharmo māmiha spṛśet

यदि दत्त्वा वरौ राजन्पुनः प्रत्यनुतप्यसे।

धार्मिकत्वं कथं वीर पृथिव्यां कथयिष्यसि

yadi dattvā varau rājanpunaḥ pratyanutapyase|

dhārmikatvaṃ kathaṃ vīra pṛthivyāṃ kathayiṣyasi

यदा समेता बहवस्त्वया राजर्षय स्सह।

कथयिष्यन्ति धर्मज्ञ तत्र किं प्रतिवक्ष्यसि

yadā sametā bahavastvayā rājarṣaya ssaha|

kathayiṣyanti dharmajña tatra kiṃ prativakṣyasi

यस्याः प्रसादे जीवामि या च मामभ्यपालयत्।

तस्याः कृतम् मया मिथ्या कैकेय्या इति वक्षयसि

yasyāḥ prasāde jīvāmi yā ca māmabhyapālayat|

tasyāḥ kṛtam mayā mithyā kaikeyyā iti vakṣayasi

किल्बिषत्वं नरेन्द्राणां करिष्यसि नराधिप।

यो दत्वा वरमद्यैव पुनरन्यानि भाषसे

kilbiṣatvaṃ narendrāṇāṃ kariṣyasi narādhipa|

yo datvā varamadyaiva punaranyāni bhāṣase

शैब्यश्श्येनकपोतीये स्वमांसं पक्षिणे ददौ।

अलर्कश्चक्षुषी दत्वा जगाम गतिमुत्तमाम्

śaibyaśśyenakapotīye svamāṃsaṃ pakṣiṇe dadau|

alarkaścakṣuṣī datvā jagāma gatimuttamām

सागरस्समयं कृत्वा न वेलामतिवर्तते।

समयं माऽनृतं कार्षीः पूर्ववृत्तमनुस्मरन्

sāgarassamayaṃ kṛtvā na velāmativartate|

samayaṃ mā'nṛtaṃ kārṣīḥ pūrvavṛttamanusmaran

स त्वं धर्मं परित्यज्य रामं राज्येऽभिषिच्य च।

सह कौसल्यया नित्यं रन्तुमिच्छसि दुर्मते

sa tvaṃ dharmaṃ parityajya rāmaṃ rājye'bhiṣicya ca|

saha kausalyayā nityaṃ rantumicchasi durmate

भवत्वधर्मो धर्मो वा सत्यं वा यदि वाऽनृतम्।

यत्त्वया संश्रुतं मह्यं तस्य नास्ति व्यतिक्रमः

bhavatvadharmo dharmo vā satyaṃ vā yadi vā'nṛtam|

yattvayā saṃśrutaṃ mahyaṃ tasya nāsti vyatikramaḥ

अहं हि विषमद्यैव पीत्वा बहु तवाग्रतः।

पश्यतस्ते मरिष्यामि रामो यद्यभिषिच्यते

ahaṃ hi viṣamadyaiva pītvā bahu tavāgrataḥ|

paśyataste mariṣyāmi rāmo yadyabhiṣicyate

एकाहमपि पश्येयं यद्यहं राममातरम्।

अञ्जलिं प्रतिगृह्णन्तीं श्रेयो ननु मृतिर्मम

ekāhamapi paśyeyaṃ yadyahaṃ rāmamātaram|

añjaliṃ pratigṛhṇantīṃ śreyo nanu mṛtirmama

भरतेनात्मना चाहं शपे ते मनुजाधिप।

यथा नान्येन तुष्येयमृते रामविवासनात्

bharatenātmanā cāhaṃ śape te manujādhipa|

yathā nānyena tuṣyeyamṛte rāmavivāsanāt

एतावदुक्त्वा वचनं कैकेयी विरराम ह।

विलपन्तं च राजानं न प्रतिव्याजहार सा

etāvaduktvā vacanaṃ kaikeyī virarāma ha|

vilapantaṃ ca rājānaṃ na prativyājahāra sā

श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वृतं परमशोभनम्।

रामस्य च वने वासमैश्वर्यं भरतस्य च।।।।

नाभ्यभाषत कैकेयीं मुहूर्तं व्याकुलेन्द्रियः

śrutvā tu rājā kaikeyyā vṛtaṃ paramaśobhanam|

rāmasya ca vane vāsamaiśvaryaṃ bharatasya ca||||

nābhyabhāṣata kaikeyīṃ muhūrtaṃ vyākulendriyaḥ

प्रैक्षतानिमिषो देवीं प्रियामप्रियवादिनीम्।।।।

तां हि वज्रसमां वाचमाकर्ण्य हृदयाप्रियाम्।

दुःखशोकमयीं घोरां राजा न सुखितोऽभवत्

praikṣatānimiṣo devīṃ priyāmapriyavādinīm||||

tāṃ hi vajrasamāṃ vācamākarṇya hṛdayāpriyām|

duḥkhaśokamayīṃ ghorāṃ rājā na sukhito'bhavat

स देव्या व्यवसायं च घोरं च शपथं कृतम्।

ध्यात्वा रामेति निश्श्वस्य छिन्न स्तरुरिवापतत्

sa devyā vyavasāyaṃ ca ghoraṃ ca śapathaṃ kṛtam|

dhyātvā rāmeti niśśvasya chinna starurivāpatat

नष्टचित्तो यथोन्मत्तो विपरीतो यथाऽतुरः।

हृततेजा यथा सर्पो बभूव जगतीपतिः

