Kishkindha Kanda, sarga 1
स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम्
रामः सौमित्रिसहितो विललापाकुलेन्द्रियः
sa tāṃ puṣkariṇīṃ gatvā padmotpalajhaṣākulām
rāmaḥ saumitrisahito vilalāpākulendriyaḥ
तस्य दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे
स कामवशमापन्नः सौमित्रिमिदमब्रवीत्
tasya dṛṣṭvaiva tāṃ harṣād indriyāṇi cakampire
sa kāmavaśam āpannaḥ saumitrim idam abravīt
सौमित्रे शोभते पम्पा वैदूर्यविमलोदका।
फुल्लपद्मोत्पलवती शोभिता विविधैर्द्रुमैः
saumitre śobhate pampā vaidūryavimalodakā|
phullapadmotpalavatī śobhitā vividhairdrumaiḥ
सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम्
यत्र राजन्ति शैलाभा द्रुमाः सशिखरा इव
saumitre paśya pampāyāḥ kānanaṃ śubhadarśanam
yatra rājanti śailābhā drumāḥ saśikharā iva
मां तु शोकाभिसंतप्तमाधयः पीडयन्ति वै
भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च
māṃ tu śokābhisaṃtaptam ādhayaḥ pīḍayanti vai
bharatasya ca duḥkhena vaidehyā haraṇena ca
शोकार्तस्यापि मे पम्पा शोभते चित्रकानना।
व्यवकीर्णा बहुविधैः पुष्पैश्शीतोदका शिवा
śokārtasyāpi me pampā śobhate citrakānanā|
vyavakīrṇā bahuvidhaiḥ puṣpaiśśītodakā śivā
नलिनैरपि सञ्छन्ना ह्यत्यर्थशुभदर्शना।
सर्पव्यालानुचरिता मृगद्विजसमाकुला
nalinairapi sañchannā hyatyarthaśubhadarśanā|
sarpavyālānucaritā mṛgadvijasamākulā
अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम्
द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम्
adhikaṃ pravibhāty etan nīlapītaṃ tu śādvalam
drumāṇāṃ vividhaiḥ puṣpaiḥ paristomair ivārpitam
पुष्पभारसमृद्धानि शिखराणि समन्ततः।
लताभिः पुष्पिताग्राभिरुपगूढानि सर्वशः
puṣpabhārasamṛddhāni śikharāṇi samantataḥ|
latābhiḥ puṣpitāgrābhirupagūḍhāni sarvaśaḥ
सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः
गन्धवान्सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः
sukhānilo 'yaṃ saumitre kālaḥ pracuramanmathaḥ
gandhavān surabhir māso jātapuṣpaphaladrumaḥ
पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम्
सृजतां पुष्पवर्षाणि वर्षं तोयमुचामिव
paśya rūpāṇi saumitre vanānāṃ puṣpaśālinām
sṛjatāṃ puṣpavarṣāṇi varṣaṃ toyamucām iva
प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम्
prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ
vāyuvegapracalitāḥ puṣpair avakiranti gām
मारुतः सुखं संस्पर्शे वाति चन्दनशीतलः
षट्पदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु
mārutaḥ sukhaṃ saṃsparśe vāti candanaśītalaḥ
ṣaṭpadair anukūjadbhir vaneṣu madhugandhiṣu
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः
संसक्तशिखरा शैला विराजन्ति महाद्रुमैः
giriprastheṣu ramyeṣu puṣpavadbhir manoramaiḥ
saṃsaktaśikharā śailā virājanti mahādrumaiḥ
पुष्पिताग्रांश्च पश्येमान्कर्णिकारान्समन्ततः
हाटकप्रतिसंछन्नान्नरान्पीताम्बरानिव
