Ayodhya Kanda, sarga 93

निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्तदा
जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नमनुदर्शयन्

niviṣṭāyāṃ tu senāyām utsuko bharatas tadā
jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrughnam anudarśayan

ऋषिं वसिष्ठं संदिश्य मातॄर्मे शीघ्रमानय
इति तरितमग्रे स जागम गुरुवत्सलः

ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ saṃdiśya mātṝr me śīghram ānaya
iti taritam agre sa jāgama guruvatsalaḥ

सुमन्त्रस्त्वपि शतुघ्नमदूरादन्वपद्यत
रामदार्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च

sumantras tv api śatughnam adūrād anvapadyata
rāmadārśanajas tarṣo bharatasyeva tasya ca

गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालयसंस्थिताम्
भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह

gacchann evātha bharatas tāpasālayasaṃsthitām
bhrātuḥ parṇakuṭīṃ śrīmān uṭajaṃ ca dadarśa ha

शालायास्त्वग्रतस्तस्या ददर्श भरतस्तदा
काष्टानि चावभग्नानि पुष्पाण्यवचितानि च

śālāyās tv agratas tasyā dadarśa bharatas tadā
kāṣṭāni cāvabhagnāni puṣpāṇy avacitāni ca

ददर्श च वने तस्मिन्महतः संचयान्कृतान्
मृगाणां महिषाणां च करीषैः शीतकारणात्

dadarśa ca vane tasmin mahataḥ saṃcayān kṛtān
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca karīṣaiḥ śītakāraṇāt

गच्छनेव महाबाहुर्द्युतिमान्भरतस्तदा
शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः

gacchan eva mahābāhur dyutimān bharatas tadā
śatrughnaṃ cābravīd dhṛṣṭas tān amātyāṃś ca sarvaśaḥ

मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत्
नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः

manye prāptāḥ sma taṃ deśaṃ bharadvājo yam abravīt
nātidūre hi manye 'haṃ nadīṃ mandākinīm itaḥ

उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम्
अभिज्ञानकृतः पन्था विकाले गन्तुमिच्छता

uccair baddhāni cīrāṇi lakṣmaṇena bhaved ayam
abhijñānakṛtaḥ panthā vikāle gantum icchatā

इदं चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम्
शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम्

idaṃ codāttadantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām
śailapārśve parikrāntam anyonyam abhigarjatām

यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसाः सततं वने
तस्यासौ दृश्यते धूमः संकुलः कृष्टवर्त्मनः

yam evādhātum icchanti tāpasāḥ satataṃ vane
tasyāsau dṛśyate dhūmaḥ saṃkulaḥ kṛṣṭavartmanaḥ

अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम्
आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिमिव राघवम्

atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusatkārakāriṇam
āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣim iva rāghavam

अथ गत्वा मुहूर्तं तु चित्रकूटं स राघवः
मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत्

atha gatvā muhūrtaṃ tu citrakūṭaṃ sa rāghavaḥ
mandākinīm anuprāptas taṃ janaṃ cedam abravīt

जगत्यां पुरुषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः
जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिन्मे जन्म सजीवितम्

jagatyāṃ puruṣavyāghra āste vīrāsane rataḥ
janendro nirjanaṃ prāpya dhin me janma sajīvitam

मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः
सरान्कामान्परित्यज्य वने वसति राघवः

matkṛte vyasanaṃ prāpto lokanātho mahādyutiḥ
sarān kāmān parityajya vane vasati rāghavaḥ

इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्वद्य प्रसादयन्
रामस्य निपतिष्यामि सीतायाश्च पुनः पुनः

iti lokasamākruṣṭaḥ pādeṣv adya prasādayan
rāmasya nipatiṣyāmi sītāyāś ca punaḥ punaḥ

एवं स विलपंस्तस्मिन्वने दशरथात्मजः
ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्

evaṃ sa vilapaṃs tasmin vane daśarathātmajaḥ
dadarśa mahatīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manoramām

सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्
विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे

sālatālāśvakarṇānāṃ parṇair bahubhir āvṛtām
viśālāṃ mṛdubhis tīrṇāṃ kuśair vedim ivādhvare

शक्रायुध निकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः
रुक्मपृष्ठैर्महासारैः शोभितां शत्रुबाधकैः

śakrāyudha nikāśaiś ca kārmukair bhārasādhanaiḥ
rukmapṛṣṭhair mahāsāraiḥ śobhitāṃ śatrubādhakaiḥ

अर्करश्मिप्रतीकाशैर्घोरैस्तूणीगतैः शरैः
शोभितां दीप्तवदनैः सर्पैर्भोगवतीमिव

arkaraśmipratīkāśair ghorais tūṇīgataiḥ śaraiḥ
śobhitāṃ dīptavadanaiḥ sarpair bhogavatīm iva

महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्
रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्

mahārajatavāsobhyām asibhyāṃ ca virājitām
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śobhitām

गोधाङ्गुलित्रैरासाक्तैश्चित्रैः काञ्चनभूषितैः
अरिसंघैरनाधृष्यां मृगैः सिंहगुहामिव

godhāṅgulitrair āsāktaiś citraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ
arisaṃghair anādhṛṣyāṃ mṛgaiḥ siṃhaguhām iva

प्रागुदक्स्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम्
ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने

prāgudaksravaṇāṃ vediṃ viśālāṃ dīptapāvakām
dadarśa bharatas tatra puṇyāṃ rāmaniveśane

निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम्
उटजे राममासीनां जटामण्डलधारिणम्

nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharato gurum
uṭaje rāmam āsīnāṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam

तं तु कृष्णाजिनधरं चीरवल्कलवाससं
ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्

taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīravalkalavāsasaṃ
dadarśa rāmam āsīnam abhitaḥ pāvakopamam

सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्
पृथिव्याः सगरान्ताया भर्तारं धर्मचारिणम्

siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇam
pṛthivyāḥ sagarāntāyā bhartāraṃ dharmacāriṇam

उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्
स्थण्डिले दर्भसस्म्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च

upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇam iva śāśvatam
sthaṇḍile darbhasasmtīrṇe sītayā lakṣmaṇena ca

तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान्दुःखमोहपरिप्लुतः
अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः कैकयीसुतः

taṃ dṛṣṭvā bharataḥ śrīmān duḥkhamohapariplutaḥ
abhyadhāvata dharmātmā bharataḥ kaikayīsutaḥ

दृष्ट्वा च विललापार्तो बाष्पसंदिग्धया गिरा
अशक्नुवन्धारयितुं धैर्याद्वचनमब्रवीत्

dṛṣṭvā ca vilalāpārto bāṣpasaṃdigdhayā girā
aśaknuvan dhārayituṃ dhairyād vacanam abravīt

यः संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम्
वन्यैर्मृगैरुपासीनः सोऽयमास्ते ममाग्रजः

yaḥ saṃsadi prakṛtibhir bhaved yukta upāsitum
vanyair mṛgair upāsīnaḥ so 'yam āste mamāgrajaḥ

वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः
मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन्

vāsobhir bahusāhasrair yo mahātmā purocitaḥ
mṛgājine so 'yam iha pravaste dharmam ācaran

अधारयद्यो विविधाश्चित्राः सुमनसस्तदा
सोऽयं जटाभारमिमं सहते राघवः कथम्

adhārayad yo vividhāś citrāḥ sumanasas tadā
so 'yaṃ jaṭābhāram imaṃ sahate rāghavaḥ katham

यस्य यज्ञैर्यथादिष्टैर्युक्तो धर्मस्य संचयः
शरीर क्लेशसंभूतं स धर्मं परिमार्गते

yasya yajñair yathādiṣṭair yukto dharmasya saṃcayaḥ
śarīra kleśasaṃbhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgate

चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम्
मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते

candanena mahārheṇa yasyāṅgam upasevitam
malena tasyāṅgam idaṃ katham āryasya sevyate

मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः
धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम्

mannimittam idaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ
dhig jīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam

इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः
पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन्

ity evaṃ vilapan dīnaḥ prasvinnamukhapaṅkajaḥ
pādāv aprāpya rāmasya papāta bharato rudan

दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः
उक्त्वार्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किंचन

duḥkhābhitapto bharato rājaputro mahābalaḥ
uktvāryeti sakṛd dīnaṃ punar novāca kiṃ cana

बाष्पापिहित कण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम्
आर्येत्येवाभिसंक्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत्ततः

bāṣpāpihita kaṇṭhaś ca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam
āryety evābhisaṃkruśya vyāhartuṃ nāśakat tataḥ

शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन्
तावुभौ स समालिङ्ग्य रामोऽप्यश्रूण्यवर्तयत्

śatrughnaś cāpi rāmasya vavande caraṇau rudan
tāv ubhau sa samāliṅgya rāmo 'py aśrūṇy avartayat

ततः सुमन्त्रेण गुहेन चैव; समीयतू राजसुतावरण्ये
दिवाकरश्चैव निशाकरश्च; यथाम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम्

tataḥ sumantreṇa guhena caiva; samīyatū rājasutāv araṇye
divākaraś caiva niśākaraś ca; yathāmbare śukrabṛhaspatibhyām

तान्पार्थिवान्वारणयूथपाभा;न्समागतांस्तत्र महत्यरण्ये
वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वे;ऽप्यश्रूण्यमुञ्चन्प्रविहाय हर्षम्

tān pārthivān vāraṇayūthapābhān; samāgatāṃs tatra mahaty araṇye
vanaukasas te 'pi samīkṣya sarve 'py; aśrūṇy amuñcan pravihāya harṣam