naṣṭacitto yathonmatto viparīto yathā'turaḥ|

hṛtatejā yathā sarpo babhūva jagatīpatiḥ

दीनया तु गिरा राजा इति होवाच कैकयीम्।

अनर्थमिममर्थाभं केन त्वमुपदर्शिता।।।।

भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती मां न लज्जसे

dīnayā tu girā rājā iti hovāca kaikayīm|

anarthamimamarthābhaṃ kena tvamupadarśitā||||

bhūtopahatacitteva bruvantī māṃ na lajjase

शीलव्यसनमेतत्ते नाभिजानाम्यहं पुरा।।।।

बालायास्तत्त्वितिदानीं ते लक्षये विपरीतवत्

śīlavyasanametatte nābhijānāmyahaṃ purā||||

bālāyāstattvitidānīṃ te lakṣaye viparītavat

कुतो वा ते भयं जातं या त्वमेवंविधं वरम्।।।।

राष्ट्रे भरतमासीनं वृणीषे राघवं वने

kuto vā te bhayaṃ jātaṃ yā tvamevaṃvidhaṃ varam||||

rāṣṭre bharatamāsīnaṃ vṛṇīṣe rāghavaṃ vane

विरमैतेन भावेन त्वमेतेनानृतेन वा।।।।

यदि भर्तुः प्रियं कार्यं लोकस्य भरतस्य च

viramaitena bhāvena tvametenānṛtena vā||||

yadi bhartuḥ priyaṃ kāryaṃ lokasya bharatasya ca

नृशंसे पापसङ्कल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि।।।।

किन्नु दुखमलीकं वा मयि रामे च पश्यसि

nṛśaṃse pāpasaṅkalpe kṣudre duṣkṛtakāriṇi||||

kinnu dukhamalīkaṃ vā mayi rāme ca paśyasi

न कथञ्चिदृते रामाद्भरतो राज्यमावसेत्।।।।

रामादपि हि तं मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्

na kathañcidṛte rāmādbharato rājyamāvaset||||

rāmādapi hi taṃ manye dharmato balavattaram

कथं द्रक्ष्यामि रामस्य वनं गच्छेति भाषिते।।।।

मुखवर्णं विवर्णं तु तं यथैवेन्दुमुपप्लुतम्

kathaṃ drakṣyāmi rāmasya vanaṃ gaccheti bhāṣite||||

mukhavarṇaṃ vivarṇaṃ tu taṃ yathaivendumupaplutam

तां हि मे सुकृतां बुद्धिं सुहृद्भिस्सह निश्चिताम्
कथं द्रक्ष्याम्यपावृत्तां परैरिव हतां चमूम्

tāṃ hi me sukṛtāṃ buddhiṃ suhṛdbhissaha niścitām
kathaṃ drakṣyāmyapāvṛttāṃ parairiva hatāṃ camūm

किं मां वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्य स्समागताः
बालो बताऽयमैक्ष्वाकश्चिरं राज्यमकारयत्

kiṃ māṃ vakṣyanti rājāno nānādigbhya ssamāgatāḥ
bālo batā'yamaikṣvākaściraṃ rājyamakārayat

यदा तु बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताः।।।।

परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्स्थं वक्ष्यामि किमहं तदा

yadā tu bahavo vṛddhā guṇavanto bahuśrutāḥ||||

pariprakṣyanti kākutsthaṃ vakṣyāmi kimahaṃ tadā

कैकेय्या क्लिश्यमानेन रामः प्रव्राजितो मया।।।।

यदि सत्यं ब्रवीम्येतत्तदसत्यं भविष्यति

kaikeyyā kliśyamānena rāmaḥ pravrājito mayā||||

yadi satyaṃ bravīmyetattadasatyaṃ bhaviṣyati

किं मां वक्ष्यति कौशल्या राघवे वनमास्थिते।।।।

किं चैनां प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा विप्रियमीदृशम्

kiṃ māṃ vakṣyati kauśalyā rāghave vanamāsthite||||

kiṃ caināṃ prativakṣyāmi kṛtvā vipriyamīdṛśam

यदा यदा हि कौशल्या दासीवच्च सखीव च
भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति

yadā yadā hi kauśalyā dāsīvacca sakhīva ca
bhāryāvadbhaginīvacca mātṛvaccopatiṣṭhati

सततं प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियंवदा
न मया सत्कृता देवी सत्कारार्हा कृते तव

satataṃ priyakāmā me priyaputrā priyaṃvadā
na mayā satkṛtā devī satkārārhā kṛte tava