puṣpitāgrāṃś ca paśyemān karṇikārān samantataḥ
hāṭakapratisaṃchannān narān pītāmbarān iva
अयं वसन्तः सौमित्रे नानाविहगनादितः
सीतया विप्रहीणस्य शोकसंदीपनो मम
ayaṃ vasantaḥ saumitre nānāvihaganāditaḥ
sītayā viprahīṇasya śokasaṃdīpano mama
मां हि शोकसमाक्रान्तं संतापयति मन्मथः
हृष्टः प्रवदमानश्च समाह्वयति कोकिलः
māṃ hi śokasamākrāntaṃ saṃtāpayati manmathaḥ
hṛṣṭaḥ pravadamānaś ca samāhvayati kokilaḥ
एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे
प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण
eṣa dātyūhako hṛṣṭo ramye māṃ vananirjhare
praṇadan manmathāviṣṭaṃ śocayiṣyati lakṣmaṇa
श्रुत्वैतस्य पुरा शब्दमाश्रमस्था मम प्रिया।
मामाहूय प्रमुदिताः परमं प्रत्यनन्दत
śrutvaitasya purā śabdamāśramasthā mama priyā|
māmāhūya pramuditāḥ paramaṃ pratyanandata
एवं विचित्राः पतगा नानारावविराविणः।
वृक्षगुल्मलताः पश्य सम्पतन्ति समन्ततः
evaṃ vicitrāḥ patagā nānārāvavirāviṇaḥ|
vṛkṣagulmalatāḥ paśya sampatanti samantataḥ
विमिश्रा विहगाः पुम्भिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः
भृङ्गराजप्रमुदिताः सौमित्रे मधुरस्वराः
vimiśrā vihagāḥ pumbhir ātmavyūhābhinanditāḥ
bhṛṅgarājapramuditāḥ saumitre madhurasvarāḥ
मां हि सा मृगशावाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम्
संतापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः
māṃ hi sā mṛgaśāvākṣī cintāśokabalātkṛtam
saṃtāpayati saumitre krūraś caitravanānilaḥ
अमी मयूराश्शोभन्ते प्रनृत्यन्तस्ततस्ततः।
स्वैः पक्षैः पवनोद्धूतैर्गवाक्षैः स्फाटिकैरिव
amī mayūrāśśobhante pranṛtyantastatastataḥ|
svaiḥ pakṣaiḥ pavanoddhūtairgavākṣaiḥ sphāṭikairiva
शिखिनीभिः परिवृता मयूरा गिरिसानुषु
मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः
śikhinībhiḥ parivṛtā mayūrā girisānuṣu
manmathābhiparītasya mama manmathavardhanāḥ
पश्य लक्ष्णम नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति
शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुषु
paśya lakṣṇama nṛtyantaṃ mayūram upanṛtyati
śikhinī manmathārtaiṣā bhartāraṃ girisānuṣu
मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया
मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः
mayūrasya vane nūnaṃ rakṣasā na hṛtā priyā
mama tv ayaṃ vinā vāsaḥ puṣpamāse suduḥsahaḥ
मामप्येवं विशालाक्षी जानकी जातसम्भ्रमा।
मदनेनाभिवर्तेत यदि नाऽपहृता भवेत्
māmapyevaṃ viśālākṣī jānakī jātasambhramā|
madanenābhivarteta yadi nā'pahṛtā bhavet
पश्य लक्ष्मण संरागः तिर्यक् योनिगतेषु अपि |
यदेषा
शिखिनी कामात् भर्तारम् अभिवर्तते
paśya lakṣmaṇa saṃrāgaḥ tiryak yonigateṣu api |
yadeṣā
śikhinī kāmāt bhartāram abhivartate
माम् अपि एवम् विशालाक्षी जानकी जात संभ्रमा |
मदनेन अभिवर्तेत यदि न अपहृता भवेत्
mām api evam viśālākṣī jānakī jāta saṃbhramā |
