Aranya Kanda, sarga 8

सुतीक्ष्णेनाभ्यनुज्ञातं प्रस्थितं रघुनन्दनम्
वैदेही स्निग्धया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत्

sutīkṣṇenābhyanujñātaṃ prasthitaṃ raghunandanam
vaidehī snigdhayā vācā bhartāram idam abravīt

अयं धर्मः सुसूक्ष्मेण विधिना प्राप्यते महान्
निवृत्तेन च शक्योऽयं व्यसनात्कामजादिह

ayaṃ dharmaḥ susūkṣmeṇa vidhinā prāpyate mahān
nivṛttena ca śakyo 'yaṃ vyasanāt kāmajād iha

त्रीण्येव व्यसनान्यत्र कामजानि भवन्त्युत
मिथ्या वाक्यं परमकं तस्माद्गुरुतरावुभौ
परदाराभिगमनं विना वैरं च रौद्रता

trīṇy eva vyasanāny atra kāmajāni bhavanty uta
mithyā vākyaṃ paramakaṃ tasmād gurutarāv ubhau
paradārābhigamanaṃ vinā vairaṃ ca raudratā

मिथ्यावाक्यं न ते भूतं न भविष्यति राघव
कुतोऽभिलषणं स्त्रीणां परेषां धर्मनाशनम्

mithyāvākyaṃ na te bhūtaṃ na bhaviṣyati rāghava
kuto 'bhilaṣaṇaṃ strīṇāṃ pareṣāṃ dharmanāśanam

तच्च सर्वं महाबाहो शक्यं वोढुं जितेन्द्रियैः
तव वश्येन्द्रियत्वं च जानामि शुभदर्शन

tac ca sarvaṃ mahābāho śakyaṃ voḍhuṃ jitendriyaiḥ
tava vaśyendriyatvaṃ ca jānāmi śubhadarśana

तृतीयं यदिदं रौद्रं परप्राणाभिहिंसनम्
निर्वैरं क्रियते मोहात्तच्च ते समुपस्थितम्

tṛtīyaṃ yad idaṃ raudraṃ paraprāṇābhihiṃsanam
nirvairaṃ kriyate mohāt tac ca te samupasthitam

प्रतिज्ञातस्त्वया वीर दण्डकारण्यवासिनाम्
ऋषीणां रक्षणार्थाय वधः संयति रक्षसाम्

pratijñātas tvayā vīra daṇḍakāraṇyavāsinām
ṛṣīṇāṃ rakṣaṇārthāya vadhaḥ saṃyati rakṣasām

एतन्निमित्तं च वनं दण्डका इति विश्रुतम्
प्रस्थितस्त्वं सह भ्रात्रा धृतबाणशरासनः

etannimittaṃ ca vanaṃ daṇḍakā iti viśrutam
prasthitas tvaṃ saha bhrātrā dhṛtabāṇaśarāsanaḥ

ततस्त्वां प्रस्थितं दृष्ट्वा मम चिन्ताकुलं मनः
त्वद्वृत्तं चिन्तयन्त्या वै भवेन्निःश्रेयसं हितम्

tatas tvāṃ prasthitaṃ dṛṣṭvā mama cintākulaṃ manaḥ
tvad vṛttaṃ cintayantyā vai bhaven niḥśreyasaṃ hitam

न हि मे रोचते वीर गमनं दण्डकान्प्रति
कारणं तत्र वक्ष्यामि वदन्त्याः श्रूयतां मम

na hi me rocate vīra gamanaṃ daṇḍakān prati
kāraṇaṃ tatra vakṣyāmi vadantyāḥ śrūyatāṃ mama

त्वं हि बाणधनुष्पाणिर्भ्रात्रा सह वनं गतः
दृष्ट्वा वनचरान्सर्वान्कच्चित्कुर्याः शरव्ययम्

tvaṃ hi bāṇadhanuṣpāṇir bhrātrā saha vanaṃ gataḥ
dṛṣṭvā vanacarān sarvān kaccit kuryāḥ śaravyayam

क्षत्रियाणामिह धनुर्हुताशस्येन्धनानि च
समीपतः स्थितं तेजोबलमुच्छ्रयते भृशम्

kṣatriyāṇām iha dhanur hutāśasyendhanāni ca
samīpataḥ sthitaṃ tejobalam ucchrayate bhṛśam

पुरा किल महाबाहो तपस्वी सत्यवाक्शुचिः
कस्मिंश्चिदभवत्पुण्ये वने रतमृगद्विजे

purā kila mahābāho tapasvī satyavāk śuciḥ
kasmiṃś cid abhavat puṇye vane ratamṛgadvije

तस्यैव तपसो विघ्नं कर्तुमिन्द्रः शचीपतिः
खड्गपाणिरथागच्छदाश्रमं भट रूपधृक्

tasyaiva tapaso vighnaṃ kartum indraḥ śacīpatiḥ
khaḍgapāṇir athāgacchad āśramaṃ bhaṭa rūpadhṛk