इदानीं तत्तपति मां यन्मया सुकृतं त्वयि।।।।

अपथ्यव्यञ्जनोपेतं भुक्तमन्नमिवातुरम्

idānīṃ tattapati māṃ yanmayā sukṛtaṃ tvayi||||

apathyavyañjanopetaṃ bhuktamannamivāturam

विप्रकारं च रामस्य सम्प्रयाणं वनस्य च।।।।

सुमित्रा प्रेक्ष्य वै भीता कथं मे विश्वसिष्यति

viprakāraṃ ca rāmasya samprayāṇaṃ vanasya ca||||

sumitrā prekṣya vai bhītā kathaṃ me viśvasiṣyati

कृपणं बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम्।।।।

मां च पञ्चत्वमापन्नं रामं च वनमाश्रितम्

kṛpaṇaṃ bata vaidehī śroṣyati dvayamapriyam||||

māṃ ca pañcatvamāpannaṃ rāmaṃ ca vanamāśritam

वैदेही बत मे प्राणान्शोचन्ती क्षपयिष्यति।।।।

हीना हिमवतः पार्श्वे किन्नरेणेव किन्नरी

vaidehī bata me prāṇānśocantī kṣapayiṣyati||||

hīnā himavataḥ pārśve kinnareṇeva kinnarī

न हि राममहं दृष्ट्वा प्रवसन्तं महावने।।।।

चिरं जीवितुमाशंसे रुदन्तीं चापि मैथिलीम्

na hi rāmamahaṃ dṛṣṭvā pravasantaṃ mahāvane||||

ciraṃ jīvitumāśaṃse rudantīṃ cāpi maithilīm

सा नूनं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि।।।।

न हि प्रव्राजिते रामे देवि जीवितुमुत्सहे

sā nūnaṃ vidhavā rājyaṃ saputrā kārayiṣyasi||||

na hi pravrājite rāme devi jīvitumutsahe

सतीं त्वामहमत्यन्तं व्यवस्याम्यसतीं सतीम्।

रूपिणीं विषसंयुक्तां पीत्वेव मदिरां नरः

satīṃ tvāmahamatyantaṃ vyavasyāmyasatīṃ satīm|

rūpiṇīṃ viṣasaṃyuktāṃ pītveva madirāṃ naraḥ

अनृतैर्बहु मां सान्त्वै स्सान्त्वयन्ती स्म भाषसे।

गीतशब्देन संरुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः

anṛtairbahu māṃ sāntvai ssāntvayantī sma bhāṣase|

gītaśabdena saṃrudhya lubdho mṛgamivāvadhīḥ

अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायकं ध्रुवम्।

धिक्करिष्यन्ति रथ्यासु सुरापं ब्राह्मणं यथा

anārya iti māmāryāḥ putravikrāyakaṃ dhruvam|

dhikkariṣyanti rathyāsu surāpaṃ brāhmaṇaṃ yathā

अहो दुःखमहो कृच्छ्रं यत्र वाचः क्षमे तव।

दुःखमेवंविधं प्राप्तं पुराकृतमिवाशुभम्

aho duḥkhamaho kṛcchraṃ yatra vācaḥ kṣame tava|

duḥkhamevaṃvidhaṃ prāptaṃ purākṛtamivāśubham

चिरं खलु मया पापे त्वं पापेनाभिरक्षिता।

अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बन्धिनी यथा

ciraṃ khalu mayā pāpe tvaṃ pāpenābhirakṣitā|

ajñānādupasampannā rajjurudbandhinī yathā

रममाणस्त्वया सार्धं मृत्युं त्वां नाभिलक्षये।

बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम्

ramamāṇastvayā sārdhaṃ mṛtyuṃ tvāṃ nābhilakṣaye|

bālo rahasi hastena kṛṣṇasarpamivāspṛśam

मया ह्यपितृकः पुत्र स्समहात्मा दुरात्मना।

तं तु मां जीवलोकोऽयं नूनमाक्रोष्टुमर्हति

mayā hyapitṛkaḥ putra ssamahātmā durātmanā|

taṃ tu māṃ jīvaloko'yaṃ nūnamākroṣṭumarhati

बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्।

यः स्त्रीकृते प्रियं पुत्रं वनं प्रस्थापयिष्यति

bāliśo bata kāmātmā rājā daśaratho bhṛśam|

yaḥ strīkṛte priyaṃ putraṃ vanaṃ prasthāpayiṣyati

व्रतैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चोपकर्शितः।

भोगकाले महत्कृच्छ्रं पुनरेव प्रपत्स्यते

vrataiśca brahmacaryaiśca gurubhiścopakarśitaḥ|

bhogakāle mahatkṛcchraṃ punareva prapatsyate

नालं द्वितीयं वचनं पुत्रो मां प्रतिभाषितुम्।

स वनं प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति

nālaṃ dvitīyaṃ vacanaṃ putro māṃ pratibhāṣitum|

sa vanaṃ pravrajetyukto bāḍhamityeva vakṣyati

यदि मे राघवः कुर्याद्वनं गच्छेति चोदितः।

प्रतिकूलं प्रियं मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति

yadi me rāghavaḥ kuryādvanaṃ gaccheti coditaḥ|

pratikūlaṃ priyaṃ me syānna tu vatsaḥ kariṣyati

शुद्धभावो हि भावं मे न तु ज्ञास्यति राघवः।।।।

स वनं प्रब्रजे त्युक्तो बाढ मित्येव वक्षयति

śuddhabhāvo hi bhāvaṃ me na tu jñāsyati rāghavaḥ||||

sa vanaṃ prabraje tyukto bāḍha mityeva vakṣayati

राघवे हि वनं प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्।।।।

मृत्युरक्षमणीयं मां नयिष्यति यमक्षयम्

rāghave hi vanaṃ prāpte sarvalokasya dhikkṛtam||||

mṛtyurakṣamaṇīyaṃ māṃ nayiṣyati yamakṣayam

मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे।।।।

इष्टे मम जने शेषे किं पापं प्रतिपत्स्यसे

mṛte mayi gate rāme vanaṃ manujapuṅgave||||

iṣṭe mama jane śeṣe kiṃ pāpaṃ pratipatsyase

कौशल्या मां च रामं च पुत्रौ च यदि हास्यति।।।।

दुःखान्यसहती देवी मामेवानुमरिष्यति

kauśalyā māṃ ca rāmaṃ ca putrau ca yadi hāsyati||||

duḥkhānyasahatī devī māmevānumariṣyati

कौसल्यां च सुमित्रां च मां च पुत्रैस्त्रिभिस्सह।।।।

प्रक्षिप्य नरके सा त्वं कैकेयि सुखिता भव

kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca māṃ ca putraistribhissaha||||

