Aranya Kanda, sarga 9

Araṇyakāṇḍa · 21 Critical Edition verses

वाक्यमेतत्तु वैदेह्या व्याहृतं भर्तृभक्तया
श्रुत्वा धर्मे स्थितो रामः प्रत्युवाचाथ मैथिलीम्

vākyam etat tu vaidehyā vyāhṛtaṃ bhartṛbhaktayā
śrutvā dharme sthito rāmaḥ pratyuvācātha maithilīm

हितमुक्तं त्वया देवि स्निग्धया सदृशं वचः
कुलं व्यपदिशन्त्या च धर्मज्ञे जनकात्मजे

hitam uktaṃ tvayā devi snigdhayā sadṛśaṃ vacaḥ
kulaṃ vyapadiśantyā ca dharmajñe janakātmaje

किं तु वक्ष्याम्यहं देवि त्वयैवोक्तमिदं वचः
क्षत्रियैर्धार्यते चापो नार्तशब्दो भवेदिति

kiṃ tu vakṣyāmy ahaṃ devi tvayaivoktam idaṃ vacaḥ
kṣatriyair dhāryate cāpo nārtaśabdo bhaved iti

ते चार्ता दण्डकारण्ये मुनयः संशितव्रताः
मां सीते स्वयमागम्य शरण्याः शरणं गताः

te cārtā daṇḍakāraṇye munayaḥ saṃśitavratāḥ
māṃ sīte svayam āgamya śaraṇyāḥ śaraṇaṃ gatāḥ

वसन्तो धर्मनिरता वने मूलफलाशनाः
न लभन्ते सुखं भीता राक्षसैः क्रूरकर्मभिः

vasanto dharmaniratā vane mūlaphalāśanāḥ
na labhante sukhaṃ bhītā rākṣasaiḥ krūrakarmabhiḥ

काले काले च निरता नियमैर्विविधैर्वने
भक्ष्यन्ते राक्षसैर्भीमैर्नरमांसोपजीविभिः

kāle kāle ca niratā niyamair vividhair vane
bhakṣyante rākṣasair bhīmair naramāṃsopajīvibhiḥ

ते भक्ष्यमाणा मुनयो दण्डकारण्यवासिनः
अस्मानभ्यवपद्येति मामूचुर्द्विजसत्तमाः

te bhakṣyamāṇā munayo daṇḍakāraṇyavāsinaḥ
asmān abhyavapadyeti mām ūcur dvijasattamāḥ

मया तु वचनं श्रुत्वा तेषामेवं मुखाच्च्युतम्
कृत्वा चरणशुश्रूषां वाक्यमेतदुदाहृतम्

mayā tu vacanaṃ śrutvā teṣām evaṃ mukhāc cyutam
kṛtvā caraṇaśuśrūṣāṃ vākyam etad udāhṛtam

प्रसीदन्तु भवन्तो मे ह्रीरेषा हि ममातुला
यदीदृशैरहं विप्रैरुपस्थेयैरुपस्थितः
किं करोमीति च मया व्याहृतं द्विजसंनिधौ

prasīdantu bhavanto me hrīr eṣā hi mamātulā
yadīdṛśair ahaṃ viprair upastheyair upasthitaḥ
kiṃ karomīti ca mayā vyāhṛtaṃ dvijasaṃnidhau

सर्वैरेव समागम्य वागियं समुदाहृता
राक्षसैर्दण्डकारण्ये बहुभिः कामरूपिभिः
अर्दिताः स्म भृशं राम भवान्नस्त्रातुमर्हति

sarvair eva samāgamya vāg iyaṃ samudāhṛtā
rākṣasair daṇḍakāraṇye bahubhiḥ kāmarūpibhiḥ
arditāḥ sma bhṛśaṃ rāma bhavān nas trātum arhati