तस्मिंस्तदाश्रमपदे निहितः खड्ग उत्तमः
स न्यासविधिना दत्तः पुण्ये तपसि तिष्ठतः

tasmiṃs tad āśramapade nihitaḥ khaḍga uttamaḥ
sa nyāsavidhinā dattaḥ puṇye tapasi tiṣṭhataḥ

स तच्छस्त्रमनुप्राप्य न्यासरक्षणतत्परः
वने तु विचरत्येव रक्षन्प्रत्ययमात्मनः

sa tac chastram anuprāpya nyāsarakṣaṇatatparaḥ
vane tu vicaraty eva rakṣan pratyayam ātmanaḥ

यत्र गच्छत्युपादातुं मूलानि च फलानि च
न विना याति तं खड्गं न्यासरक्षणतत्परः

yatra gacchaty upādātuṃ mūlāni ca phalāni ca
na vinā yāti taṃ khaḍgaṃ nyāsarakṣaṇatatparaḥ

नित्यं शस्त्रं परिवहन्क्रमेण स तपोधनः
चकार रौद्रीं स्वां बुद्धिं त्यक्त्वा तपसि निश्चयम्

nityaṃ śastraṃ parivahan krameṇa sa tapodhanaḥ
cakāra raudrīṃ svāṃ buddhiṃ tyaktvā tapasi niścayam

ततः स रौद्राभिरतः प्रमत्तोऽधर्मकर्षितः
तस्य शस्त्रस्य संवासाज्जगाम नरकं मुनिः

tataḥ sa raudrābhirataḥ pramatto 'dharmakarṣitaḥ
tasya śastrasya saṃvāsāj jagāma narakaṃ muniḥ

स्नेहाच्च बहुमानाच्च स्मारये त्वां न शिक्षये
न कथंचन सा कार्या हृहीतधनुषा त्वया

snehāc ca bahumānāc ca smāraye tvāṃ na śikṣaye
na kathaṃ cana sā kāryā hṛhītadhanuṣā tvayā

बुद्धिर्वैरं विना हन्तुं राक्षसान्दण्डकाश्रितान्
अपराधं विना हन्तुं लोकान्वीर न कामये

buddhir vairaṃ vinā hantuṃ rākṣasān daṇḍakāśritān
aparādhaṃ vinā hantuṃ lokān vīra na kāmaye

क्षत्रियाणां तु वीराणां वनेषु नियतात्मनाम्
धनुषा कार्यमेतावदार्तानामभिरक्षणम्

kṣatriyāṇāṃ tu vīrāṇāṃ vaneṣu niyatātmanām
dhanuṣā kāryam etāvad ārtānām abhirakṣaṇam

क्व च शस्त्रं क्व च वनं क्व च क्षात्रं तपः क्व च
व्याविद्धमिदमस्माभिर्देशधर्मस्तु पूज्यताम्

kva ca śastraṃ kva ca vanaṃ kva ca kṣātraṃ tapaḥ kva ca
vyāviddham idam asmābhir deśadharmas tu pūjyatām

तदार्यकलुषा बुद्धिर्जायते शस्त्रसेवनात्
पुनर्गत्वा त्वयोध्यायां क्षत्रधर्मं चरिष्यसि

tad āryakaluṣā buddhir jāyate śastrasevanāt
punar gatvā tv ayodhyāyāṃ kṣatradharmaṃ cariṣyasi

अक्षया तु भवेत्प्रीतिः श्वश्रू श्वशुरयोर्मम
यदि राज्यं हि संन्यस्य भवेस्त्वं निरतो मुनिः

akṣayā tu bhavet prītiḥ śvaśrū śvaśurayor mama
yadi rājyaṃ hi saṃnyasya bhaves tvaṃ nirato muniḥ

धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात्प्रभवते सुखम्
धर्मेण लभते सर्वं धर्मसारमिदं जगत्

dharmād arthaḥ prabhavati dharmāt prabhavate sukham
dharmeṇa labhate sarvaṃ dharmasāram idaṃ jagat

आत्मानं नियमैस्तैस्तैः कर्षयित्वा प्रयत्नतः
प्राप्यते निपुणैर्धर्मो न सुखाल्लभ्यते सुखम्

ātmānaṃ niyamais tais taiḥ karṣayitvā prayatnataḥ
prāpyate nipuṇair dharmo na sukhāl labhyate sukham

नित्यं शुचिमतिः सौम्य चर धर्मं तपोवने
सर्वं हि विदितं तुभ्यं त्रैलोक्यमपि तत्त्वतः

nityaṃ śucimatiḥ saumya cara dharmaṃ tapovane
sarvaṃ hi viditaṃ tubhyaṃ trailokyam api tattvataḥ

स्त्रीचापलादेतदुदाहृतं मे; धर्मं च वक्तुं तव कः समर्थः
विचार्य बुद्ध्या तु सहानुजेन; यद्रोचते तत्कुरु माचिरेण

strīcāpalād etad udāhṛtaṃ me; dharmaṃ ca vaktuṃ tava kaḥ samarthaḥ
vicārya buddhyā tu sahānujena; yad rocate tat kuru mācireṇa