prakṣipya narake sā tvaṃ kaikeyi sukhitā bhava

मया रामेण च त्यक्तं शाश्वतं सत्कृतं गुणैः।।।।

इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलं पालयिष्यसि

mayā rāmeṇa ca tyaktaṃ śāśvataṃ satkṛtaṃ guṇaiḥ||||

ikṣvākukulamakṣobhyamākulaṃ pālayiṣyasi

प्रियं चेद्भरतस्यैतद्रामप्रव्राजनं भवेत्।।।।

मा स्म मे भरतः कार्षीत्प्रेतकृत्यं गतायुषः

priyaṃ cedbharatasyaitadrāmapravrājanaṃ bhavet||||

mā sma me bharataḥ kārṣītpretakṛtyaṃ gatāyuṣaḥ

हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि।।।।

मृते मयि गते रामे वनं पुरुषपुङ्गवे।

सेदानीं विधवा राज्यं सपुत्रा कारयिष्यसि

hantānārye mamāmitre sakāmā bhava kaikayi||||

mṛte mayi gate rāme vanaṃ puruṣapuṅgave|

sedānīṃ vidhavā rājyaṃ saputrā kārayiṣyasi

त्वं राजपुत्रीवादेन न्यवसो मम वेश्मनि।

अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे।।।।

सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा

tvaṃ rājaputrīvādena nyavaso mama veśmani|

akīrtiścātulā loke dhruvaḥ paribhavaśca me||||

sarvabhūteṣu cāvajñā yathā pāpakṛtastathā

कथं रथैर्विभुर्यात्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः।।।।

पद्भ्यां रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति

kathaṃ rathairvibhuryātvā gajāśvaiśca muhurmuhuḥ||||

padbhyāṃ rāmo mahāraṇye vatso me vicariṣyati

यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः
अहंपूर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तं पानभोजनम्

yasya tvāhārasamaye sūdāḥ kuṇḍaladhāriṇaḥ
ahaṃpūrvāḥ pacanti sma praśastaṃ pānabhojanam

स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च
भक्षयन्वन्यमाहारं सुतो मे वर्तयिष्यति

sa kathannu kaṣāyāṇi tiktāni kaṭukāni ca
bhakṣayanvanyamāhāraṃ suto me vartayiṣyati

