Ayodhya Kanda, sarga 94

आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः
अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत्समाहितः

āghrāya rāmas taṃ mūrdhni pariṣvajya ca rāghavaḥ
aṅke bharatam āropya paryapṛcchat samāhitaḥ

क्व नु तेऽभूत्पिता तात यदरण्यं त्वमागतः
न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि

kva nu te 'bhūt pitā tāta yad araṇyaṃ tvam āgataḥ
na hi tvaṃ jīvatas tasya vanam āgantum arhasi

चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम्
दुष्प्रतीकमरण्येऽस्मिन्किं तात वनमागतः

cirasya bata paśyāmi dūrād bharatam āgatam
duṣpratīkam araṇye 'smin kiṃ tāta vanam āgataḥ

कच्चिद्दशरथो राजा कुशली सत्यसंगरः
राजसूयाश्वमेधानामाहर्ता धर्मनिश्चयः

kaccid daśaratho rājā kuśalī satyasaṃgaraḥ
rājasūyāśvamedhānām āhartā dharmaniścayaḥ

स कच्चिद्ब्राह्मणो विद्वान्धर्मनित्यो महाद्युतिः
इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते

sa kaccid brāhmaṇo vidvān dharmanityo mahādyutiḥ
ikṣvākūṇām upādhyāyo yathāvat tāta pūjyate

तात कच्चिच्च कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती
सुखिनी कच्चिदार्या च देवी नन्दति कैकयी

tāta kaccic ca kausalyā sumitrā ca prajāvatī
sukhinī kaccid āryā ca devī nandati kaikayī

कच्चिद्विनय संपन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः
अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः

kaccid vinaya saṃpannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ
anasūyur anudraṣṭā satkṛtas te purohitaḥ

कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः
हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा

kaccid agniṣu te yukto vidhijño matimān ṛjuḥ
hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā

इष्वस्त्रवरसंपन्नमर्थशास्त्रविशारदम्
सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे

iṣvastravarasaṃpannam arthaśāstraviśāradam
sudhanvānam upādhyāyaṃ kaccit tvaṃ tāta manyase

कच्चिदात्म समाः शूराः श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः
कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः

kaccid ātma samāḥ śūrāḥ śrutavanto jitendriyāḥ
kulīnāś ceṅgitajñāś ca kṛtās te tāta mantriṇaḥ

मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव
सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यैः शास्त्रकोविदैः

mantro vijayamūlaṃ hi rājñāṃ bhavati rāghava
susaṃvṛto mantradharair amātyaiḥ śāstrakovidaiḥ

कच्चिन्निद्रावशं नैषि कच्चित्काले विबुध्यसे
कच्चिंश्चापररात्रिषु चिन्तयस्यर्थनैपुणम्

kaccin nidrāvaśaṃ naiṣi kaccit kāle vibudhyase
kac ciṃś cāpararātriṣu cintayasy arthanaipuṇam

कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सह
कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति

kaccin mantrayase naikaḥ kaccin na bahubhiḥ saha
kaccit te mantrito mantro rāṣṭraṃ na paridhāvati

कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम्
क्षिप्रमारभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव

kaccid arthaṃ viniścitya laghumūlaṃ mahodayam
kṣipram ārabhase kartuṃ na dīrghayasi rāghava

कच्चित्तु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः
विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः

kaccit tu sukṛtāny eva kṛtarūpāṇi vā punaḥ
vidus te sarvakāryāṇi na kartavyāni pārthivāḥ

कच्चिन्न तर्कैर्युक्त्वा वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः
त्वया वा तव वामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम्

kaccin na tarkair yuktvā vā ye cāpy aparikīrtitāḥ
tvayā vā tava vāmātyair budhyate tāta mantritam

कच्चित्सहस्रान्मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम्
पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निःश्रेयसं महत्

kaccit sahasrān mūrkhāṇām ekam icchasi paṇḍitam
paṇḍito hy arthakṛcchreṣu kuryān niḥśreyasaṃ mahat

सहस्राण्यपि मूर्खाणां यद्युपास्ते महीपतिः
अथ वाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता

sahasrāṇy api mūrkhāṇāṃ yady upāste mahīpatiḥ
atha vāpy ayutāny eva nāsti teṣu sahāyatā

एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः
राजानं राजमात्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम्

eko 'py amātyo medhāvī śūro dakṣo vicakṣaṇaḥ
rājānaṃ rājamātraṃ vā prāpayen mahatīṃ śriyam

कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः
जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः

kaccin mukhyā mahatsv eva madhyameṣu ca madhyamāḥ
jaghanyāś ca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ

अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्शुचीन्
श्रेष्ठाञ्श्रेष्ठेषु कच्चित्त्वं नियोजयसि कर्मसु

amātyān upadhātītān pitṛpaitāmahāñ śucīn
śreṣṭhāñ śreṣṭheṣu kaccit tvaṃ niyojayasi karmasu

कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा
उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः

kaccit tvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā
ugrapratigrahītāraṃ kāmayānam iva striyaḥ

उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम्
शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स वध्यते

upāyakuśalaṃ vaidyaṃ bhṛtyasaṃdūṣaṇe ratam
śūram aiśvaryakāmaṃ ca yo na hanti sa vadhyate

कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च धृतिमान्मतिमाञ्शुचिः
कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिः कृतः

kaccid dhṛṣṭaś ca śūraś ca dhṛtimān matimāñ śuciḥ
kulīnaś cānuraktaś ca dakṣaḥ senāpatiḥ kṛtaḥ

बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युद्धविशारदाः
दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिताः

balavantaś ca kaccit te mukhyā yuddhaviśāradāḥ
dṛṣṭāpadānā vikrāntās tvayā satkṛtya mānitāḥ

कचिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम्
संप्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे

ka cid balasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam
saṃprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vilambase

कालातिक्रमणे ह्येव भक्त वेतनयोर्भृताः
भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सोऽनर्थः सुमहान्स्मृतः

kālātikramaṇe hy eva bhakta vetanayor bhṛtāḥ
bhartuḥ kupyanti duṣyanti so 'narthaḥ sumahān smṛtaḥ

कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः
कच्चित्प्राणांस्तवार्थेषु संत्यजन्ति समाहिताः

kaccit sarve 'nuraktās tvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ
kaccit prāṇāṃs tavārtheṣu saṃtyajanti samāhitāḥ

कच्चिज्जानपदो विद्वान्दक्षिणः प्रतिभानवान्
यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः

kaccij jānapado vidvān dakṣiṇaḥ pratibhānavān
yathoktavādī dūtas te kṛto bharata paṇḍitaḥ

कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च
त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः

kaccid aṣṭādaśāny eṣu svapakṣe daśa pañca ca
tribhis tribhir avijñātair vetsi tīrthāni cārakaiḥ

कच्चिद्व्यपास्तानहितान्प्रतियातांश्च सर्वदा
दुर्बलाननवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन

kaccid vyapāstān ahitān pratiyātāṃś ca sarvadā
durbalān anavajñāya vartase ripusūdana

कच्चिन्न लोकायतिकान्ब्राह्मणांस्तात सेवसे
अनर्थ कुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः

kaccin na lokāyatikān brāhmaṇāṃs tāta sevase
anartha kuśalā hy ete bālāḥ paṇḍitamāninaḥ

धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः
बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते

dharmaśāstreṣu mukhyeṣu vidyamāneṣu durbudhāḥ
buddhimān vīkṣikīṃ prāpya nirarthaṃ pravadanti te

वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः
सत्यनामां दृढद्वारां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्

vīrair adhyuṣitāṃ pūrvam asmākaṃ tāta pūrvakaiḥ
satyanāmāṃ dṛḍhadvārāṃ hastyaśvarathasaṃkulām

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः स्वकर्मनिरतैः सदा
जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामात्यैः सहस्रशः

brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyaiḥ svakarmanirataiḥ sadā
jitendriyair mahotsāhair vṛtāmātyaiḥ sahasraśaḥ

प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्
कच्चित्समुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि

prāsādair vividhākārair vṛtāṃ vaidyajanākulām
kaccit samuditāṃ sphītām ayodhyāṃ parirakṣasi

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्टः सुनिविष्टजनाकुलः
देवस्थानैः प्रपाभिश्च तडागैश्चोपशोभितः

kaccic caityaśatair juṣṭaḥ suniviṣṭajanākulaḥ
devasthānaiḥ prapābhiś ca taḍāgaiś copaśobhitaḥ

प्रहृष्टनरनारीकः समाजोत्सवशोभितः
सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिरभिवर्जितः

prahṛṣṭanaranārīkaḥ samājotsavaśobhitaḥ
sukṛṣṭasīmā paśumān hiṃsābhir abhivarjitaḥ

अदेवमातृको रम्यः श्वापदैः परिवर्जितः
कच्चिज्जनपदः स्फीतः सुखं वसति राघव

adevamātṛko ramyaḥ śvāpadaiḥ parivarjitaḥ
kaccij janapadaḥ sphītaḥ sukhaṃ vasati rāghava

