Aranya Kanda, sarga 63

पूर्वजोऽप्युक्तमात्रस्तु लक्ष्मणेन सुभाषितम्
सारग्राही महासारं प्रतिजग्राह राघवः

pūrvajo 'py uktamātras tu lakṣmaṇena subhāṣitam
sāragrāhī mahāsāraṃ pratijagrāha rāghavaḥ

संनिगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धं कोपमात्मनः
अवष्टभ्य धनुश्चित्रं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्

saṃnigṛhya mahābāhuḥ pravṛddhaṃ kopam ātmanaḥ
avaṣṭabhya dhanuś citraṃ rāmo lakṣmaṇam abravīt

किं करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण
केनोपायेन पश्येयं सीतामिति विचिन्तय

kiṃ kariṣyāvahe vatsa kva vā gacchāva lakṣmaṇa
kenopāyena paśyeyaṃ sītām iti vicintaya

तं तथा परितापार्तं लक्ष्मणो राममब्रवीत्
इदमेव जनस्थानं त्वमन्वेषितुमर्हसि

taṃ tathā paritāpārtaṃ lakṣmaṇo rāmam abravīt
idam eva janasthānaṃ tvam anveṣitum arhasi

राक्षसैर्बहुभिः कीर्णं नानाद्रुमलतायुतम्
सन्तीह गिरिदुर्गाणि निर्दराः कन्दराणि च

rākṣasair bahubhiḥ kīrṇaṃ nānādrumalatāyutam
santīha giridurgāṇi nirdarāḥ kandarāṇi ca

गुहाश्च विविधा घोरा नानामृगगणाकुलाः
आवासाः किंनराणां च गन्धर्वभवनानि च

guhāś ca vividhā ghorā nānāmṛgagaṇākulāḥ
āvāsāḥ kiṃnarāṇāṃ ca gandharvabhavanāni ca

तानि युक्तो मया सार्धं त्वमन्वेषितुमर्हसि
त्वद्विधो बुद्धिसंपन्ना माहात्मानो नरर्षभ

tāni yukto mayā sārdhaṃ tvam anveṣitum arhasi
tvadvidho buddhisaṃpannā māhātmāno nararṣabha

आपत्सु न प्रकम्पन्ते वायुवेगैरिवाचलाः
इत्युक्तस्तद्वनं सर्वं विचचार सलक्ष्मणः

āpatsu na prakampante vāyuvegair ivācalāḥ
ity uktas tad vanaṃ sarvaṃ vicacāra salakṣmaṇaḥ

क्रुद्धो रामः शरं घोरं संधाय धनुषि क्षुरम्
ततः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम्

kruddho rāmaḥ śaraṃ ghoraṃ saṃdhāya dhanuṣi kṣuram
tataḥ parvatakūṭābhaṃ mahābhāgaṃ dvijottamam

ददर्श पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम्
तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्
अनेन सीता वैदेही भक्षिता नात्र संशयः

dadarśa patitaṃ bhūmau kṣatajārdraṃ jaṭāyuṣam
taṃ dṛṣṭvā giriśṛṅgābhaṃ rāmo lakṣmaṇam abravīt
anena sītā vaidehī bhakṣitā nātra saṃśayaḥ

गृध्ररूपमिदं व्यक्तं रक्षो भ्रमति काननम्
भक्षयित्वा विशालाक्षीमास्ते सीतां यथासुखम्
एनं वधिष्ये दीप्ताग्रैर्घोरैर्बाणैरजिह्मगैः

gṛdhrarūpam idaṃ vyaktaṃ rakṣo bhramati kānanam
bhakṣayitvā viśālākṣīm āste sītāṃ yathāsukham
enaṃ vadhiṣye dīptāgrair ghorair bāṇair ajihmagaiḥ

इत्युक्त्वाभ्यपतद्गृध्रं संधाय धनुषि क्षुरम्
क्रुद्धो रामः समुद्रान्तां चालयन्निव मेदिनीम्

ity uktvābhyapatad gṛdhraṃ saṃdhāya dhanuṣi kṣuram
kruddho rāmaḥ samudrāntāṃ cālayann iva medinīm