महार्हवस्त्रसंवीतो भूत्वा चिरसुखोषितः।।।।

काषायपरिधानस्तु कथं भूमौनिवत्स्यति

mahārhavastrasaṃvīto bhūtvā cirasukhoṣitaḥ||||

kāṣāyaparidhānastu kathaṃ bhūmaunivatsyati

कस्यैतद्धारुणं वाक्यमेवंविधमचिन्तितम्।।।।

रामस्यारण्यगमनं भरतस्याभिषेचनम्

kasyaitaddhāruṇaṃ vākyamevaṃvidhamacintitam||||

rāmasyāraṇyagamanaṃ bharatasyābhiṣecanam

धिगस्तु योषितो नाम शठा स्स्वार्थपरास्सदा।

न ब्रवीमि स्त्रिय स्सर्वा भरतस्यैव मातरम्

dhigastu yoṣito nāma śaṭhā ssvārthaparāssadā|

na bravīmi striya ssarvā bharatasyaiva mātaram

अनर्थभावेऽर्थपरे नृशंसे ममानुतापाय निविष्टभावे।

किमप्रियं पश्यसि मन्निमित्तं हितानुकारिण्यथवाऽपि रामे

anarthabhāve'rthapare nṛśaṃse mamānutāpāya niviṣṭabhāve|

kimapriyaṃ paśyasi mannimittaṃ hitānukāriṇyathavā'pi rāme

परित्यजेयुः पितरो हि पुत्रान्भार्याः पतींश्चापि कृतानुरागाः।

कृत्स्नं हि सर्वं कुपितं जगत्स्याद्दृष्ट्वैव रामं व्यसने निमग्नम्

parityajeyuḥ pitaro hi putrānbhāryāḥ patīṃścāpi kṛtānurāgāḥ|

kṛtsnaṃ hi sarvaṃ kupitaṃ jagatsyāddṛṣṭvaiva rāmaṃ vyasane nimagnam

अहं पुनर्देवकुमाररूपमलङ्कृतं तं सुतमाव्रजन्तम्।

नन्दामि पश्यन्नपि दर्शनेन भवामि दृष्ट्वैव च पुनर्युवेव

ahaṃ punardevakumārarūpamalaṅkṛtaṃ taṃ sutamāvrajantam|

nandāmi paśyannapi darśanena bhavāmi dṛṣṭvaiva ca punaryuveva

विनाऽपि सूर्येण भवेत्प्रवृत्तिरवर्षता वज्रधरेण वाऽपि।

रामं तु गच्छन्तमित स्समीक्ष्य जीवेन्न कश्चित्त्विति चेतना मे

vinā'pi sūryeṇa bhavetpravṛttiravarṣatā vajradhareṇa vā'pi|

rāmaṃ tu gacchantamita ssamīkṣya jīvenna kaścittviti cetanā me

विनाशकामामहिताममित्रामावासयं मृत्युमिवात्मनस्त्वाम्।

चिरं बताङ्केन धृतासि सर्पी महाविषा तेन हतोऽस्मि मोहात्

vināśakāmāmahitāmamitrāmāvāsayaṃ mṛtyumivātmanastvām|

ciraṃ batāṅkena dhṛtāsi sarpī mahāviṣā tena hato'smi mohāt

मया च रामेण च लक्ष्मणेन प्रशास्तु हीनो भरतस्त्वया सह।

पुरं च राष्ट्रं च निहत्य बान्धवान् ममाहितानां च भवाभिहर्षिणी

mayā ca rāmeṇa ca lakṣmaṇena praśāstu hīno bharatastvayā saha|

puraṃ ca rāṣṭraṃ ca nihatya bāndhavān mamāhitānāṃ ca bhavābhiharṣiṇī

नृशंसवृत्ते व्यसनप्रहारिणि प्रसह्य वाक्यं यदिहाद्य भाषसे।

न नाम ते केन मुखात्पतन्त्यधो विशीर्यमाणा दशना स्सहस्रधा

nṛśaṃsavṛtte vyasanaprahāriṇi prasahya vākyaṃ yadihādya bhāṣase|

na nāma te kena mukhātpatantyadho viśīryamāṇā daśanā ssahasradhā

न किञ्चिदाहाहितमप्रियं वचो न वेत्ति रामः परुषाणि भाषितुम्।

कथन्नु रामे ह्यभिरामवादिनि ब्रवीषि दोषान्गुणनित्यसम्मते

na kiñcidāhāhitamapriyaṃ vaco na vetti rāmaḥ paruṣāṇi bhāṣitum|

kathannu rāme hyabhirāmavādini bravīṣi doṣānguṇanityasammate

प्रताम्य वा प्रज्वल वा प्रणश्य वा सहस्रशो वा स्फुटिता महीं व्रज।

न ते करिष्यामि वच स्सुदारुणं ममाहितं केकयराजपांसनि

pratāmya vā prajvala vā praṇaśya vā sahasraśo vā sphuṭitā mahīṃ vraja|

na te kariṣyāmi vaca ssudāruṇaṃ mamāhitaṃ kekayarājapāṃsani

न जीवितं मेऽस्ति पुनःकुत स्सुखं विनाऽऽत्मजेनाऽत्मवतः कुतो रतिः।

ममाहितं देवि न कर्तुमर्हसि स्पृशामि पादावपि ते प्रसीद मे

na jīvitaṃ me'sti punaḥkuta ssukhaṃ vinā''tmajenā'tmavataḥ kuto ratiḥ|

mamāhitaṃ devi na kartumarhasi spṛśāmi pādāvapi te prasīda me

अथ जीज्ञाससे माम् त्वम् भरतस्य प्रियाप्रिये |
अस्तुयत्तत्त्वयाअपूर्वम् व्याहृतम्राघवम्प्रति

atha jījñāsase mām tvam bharatasya priyāpriye |
astuyattattvayāapūrvam vyāhṛtamrāghavamprati

स मे ज्येष्ठः सुतः श्रीमान् धर्मज्येष्ठ इतीव मे |
तत्त्वया प्रियवादिन्या सेवार्थम् कथितम् भवेत्

sa me jyeṣṭhaḥ sutaḥ śrīmān dharmajyeṣṭha itīva me |
tattvayā priyavādinyā sevārtham kathitam bhavet

तच्छ्रुत्वा शोकसम्तप्ता सम्तापयसि माम् भृशम् |
आविष्टासि गृहम् शून्यम् सा त्वम् परवशम् गता

tacchrutvā śokasamtaptā samtāpayasi mām bhṛśam |
āviṣṭāsi gṛham śūnyam sā tvam paravaśam gatā

ननु ते राघवस्तुल्यो भरतेन महात्मना |
बहुशो हि स्म बाले त्वम् कथयसे मम

nanu te rāghavastulyo bharatena mahātmanā |
bahuśo hi sma bāle tvam kathayase mama

शुश्रूषाम् गौरवम् चैव प्रमाणम् वचनक्रियाम् |
कस्ते भूयस्तरम् कुर्यादन्यत्र मनुजर्षभात्

śuśrūṣām gauravam caiva pramāṇam vacanakriyām |
kaste bhūyastaram kuryādanyatra manujarṣabhāt

बहूनाम् स्त्रीसहस्राणाम् बहूनाम् चोपजीविनाम्
परिवादोऽपवादो वा राघवे नोपपद्यते

bahūnām strīsahasrāṇām bahūnām copajīvinām
parivādo'pavādo vā rāghave nopapadyate

सान्त्वयन् सर्वभूतानि रामः शुद्धेन चेतसा |
गृह्णाति मनुजव्याग्रः प्रियैर्विषयवासिनः

sāntvayan sarvabhūtāni rāmaḥ śuddhena cetasā |
gṛhṇāti manujavyāgraḥ priyairviṣayavāsinaḥ

इति दुःखाभिसन्तप्तम् विलपन्तमचेतनम् |
घूर्णमानम् महाराजम् शोकेन समभिप्लुतम्

iti duḥkhābhisantaptam vilapantamacetanam |
ghūrṇamānam mahārājam śokena samabhiplutam

पारम् शोकार्णवस्याशु प्रार्थयन्तम् पुनः पुनः |
प्रत्युवाचाथ कैकेयी रौद्रा रौद्रातरम् वचः

pāram śokārṇavasyāśu prārthayantam punaḥ punaḥ |
pratyuvācātha kaikeyī raudrā raudrātaram vacaḥ

स त्वम् धर्मम् परित्यज्य रामम् राज्येऽभिषिच्यच |
सह कौलस्यया नित्यम् रन्तुमिच्छसि दुर्मते

sa tvam dharmam parityajya rāmam rājye'bhiṣicyaca |
saha kaulasyayā nityam rantumicchasi durmate

