Ayodhya Kanda, sarga 91
सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम्
रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत्
susaṃrabdhaṃ tu saumitriṃ lakṣmaṇaṃ krodhamūrchitam
rāmas tu parisāntvyātha vacanaṃ cedam abravīt
किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा
महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते
kim atra dhanuṣā kāryam asinā vā sacarmaṇā
maheṣvāse mahāprājñe bharate svayam āgate
पितुस्सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम्।
किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण
pitussatyaṃ pratiśrutya hatvā bharatamāgatam|
kiṃ kariṣyāmi rājyena sāpavādena lakṣmaṇa
यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत्।
नाहं तत्प्रतिगृह्णीयां भक्षान्विषकृतानिव
yaddravyaṃ bāndhavānāṃ vā mitrāṇāṃ vā kṣaye bhavet|
nāhaṃ tatpratigṛhṇīyāṃ bhakṣānviṣakṛtāniva
धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।
इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिशृणोमि ते
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca pṛthivīṃ cāpi lakṣmaṇa|
icchāmi bhavatāmarthe etat pratiśṛṇomi te
भ्रात्रूणां संग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण।
राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनाऽयुधमालभे
bhrātrūṇāṃ saṃgrahārthaṃ ca sukhārthaṃ cāpi lakṣmaṇa|
rājyamapyahamicchāmi satyenā'yudhamālabhe
नेयं मम मही सौम्य दुर्लभा सागराम्बरा।
न हीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण
neyaṃ mama mahī saumya durlabhā sāgarāmbarā|
na hīccheyamadharmeṇa śakratvamapi lakṣmaṇa
यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद।
भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत्कुरुतां शिखी
yadvinā bharataṃ tvāṃ ca śatrughnaṃ cāpi mānada|
bhavenmama sukhaṃ kiñcidbhasma tatkurutāṃ śikhī
अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन्।
प्रसाद्य पितरं श्रीमार्नाज्यं मे दातुमागतः
ambāṃ ca kaikayīṃ ruṣya paruṣaṃ cāpriyaṃ vadan|
prasādya pitaraṃ śrīmārnājyaṃ me dātumāgataḥ
प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान्भरतो द्रष्टुमिच्छति
अस्मासु मनसाप्येष नाहितं किंचिदाचरेत्
prāptakālaṃ yad eṣo 'smān bharato draṣṭum icchati
asmāsu manasāpy eṣa nāhitaṃ kiṃ cid ācaret
विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा न किम्
ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे
vipriyaṃ kṛtapūrvaṃ te bharatena kadā na kim
īdṛśaṃ vā bhayaṃ te 'dya bharataṃ yo 'tra śaṅkase
न हि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः
अहं ह्यप्रियमुक्तः स्यां भरतस्याप्रिये कृते
na hi te niṣṭhuraṃ vācyo bharato nāpriyaṃ vacaḥ
ahaṃ hy apriyam uktaḥ syāṃ bharatasyāpriye kṛte
कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यांचिदापदि
भ्राता वा भ्रातरं हन्यात्सौमित्रे प्राणमात्मनः
kathaṃ nu putrāḥ pitaraṃ hanyuḥ kasyāṃ cid āpadi
bhrātā vā bhrātaraṃ hanyāt saumitre prāṇam ātmanaḥ
यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे
वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम्
yadi rājyasya hetos tvam imāṃ vācaṃ prabhāṣase
vakṣyāmi bharataṃ dṛṣṭvā rājyam asmai pradīyatām
उच्यमानो हि भरतो मया लक्ष्मण तत्त्वतः
राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति
ucyamāno hi bharato mayā lakṣmaṇa tattvataḥ
rājyam asmai prayaccheti bāḍham ity eva vakṣyati
तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः
लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया
tathokto dharmaśīlena bhrātrā tasya hite rataḥ
lakṣmaṇaḥ praviveśeva svāni gātrāṇi lajjayā
तद्वाक्यं लक्ष्मण श्श्रुत्वा व्रीलितः प्रत्युवाच ह।
त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथ स्स्वयम्
tadvākyaṃ lakṣmaṇa śśrutvā vrīlitaḥ pratyuvāca ha|
tvāṃ manye draṣṭumāyātaḥ pitā daśaratha ssvayam
व्रीडितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह
एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान्द्रष्टुमागतः
vrīḍitaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ pratyuvāca ha
eṣa manye mahābāhur ihāsmān draṣṭum āgataḥ
वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति
इमां वाप्येश वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम्
vanavāsam anudhyāya gṛhāya pratineṣyati
imāṃ vāpy eśa vaidehīm atyantasukhasevinīm
एतौ तौ संप्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ
वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ
etau tau saṃprakāśete gotravantau manoramau
vāyuvegasamau vīra javanau turagottamau
स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे
नागः शत्रुंजयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः
sa eṣa sumahākāyaḥ kampate vāhinīmukhe
nāgaḥ śatruṃjayo nāma vṛddhas tātasya dhīmataḥ
वृक्षाग्रादवरोह त्वं कुरु लक्ष्मण मद्वचः।
इतीव रामो धर्मात्मा सौमित्रिं तमुवाच ह
vṛkṣāgrādavaroha tvaṃ kuru lakṣmaṇa madvacaḥ|
itīva rāmo dharmātmā saumitriṃ tamuvāca ha
अवतीर्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिंजयः
लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः
avatīrya tu sālāgrāt tasmāt sa samitiṃjayaḥ
lakṣmaṇaḥ prāñjalir bhūtvā tasthau rāmasya pārśvataḥ
भरतेनाथ संदिष्टा संमर्दो न भवेदिति
समन्तात्तस्य शैलस्य सेनावासमकल्पयत्
bharatenātha saṃdiṣṭā saṃmardo na bhaved iti
samantāt tasya śailasya senāvāsam akalpayat
अध्यर्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा
पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला
adhyardham ikṣvākucamūr yojanaṃ parvatasya sā
pārśve nyaviśad āvṛtya gajavājirathākulā
सा चित्रकूटे भरतेन सेना; धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम्
प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य; विरोचते नीतिमता प्रणीता
sā citrakūṭe bharatena senā; dharmaṃ puraskṛtya vidhūya darpam
prasādanārthaṃ raghunandanasya; virocate nītimatā praṇītā