तं दीनदीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन्
अभ्यभाषत पक्षी तु रामं दशरथात्मजम्

taṃ dīnadīnayā vācā saphenaṃ rudhiraṃ vaman
abhyabhāṣata pakṣī tu rāmaṃ daśarathātmajam

यामोषधिमिवायुष्मन्नन्वेषसि महावने
सा देवी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम्

yām oṣadhim ivāyuṣmann anveṣasi mahāvane
sā devī mama ca prāṇā rāvaṇenobhayaṃ hṛtam

त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव
ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा

tvayā virahitā devī lakṣmaṇena ca rāghava
hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena balīyasā

सीतामभ्यवपन्नोऽहं रावणश्च रणे मया
विध्वंसितरथच्छत्रः पातितो धरणीतले

sītām abhyavapan no 'haṃ rāvaṇaś ca raṇe mayā
vidhvaṃsitarathacchatraḥ pātito dharaṇītale

एतदस्य धनुर्भग्नमेतदस्य शरावरम्
अयमस्य रणे राम भग्नः सांग्रामिको रथः

etad asya dhanur bhagnam etad asya śarāvaram
ayam asya raṇe rāma bhagnaḥ sāṃgrāmiko rathaḥ

परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः
सीतामादाय वैदेहीमुत्पपात विहायसं
रक्षसा निहतं पूर्व्म न मां हन्तुं त्वमर्हसि

pariśrāntasya me pakṣau chittvā khaḍgena rāvaṇaḥ
sītām ādāya vaidehīm utpapāta vihāyasaṃ
rakṣasā nihataṃ pūrvma na māṃ hantuṃ tvam arhasi

रामस्तस्य तु विज्ञाय सीतासक्तां प्रियां कथाम्
गृध्रराजं परिष्वज्य रुरोद सहलक्ष्मणः

rāmas tasya tu vijñāya sītāsaktāṃ priyāṃ kathām
gṛdhrarājaṃ pariṣvajya ruroda sahalakṣmaṇaḥ

एकमेकायने दुर्गे निःश्वसन्तं कथंचन
समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिमिदमब्रवीत्

ekam ekāyane durge niḥśvasantaṃ kathaṃ cana
samīkṣya duḥkhito rāmaḥ saumitrim idam abravīt

राज्याद्भ्रंशो वने वासः सीता नष्टा हतो द्विजः
ईदृशीयं ममालक्ष्मीर्निर्दहेदपि पावकम्

rājyād bhraṃśo vane vāsaḥ sītā naṣṭā hato dvijaḥ
īdṛśīyaṃ mamālakṣmīr nirdahed api pāvakam

संपूर्णमपि चेदद्य प्रतरेयं महोदधिम्
सोऽपि नूनं ममालक्ष्म्या विशुष्येत्सरितां पतिः

saṃpūrṇam api ced adya pratareyaṃ mahodadhim
so 'pi nūnaṃ mamālakṣmyā viśuṣyet saritāṃ patiḥ

नास्त्यभाग्यतरो लोके मत्तोऽस्मिन्सचराचरे
येनेयं महती प्राप्ता मया व्यसनवागुरा

nāsty abhāgyataro loke matto 'smin sacarācare
yeneyaṃ mahatī prāptā mayā vyasanavāgurā

अयं पितृवयस्यो मे गृध्रराजो जरान्वितः
शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्यविपर्ययात्

ayaṃ pitṛvayasyo me gṛdhrarājo jarānvitaḥ
śete vinihato bhūmau mama bhāgyaviparyayāt

इत्येवमुक्त्वा बहुशो राघवः सहलक्ष्मणः
जटायुषं च पस्पर्श पितृस्नेहं निदर्शयन्

ity evam uktvā bahuśo rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ
jaṭāyuṣaṃ ca pasparśa pitṛsnehaṃ nidarśayan

निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं; तं गृध्रराजं परिरभ्य रामः
क्व मैथिलि प्राणसमा ममेति; विमुच्य वाचं निपपात भूमौ

nikṛttapakṣaṃ rudhirāvasiktaṃ; taṃ gṛdhrarājaṃ parirabhya rāmaḥ
kva maithili prāṇasamā mameti; vimucya vācaṃ nipapāta bhūmau