श्रुत्वा तु राजा कैकेय्या वृतम् परमशोभनम् |
रामस्य च वने वासमैश्वर्यम् भरतस्य च

śrutvā tu rājā kaikeyyā vṛtam paramaśobhanam |
rāmasya ca vane vāsamaiśvaryam bharatasya ca

नाभ्यभाषत कैकेय्यिम् मुहूर्तम् व्याकुलेन्द्रियः
प्रैक्षतानिमिषो देवीम् प्रियामप्रियवादिनीम्

nābhyabhāṣata kaikeyyim muhūrtam vyākulendriyaḥ
praikṣatānimiṣo devīm priyāmapriyavādinīm

ताम् हि वज्रसमाम् वाचमाकर्ण्य हृदया प्रियाम् |
दुःखशोकमयीम् घोराम् राजा न सुखितोऽभवत्

tām hi vajrasamām vācamākarṇya hṛdayā priyām |
duḥkhaśokamayīm ghorām rājā na sukhito'bhavat

दीनया तु गिरा राजा इति होवाच कैकयिम् |
अनर्थमिममर्थाभम् केन त्वमुपदर्शिता

dīnayā tu girā rājā iti hovāca kaikayim |
anarthamimamarthābham kena tvamupadarśitā

भूतोपहतचित्तेव ब्रुवन्ती माम् न लज्जसे
शीलव्यसनमेतत्ते नाभिजानाम्यहम् पुरा |
बलायास्तत्त्विदानीम् ते लक्षये विपरीतवत्

bhūtopahatacitteva bruvantī mām na lajjase
śīlavyasanametatte nābhijānāmyaham purā |
balāyāstattvidānīm te lakṣaye viparītavat

कुतो वा ते भयम् जातम् या त्वमेवम्विदम् वरम् |
राष्ट्रे भरतमासीनम् वृणीषे राघवम् वने

kuto vā te bhayam jātam yā tvamevamvidam varam |
rāṣṭre bharatamāsīnam vṛṇīṣe rāghavam vane

यदि भर्तुः प्रियम् कार्यम् लोकस्य भरतस्य च
नृशंसे पापसम्कल्पे क्षुद्रे दुष्कृतकारिणि

yadi bhartuḥ priyam kāryam lokasya bharatasya ca
nṛśaṃse pāpasamkalpe kṣudre duṣkṛtakāriṇi

किम् नु दुःखमळीकम् वा मयि रामे च पश्यसि
न कथंचि दृते रामाद्भरतो राज्यमावसेत्

kim nu duḥkhamaḻīkam vā mayi rāme ca paśyasi
na kathaṃci dṛte rāmādbharato rājyamāvaset

रामादपि हि तम् मन्ये धर्मतो बलवत्तरम्
कथम् द्रक्ष्यामि रामस्य वनम् गच्छेति भाषिते

rāmādapi hi tam manye dharmato balavattaram
katham drakṣyāmi rāmasya vanam gaccheti bhāṣite

मुखवर्णम् विवर्णम् तम् यथैवेन्दुमुपप्लुतम्
ताम् हि मे सुकृताम् बुद्धिम् सुहृद्भिः सह निश्चिताम्

mukhavarṇam vivarṇam tam yathaivendumupaplutam
tām hi me sukṛtām buddhim suhṛdbhiḥ saha niścitām

कथम् द्रक्ष्याम्यपावृत्ताम् परैरिव हताम् चमूम् |
किम् माम् वक्ष्यन्ति राजानो नानादिग्भ्यः समागताह्

katham drakṣyāmyapāvṛttām parairiva hatām camūm |
kim mām vakṣyanti rājāno nānādigbhyaḥ samāgatāh

बालो बताय मैक्ष्वाकश्चिरम् राज्यमकारयत्
यदा तु बहवो वृद्धा गुणवन्तो बहुश्रुताह्

bālo batāya maikṣvākaściram rājyamakārayat
yadā tu bahavo vṛddhā guṇavanto bahuśrutāh

परिप्रक्ष्यन्ति काकुत्थ्सम् वक्ष्यामि किम्महाम् तदा
कैकेय्या क्लिश्यमानेन रामः प्रव्राजितो मया

pariprakṣyanti kākutthsam vakṣyāmi kimmahām tadā
kaikeyyā kliśyamānena rāmaḥ pravrājito mayā

यदि सत्यम् ब्रवीम्येतत्तदसत्यम् भविष्यति
किम् माम् वक्ष्यति कौसल्या राघवे वनमास्थिते

yadi satyam bravīmyetattadasatyam bhaviṣyati
kim mām vakṣyati kausalyā rāghave vanamāsthite

किम् चैनाम् प्रतिवक्ष्यामि कृत्वा चाप्रियमीदृशम्
यदा यदा ही कौसल्या दासीवच्च सखीव च

kim cainām prativakṣyāmi kṛtvā cāpriyamīdṛśam
yadā yadā hī kausalyā dāsīvacca sakhīva ca

भार्यावद्भगिनीवच्च मातृवच्चोपतिष्ठति |
सततम् प्रियकामा मे प्रियपुत्रा प्रियम्वदा

bhāryāvadbhaginīvacca mātṛvaccopatiṣṭhati |
satatam priyakāmā me priyaputrā priyamvadā

न मया सत्कृता देवि सत्कारार्हा कृते तव
इदानीम् तत्तपति माम् यन्मया सुकृतम् त्वयि

na mayā satkṛtā devi satkārārhā kṛte tava
idānīm tattapati mām yanmayā sukṛtam tvayi