होमकाले तु संप्राप्ते पर्वकालेषु चानघ
धर्षयन्ति स्म दुर्धर्षा राक्षसाः पिशिताशनाः

homakāle tu saṃprāpte parvakāleṣu cānagha
dharṣayanti sma durdharṣā rākṣasāḥ piśitāśanāḥ

राक्षसैर्धर्षितानां च तापसानां तपस्विनाम्
गतिं मृगयमाणानां भवान्नः परमा गतिः

rākṣasair dharṣitānāṃ ca tāpasānāṃ tapasvinām
gatiṃ mṛgayamāṇānāṃ bhavān naḥ paramā gatiḥ

कामं तपः प्रभावेन शक्ता हन्तुं निशाचरान्
चिरार्जितं तु नेच्छामस्तपः खण्डयितुं वयम्

kāmaṃ tapaḥ prabhāvena śaktā hantuṃ niśācarān
cirārjitaṃ tu necchāmas tapaḥ khaṇḍayituṃ vayam

बहुविघ्नं तपोनित्यं दुश्चरं चैव राघव
तेन शापं न मुञ्चामो भक्ष्यमाणाश्च राक्षसैः

bahuvighnaṃ taponityaṃ duścaraṃ caiva rāghava
tena śāpaṃ na muñcāmo bhakṣyamāṇāś ca rākṣasaiḥ

तदर्द्यमानान्रक्षोभिर्दण्डकारण्यवासिभिः
रक्षनस्त्वं सह भ्रात्रा त्वन्नाथा हि वयं वने

tad ardyamānān rakṣobhir daṇḍakāraṇyavāsibhiḥ
rakṣanas tvaṃ saha bhrātrā tvannāthā hi vayaṃ vane

मया चैतद्वचः श्रुत्वा कार्त्स्न्येन परिपालनम्
ऋषीणां दण्डकारण्ये संश्रुतं जनकात्मजे

mayā caitad vacaḥ śrutvā kārtsnyena paripālanam
ṛṣīṇāṃ daṇḍakāraṇye saṃśrutaṃ janakātmaje

संश्रुत्य च न शक्ष्यामि जीवमानः प्रतिश्रवम्
मुनीनामन्यथा कर्तुं सत्यमिष्टं हि मे सदा

saṃśrutya ca na śakṣyāmi jīvamānaḥ pratiśravam
munīnām anyathā kartuṃ satyam iṣṭaṃ hi me sadā

अप्यहं जीवितं जह्यां त्वां वा सीते सलक्ष्मणाम्
न तु प्रतिज्ञां संश्रुत्य ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः

apy ahaṃ jīvitaṃ jahyāṃ tvāṃ vā sīte salakṣmaṇām
na tu pratijñāṃ saṃśrutya brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ

तदवश्यं मया कार्यमृषीणां परिपालनम्
अनुक्तेनापि वैदेहि प्रतिज्ञाय तु किं पुनः

tad avaśyaṃ mayā kāryam ṛṣīṇāṃ paripālanam
anuktenāpi vaidehi pratijñāya tu kiṃ punaḥ

मम स्नेहाच्च सौहार्दादिदमुक्तं त्वया वचः
परितुष्टोऽस्म्यहं सीते न ह्यनिष्टोऽनुशिष्यते
सदृशं चानुरूपं च कुलस्य तव शोभने

mama snehāc ca sauhārdād idam uktaṃ tvayā vacaḥ
parituṣṭo 'smy ahaṃ sīte na hy aniṣṭo 'nuśiṣyate
sadṛśaṃ cānurūpaṃ ca kulasya tava śobhane

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा; सीतां प्रियां मैथिल राजपुत्रीम्
रामो धनुष्मान्सहलक्ष्मणेन; जगाम रम्याणि तपोवनानि

ity evam uktvā vacanaṃ mahātmā; sītāṃ priyāṃ maithila rājaputrīm
rāmo dhanuṣmān sahalakṣmaṇena; jagāma ramyāṇi tapovanāni