कच्चित्ते दयिताः सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः
वार्तायां संश्रितस्तात लोको हि सुखमेधते

kaccit te dayitāḥ sarve kṛṣigorakṣajīvinaḥ
vārtāyāṃ saṃśritas tāta loko hi sukham edhate

तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम्
रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः

teṣāṃ guptiparīhāraiḥ kaccit te bharaṇaṃ kṛtam
rakṣyā hi rājñā dharmeṇa sarve viṣayavāsinaḥ

कच्चित्स्त्रियः सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः
कच्चिन्न श्रद्दधास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे

kaccit striyaḥ sāntvayasi kaccit tāś ca surakṣitāḥ
kaccin na śraddadhāsyāsāṃ kaccid guhyaṃ na bhāṣase

कच्चिन्नागवनं गुप्तं कुञ्जराणां च तृप्यसि
कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम्
उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्रो महापथे

kaccin nāgavanaṃ guptaṃ kuñjarāṇāṃ ca tṛpyasi
kaccid darśayase nityaṃ manuṣyāṇāṃ vibhūṣitam
utthāyotthāya pūrvāhṇe rājaputro mahāpathe

कच्चित्सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः
यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः

kaccit sarvāṇi durgāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ
yantraiś ca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ

आयस्ते विपुलः कच्चित्कच्चिदल्पतरो व्ययः
अपात्रेषु न ते कच्चित्कोशो गच्छति राघव

āyas te vipulaḥ kaccit kaccid alpataro vyayaḥ
apātreṣu na te kaccit kośo gacchati rāghava

देवतार्थे च पित्रर्थे ब्राह्मणाभ्यागतेषु च
योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः

devatārthe ca pitrarthe brāhmaṇābhyāgateṣu ca
yodheṣu mitravargeṣu kaccid gacchati te vyayaḥ

कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारितश्चोरकर्मणा
अपृष्टः शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्बध्यते शुचिः

kaccid āryo viśuddhātmā kṣāritaś corakarmaṇā
apṛṣṭaḥ śāstrakuśalair na lobhād badhyate śuciḥ

गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टः सकारणः
कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ

gṛhītaś caiva pṛṣṭaś ca kāle dṛṣṭaḥ sakāraṇaḥ
kaccin na mucyate coro dhanalobhān nararṣabha

व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुगतस्य च राघव
अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः

vyasane kaccid āḍhyasya dugatasya ca rāghava
arthaṃ virāgāḥ paśyanti tavāmātyā bahuśrutāḥ

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यस्राणि राघव
तानि पुत्रपशून्घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः

yāni mithyābhiśastānāṃ patanty asrāṇi rāghava
tāni putrapaśūn ghnanti prītyartham anuśāsataḥ

कच्चिद्वृधांश्च बालांश्च वैद्यमुख्यांश्च राघव
दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे

kaccid vṛdhāṃś ca bālāṃś ca vaidyamukhyāṃś ca rāghava
dānena manasā vācā tribhir etair bubhūṣase

कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान्देवतातिथीन्
चैत्यांश्च सर्वान्सिद्धार्थान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि

kaccid gurūṃś ca vṛddhāṃś ca tāpasān devatātithīn
caityāṃś ca sarvān siddhārthān brāhmaṇāṃś ca namasyasi

कच्चिदर्थेन वा धर्मं धर्मं धर्मेण वा पुनः
उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन न विबाधसे

kaccid arthena vā dharmaṃ dharmaṃ dharmeṇa vā punaḥ
ubhau vā prītilobhena kāmena na vibādhase

कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर
विभज्य काले कालज्ञ सर्वान्भरत सेवसे

kaccid arthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara
vibhajya kāle kālajña sarvān bharata sevase

कच्चित्ते ब्राह्मणाः शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदः
आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैः सह

kaccit te brāhmaṇāḥ śarma sarvaśāstrārthakovidaḥ
āśaṃsante mahāprājña paurajānapadaiḥ saha

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्
अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्

nāstikyam anṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām
adarśanaṃ jñānavatām ālasyaṃ pañcavṛttitām

एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्
निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिलक्षणम्

ekacintanam arthānām anarthajñaiś ca mantraṇam
niścitānām anārambhaṃ mantrasyāparilakṣaṇam

मङ्गलस्याप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वशः
कच्चित्त्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश

maṅgalasyāprayogaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvaśaḥ
kaccit tvaṃ varjayasy etān rājadoṣāṃś caturdaśa

कच्चित्स्वादुकृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव
कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्यः संप्रयच्छसि

kaccit svādukṛtaṃ bhojyam eko nāśnāsi rāghava
kaccid āśaṃsamānebhyo mitrebhyaḥ saṃprayacchasi