अवथ्यव्यञ्जनोनोपेतम् भुक्तमन्नमिवातुरम्
विप्रकारम् च रामस्य सम्प्रयाणम् वनस्य च

avathyavyañjanonopetam bhuktamannamivāturam
viprakāram ca rāmasya samprayāṇam vanasya ca

सुमित्रा प्रेक्ष्यवै भीता कथम् मे विश्वसिष्यति
कृपणम् बत वैदेही श्रोष्यति द्वयमप्रियम्

sumitrā prekṣyavai bhītā katham me viśvasiṣyati
kṛpaṇam bata vaidehī śroṣyati dvayamapriyam

माम् च पञ्चत्वमापन्नम् रामम् च वनमाश्रितम्
वैदेही बत मे प्राणान् शोचन्ती क्षपयिष्यति

mām ca pañcatvamāpannam rāmam ca vanamāśritam
vaidehī bata me prāṇān śocantī kṣapayiṣyati

हीना हिमवतः पार्श्वए किन्नरेणेन किन्नरा
न हि राममहम् दृष्ट्व प्रवसन्तम् महावने

hīnā himavataḥ pārśvae kinnareṇena kinnarā
na hi rāmamaham dṛṣṭva pravasantam mahāvane

चिरम् जीवितुमाशंसे रुदतीम् चापि मैथिलीम्
सा नूनम् विधवा राज्यम् सपुत्रा कारयिष्यसि

ciram jīvitumāśaṃse rudatīm cāpi maithilīm
sā nūnam vidhavā rājyam saputrā kārayiṣyasi

न हि प्रवाजिते रामे देवि जीवितुमुत्सहे
सतीम् त्वामहमत्यन्तम् व्यवस्याम्यसतीम् सतीम्

na hi pravājite rāme devi jīvitumutsahe
satīm tvāmahamatyantam vyavasyāmyasatīm satīm

रूपिणीम् विषसम्युक्ताम् पीत्वेव मदिराम् नरह्
अनृतैर्बहु माम् सान्वैःसा न्त्वयन्ती स्म स्मभाषसे

rūpiṇīm viṣasamyuktām pītveva madirām narah
anṛtairbahu mām sānvaiḥsā ntvayantī sma smabhāṣase

गीतशब्देन सम्रुध्य लुब्धो मृगमिवावधीः
अनार्य इति मामार्याः पुत्रविक्रायिकम् ध्रुवम्

gītaśabdena samrudhya lubdho mṛgamivāvadhīḥ
anārya iti māmāryāḥ putravikrāyikam dhruvam

धिक्करिष्यन्ति रथ्यासु सुरापम् ब्राह्मणम् यथा
अहो दुःखमहो कृच्छ्रम् यत्र वाचः क्षमे तव

dhikkariṣyanti rathyāsu surāpam brāhmaṇam yathā
aho duḥkhamaho kṛcchram yatra vācaḥ kṣame tava

दुःखमेवम्विधम् प्राप्तम् पुराकृतमिवाशुभम्
चिरम् खलु मया पापे त्वम् पापेनाभिरक्षिता

duḥkhamevamvidham prāptam purākṛtamivāśubham
ciram khalu mayā pāpe tvam pāpenābhirakṣitā

अज्ञानादुपसम्पन्ना रज्जुरुद्बंधिनी यथा
रममाणस्त्वया सार्धम् मृत्युम् त्वा नाभिलक्षये

ajñānādupasampannā rajjurudbaṃdhinī yathā
ramamāṇastvayā sārdham mṛtyum tvā nābhilakṣaye

बालो रहसि हस्तेन कृष्णसर्पमिवास्पृशम्
मया ह्यपितृकः पुत्रःस महात्मा दुरात्मना

bālo rahasi hastena kṛṣṇasarpamivāspṛśam
mayā hyapitṛkaḥ putraḥsa mahātmā durātmanā

तम् तु माम् जीवलोकोऽयम् नूनमाक्रोष्टुमर्हति
बालिशो बत कामात्मा राजा दशरथो भृशम्

tam tu mām jīvaloko'yam nūnamākroṣṭumarhati
bāliśo bata kāmātmā rājā daśaratho bhṛśam

यः स्त्रीकृते प्रियम् पुत्रम् वनम् प्रस्थापयिष्यति
व्रतैश्च ब्रह्मचर्यैश्च गुरुभिश्चपकर्शितः

yaḥ strīkṛte priyam putram vanam prasthāpayiṣyati
vrataiśca brahmacaryaiśca gurubhiścapakarśitaḥ

भोगकाले महत्कृच्छ्रम् पुनरेव प्रपत्स्यते
नालम् द्वितीयम् वचनम् पुत्रो माम् प्रति भाषितुम्

bhogakāle mahatkṛcchram punareva prapatsyate
nālam dvitīyam vacanam putro mām prati bhāṣitum

स वनम् प्रव्रजेत्युक्तो बाढमित्येव वक्ष्यति
यदि मे राघवः कुर्याद्वनम् गच्चेति चोदितः

sa vanam pravrajetyukto bāḍhamityeva vakṣyati
yadi me rāghavaḥ kuryādvanam gacceti coditaḥ

प्रतिकूलम् प्रियम् मे स्यान्न तु वत्सः करिष्यति
शुद्धिभावो हि भावम् मे न तु ज्ञास्यति राघवः

pratikūlam priyam me syānna tu vatsaḥ kariṣyati
śuddhibhāvo hi bhāvam me na tu jñāsyati rāghavaḥ

स वनम् प्रव्रजे त्युक्तोबाढ वित्येव वक्ष्यति
राघवे हि वनम् प्राप्ते सर्वलोकस्य धिक्कृतम्

sa vanam pravraje tyuktobāḍha vityeva vakṣyati
rāghave hi vanam prāpte sarvalokasya dhikkṛtam

मृत्युरक्षमणीयम् माम् नयिष्यति यमक्षयम्
मृते मयि गते रामे वनम् मनुजपुङ्गवे

mṛtyurakṣamaṇīyam mām nayiṣyati yamakṣayam
mṛte mayi gate rāme vanam manujapuṅgave

इष्टे मम जने शेषे किम् पापम् प्रतिवत्स्यसे
कौसल्या माम् च रामम् च पुत्रौ च यदि हास्यति

iṣṭe mama jane śeṣe kim pāpam prativatsyase
kausalyā mām ca rāmam ca putrau ca yadi hāsyati

दुःखान्यसहती देवी मामेवानुमरिष्यति
कौसल्याम् च सुमित्राम् च माम् च पुत्रैस्त्रिभिः सह

duḥkhānyasahatī devī māmevānumariṣyati
kausalyām ca sumitrām ca mām ca putraistribhiḥ saha

प्रक्षिव्य नरके सा त्वम् कैकेयि सुखिता भव
मया रामेण च त्यक्तम् शाश्वतम् सत्कृतम् गुणैः

prakṣivya narake sā tvam kaikeyi sukhitā bhava
mayā rāmeṇa ca tyaktam śāśvatam satkṛtam guṇaiḥ

इक्ष्वाकुकुलमक्षोभ्यमाकुलम् पालयिष्यसि
प्रियम् चेद्भरतस्यैतद्रामप्रव्राजनम् भवेत्

ikṣvākukulamakṣobhyamākulam pālayiṣyasi
priyam cedbharatasyaitadrāmapravrājanam bhavet

मा स्म मे भरतः कार्षीत् प्रेतकृत्यम् गतायुषः
हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा भव कैकयि

mā sma me bharataḥ kārṣīt pretakṛtyam gatāyuṣaḥ
hantānārye mamāmitre sakāmā bhava kaikayi

मृते मयि गते रामे वनम् पुरुषपुङ्गवे |
सेदानीम् विधवा राज्यम् सपुत्रा कारयिष्यसि

mṛte mayi gate rāme vanam puruṣapuṅgave |
sedānīm vidhavā rājyam saputrā kārayiṣyasi

त्वम् राजपुत्रीवादेन न्यवसो मम वेश्मनि |
अकीर्तिश्चातुला लोके ध्रुवः परिभवश्च मे

tvam rājaputrīvādena nyavaso mama veśmani |
akīrtiścātulā loke dhruvaḥ paribhavaśca me

सर्वभूतेषु चावज्ञा यथा पापकृतस्तथा
कथम् रथैर्विभुर्गत्वा गजाश्वैश्च मुहुर्मुहुः

sarvabhūteṣu cāvajñā yathā pāpakṛtastathā
katham rathairvibhurgatvā gajāśvaiśca muhurmuhuḥ

पद्भ्याम् रामो महारण्ये वत्सो मे विचरिष्यति
यस्य त्वाहारसमये सूदाः कुण्डलधारिणः

padbhyām rāmo mahāraṇye vatso me vicariṣyati
yasya tvāhārasamaye sūdāḥ kuṇḍaladhāriṇaḥ

अहम्पुर्वाः पचन्ति स्म प्रशस्तम् पानभोजनम् |
स कथन्नु कषायाणि तिक्तानि कटुकानि च

ahampurvāḥ pacanti sma praśastam pānabhojanam |
sa kathannu kaṣāyāṇi tiktāni kaṭukāni ca

भक्षयन्वन्यमाहारम् सुतो मे वर्तयिष्यति
महार्हवस्त्रसम्वीतो भूत्वा चिरसुखोषितः

bhakṣayanvanyamāhāram suto me vartayiṣyati
mahārhavastrasamvīto bhūtvā cirasukhoṣitaḥ

काशायपरिधानस्तु कथम् भूमौ निवत्स्यति
कस्यैतद्धारुणम् वाक्यमेवम् विधमचिन्तितम्

kāśāyaparidhānastu katham bhūmau nivatsyati
kasyaitaddhāruṇam vākyamevam vidhamacintitam

रामस्यारण्यगवनम् भरतस्यैव मातरम्
धिगस्तु योषितो नाम शठाः स्वार्थपरास्सदा

rāmasyāraṇyagavanam bharatasyaiva mātaram
dhigastu yoṣito nāma śaṭhāḥ svārthaparāssadā

परित्यजेयुः पितरो हि पुत्रान् |
भार्याः वतींश्चापि कृतानुरागाः |
कृत्स्नम् हि सर्वम् कुपितम् जगत्स्या |
द्दृष्ट्वे रानन् व्तसबे बुनग्बन्

parityajeyuḥ pitaro hi putrān |
bhāryāḥ vatīṃścāpi kṛtānurāgāḥ |
kṛtsnam hi sarvam kupitam jagatsyā |
ddṛṣṭve rānan vtasabe bunagban

क्षुरोपमाम् नित्यमसत्प्रियम्वदाम् |
प्रदुष्टभावाम् स्वकुलोपघातिनीम् |
न जीवितुम् त्वाम् विषहेऽमनोरमाम् |
दिधक्षमाणाम् हृदयम् सबन्धनम्

kṣuropamām nityamasatpriyamvadām |
praduṣṭabhāvām svakulopaghātinīm |
na jīvitum tvām viṣahe'manoramām |
didhakṣamāṇām hṛdayam sabandhanam