madanena abhivarteta yadi na apahṛtā bhavet
पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे
पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये
paśya lakṣmaṇa puṣpāṇi niṣphalāni bhavanti me
puṣpabhārasamṛddhānāṃ vanānāṃ śiśirātyaye
वदन्ति रावं मुदिताः शकुनाः संघशः कलम्
आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम
vadanti rāvaṃ muditāḥ śakunāḥ saṃghaśaḥ kalam
āhvayanta ivānyonyaṃ kāmonmādakarā mama
नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा
श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुभाषा च मे प्रिया
nūnaṃ paravaśā sītā sāpi śocaty ahaṃ yathā
śyāmā padmapalāśākṣī mṛdubhāṣā ca me priyā
नूनं न तु वसन्तोऽतं देशं स्पृशति यत्र सा।
कथं ह्यसितपद्माक्षी वर्तयेत्सा मया विना
nūnaṃ na tu vasanto'taṃ deśaṃ spṛśati yatra sā|
kathaṃ hyasitapadmākṣī vartayetsā mayā vinā
अथवा वर्तते तत्र वसन्तो यत्र मे प्रिया।
किं करिष्यति सुश्रोणी सा तु निर्भर्त्सिता परैः
athavā vartate tatra vasanto yatra me priyā|
kiṃ kariṣyati suśroṇī sā tu nirbhartsitā paraiḥ
दृढम् हि हृदये बुधिः मम संप्रतिवर्तते |
न अलम् वर्तयितुम् सीता साध्वी मत् विरहम् गता
dṛḍham hi hṛdaye budhiḥ mama saṃprativartate |
na alam vartayitum sītā sādhvī mat viraham gatā
मयि भावो हि वैदेह्याः तत्त्वतो विनिवेशितः |
मम अपि भावः सीतायाम् सर्वधा विनिवेशितः
mayi bhāvo hi vaidehyāḥ tattvato viniveśitaḥ |
mama api bhāvaḥ sītāyām sarvadhā viniveśitaḥ
एष पुष्पवहो वायुः सुखस्पर्शो हिमावहः
तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम
eṣa puṣpavaho vāyuḥ sukhasparśo himāvahaḥ
tāṃ vicintayataḥ kāntāṃ pāvakapratimo mama
तां विनाथ विहंगोऽसौ पक्षी प्रणदितस्तदा
वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिनर्दति
tāṃ vinātha vihaṃgo 'sau pakṣī praṇaditas tadā
vāyasaḥ pādapagataḥ prahṛṣṭam abhinardati
एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः
पक्षी मां तु विशालाक्ष्याः समीपमुपनेष्यति
eṣa vai tatra vaidehyā vihagaḥ pratihārakaḥ
pakṣī māṃ tu viśālākṣyāḥ samīpam upaneṣyati
पश्य लक्ष्मण संनादं वने मदविवर्धनम्
पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामुपकूजताम्
paśya lakṣmaṇa saṃnādaṃ vane madavivardhanam
puṣpitāgreṣu vṛkṣeṣu dvijānām upakūjatām
विक्षिप्तां पवनेनैतामसौ तिलकमञ्जरीम्।
षट्पदस्सहसाऽभ्येति मदोद्धूतामिव प्रियाम्
vikṣiptāṃ pavanenaitāmasau tilakamañjarīm|
ṣaṭpadassahasā'bhyeti madoddhūtāmiva priyām
कामिनामयमत्यन्तमशोकश्शोकवर्धनः।
स्तबकैः पवनोत्क्षिप्तैस्तर्जयन्निव मां स्थितः
kāmināmayamatyantamaśokaśśokavardhanaḥ|
stabakaiḥ pavanotkṣiptaistarjayanniva māṃ sthitaḥ
अमी लक्ष्मण दृश्यन्ते चूताः कुसुमशालिनः।
विभ्रमोत्सिक्तमनसः साङ्गरागा नरा इव
amī lakṣmaṇa dṛśyante cūtāḥ kusumaśālinaḥ|
vibhramotsiktamanasaḥ sāṅgarāgā narā iva
सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु
नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत्
saumitre paśya pampāyāś citrāsu vanarājiṣu
nalināni prakāśante jale taruṇasūryavat
एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायता
हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकायुता
eṣā prasannasalilā padmanīlotpalāyatā
haṃsakāraṇḍavākīrṇā pampā saugandhikāyutā
चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्थवनान्तरा
मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः
cakravākayutā nityaṃ citraprasthavanāntarā
mātaṅgamṛgayūthaiś ca śobhate salilārthibhiḥ
पवनाहतवेगाभिरूर्मिभिर्विमलेऽम्भसि।
पङ्कजानि विराजन्ते ताड्यमानानि लक्ष्मण
pavanāhatavegābhirūrmibhirvimale'mbhasi|
paṅkajāni virājante tāḍyamānāni lakṣmaṇa
पद्मपत्रविशालाक्षीं सततं पङ्कजप्रियाम्।
अपश्यतो मे वैदेहीं जीवितं नाभिरोचते
padmapatraviśālākṣīṃ satataṃ paṅkajapriyām|
apaśyato me vaidehīṃ jīvitaṃ nābhirocate
अहो कामस्य वामत्वं यो गतामपि दुर्लभाम्।
स्मारयिष्यति कल्याणीं कल्याणतरवादिनीम्
aho kāmasya vāmatvaṃ yo gatāmapi durlabhām|
smārayiṣyati kalyāṇīṃ kalyāṇataravādinīm
शक्यो धारयितुं कामो भवेदभ्यागतो मया।
यदि भूयो वसन्तो मां न हन्यात्पुष्पितद्रुमः
śakyo dhārayituṃ kāmo bhavedabhyāgato mayā|
yadi bhūyo vasanto māṃ na hanyātpuṣpitadrumaḥ
यानि स्म रमणीयानि तया सह भवन्ति मे।
तान्येवारमणीयानि जायन्ते मे तया विना
yāni sma ramaṇīyāni tayā saha bhavanti me|
tānyevāramaṇīyāni jāyante me tayā vinā
पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते
सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण
padmakośapalāśāni draṣṭuṃ dṛṣṭir hi manyate
sītāyā netrakośābhyāṃ sadṛśānīti lakṣmaṇa
पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिःसृतः
निःश्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः
padmakesarasaṃsṛṣṭo vṛkṣāntaraviniḥsṛtaḥ
niḥśvāsa iva sītāyā vāti vāyur manoharaḥ
सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुनि
पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभनाम्
saumitre paśya pampāyā dakṣiṇe girisānuni
puṣpitāṃ karṇikārasya yaṣṭiṃ paramaśobhanām
अधिकं शैलराजोऽयं धातुभिस्तु विभूषितः
विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम्
adhikaṃ śailarājo 'yaṃ dhātubhis tu vibhūṣitaḥ
vicitraṃ sṛjate reṇuṃ vāyuvegavighaṭṭitam
गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतः संप्रपुष्पितैः
निष्पत्रैः सर्वतो रम्यैः प्रदीपा इव कुंशुकैः
giriprasthās tu saumitre sarvataḥ saṃprapuṣpitaiḥ
niṣpatraiḥ sarvato ramyaiḥ pradīpā iva kuṃśukaiḥ
पम्पातीररुहाश्चेमे संसक्ता मधुगन्धिनः
मालतीमल्लिकाषण्डाः करवीराश्च पुष्पिताः
pampātīraruhāś ceme saṃsaktā madhugandhinaḥ
mālatīmallikāṣaṇḍāḥ karavīrāś ca puṣpitāḥ
केतक्यः सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः
ketakyaḥ sinduvārāś ca vāsantyaś ca supuṣpitāḥ
mādhavyo gandhapūrṇāś ca kundagulmāś ca sarvaśaḥ
चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला बकुलास्तथा
चम्पकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः
ciribilvā madhūkāś ca vañjulā bakulās tathā
campakās tilakāś caiva nāgavṛkṣāś ca puṣpitāḥ
नीपाश्च वरणाश्चैव खर्जूराश्च सुपुष्पिताः
अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः
nīpāś ca varaṇāś caiva kharjūrāś ca supuṣpitāḥ
aṅkolāś ca kuraṇṭāś ca cūrṇakāḥ pāribhadrakāḥ
पद्मकाश्चैव शोभन्ते नीलाशोकाश्च पुष्पिताः।
लोध्राश्च गिरिपृष्ठेषु सिंहकेसरपिञ्जराः
padmakāścaiva śobhante nīlāśokāśca puṣpitāḥ|
lodhrāśca giripṛṣṭheṣu siṃhakesarapiñjarāḥ
चूताः पाटलयश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः
मुचुकुन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु
cūtāḥ pāṭalayaś caiva kovidārāś ca puṣpitāḥ
mucukundārjunāś caiva dṛśyante girisānuṣu
केतकोद्दालकाश्चैव शिरीषाः शिंशपा धवाः
शाल्मल्यः किंशुकाश्चैव रक्ताः कुरबकास्तथा
तिनिशा नक्त मालाश्च चन्दनाः स्यन्दनास्तथा
ketakoddālakāś caiva śirīṣāḥ śiṃśapā dhavāḥ
śālmalyaḥ kiṃśukāś caiva raktāḥ kurabakās tathā
tiniśā nakta mālāś ca candanāḥ syandanās tathā
वातविक्षिप्तविटपान्यथाऽसन्नान्द्रुमानिमान्।
लतास्समनुवर्तन्ते मत्ता इव वरस्त्रियः
vātavikṣiptaviṭapānyathā'sannāndrumānimān|
latāssamanuvartante mattā iva varastriyaḥ
पादपात्पादपं गच्छन् शैलाच्छैलं वनाद्वनम्।
वाति नैकरसास्वादस्सम्मोदित इवानिलः
pādapātpādapaṃ gacchan śailācchailaṃ vanādvanam|
vāti naikarasāsvādassammodita ivānilaḥ
केचित्पर्याप्तकुसुमाः पादपा मधुगन्धिनः।
केचिन्मुकुलसंवीताः श्यामवर्णा इवाबभुः
kecitparyāptakusumāḥ pādapā madhugandhinaḥ|
kecinmukulasaṃvītāḥ śyāmavarṇā ivābabhuḥ
इदं मृष्टमिदं स्वादु प्रफुल्लमिदमित्यपि।
रागयुक्तो मधुकरः कुसुमेष्वेव लीयते
idaṃ mṛṣṭamidaṃ svādu praphullamidamityapi|
rāgayukto madhukaraḥ kusumeṣveva līyate
निलीय पुनरुत्पत्य सहसाऽन्यत्र गच्छति।
मधुलुब्धो मधुकरः पम्पातीरद्रुमेष्वसौ
nilīya punarutpatya sahasā'nyatra gacchati|
madhulubdho madhukaraḥ pampātīradrumeṣvasau
इयं कुसुमसङ्घातैरुपस्तीर्णा सुखाकृता।
स्वयं निपतितैर्भूमिश्शयनप्रस्तरैरिव
iyaṃ kusumasaṅghātairupastīrṇā sukhākṛtā|
svayaṃ nipatitairbhūmiśśayanaprastarairiva
हिन्तालः तिलकाः च एव नाग वृक्षाः च पुष्पिताः |
पुष्पितान् पुष्पित अग्राभिः लताभिः परिवेष्टितान्
hintālaḥ tilakāḥ ca eva nāga vṛkṣāḥ ca puṣpitāḥ |
puṣpitān puṣpita agrābhiḥ latābhiḥ pariveṣṭitān
द्रुमान् पश्य इह सौमित्रे पम्पाया रुचिरान् बहून् |
वात विक्षिप्त विटपान् यथा आसन्नान् द्रुमान् इमान्
drumān paśya iha saumitre pampāyā rucirān bahūn |
vāta vikṣipta viṭapān yathā āsannān drumān imān
लताः समनुवर्तन्ते मत्ता इव वर स्त्रियः
पादपात् पादपम् गच्छन् शैलात् शैलम् वनात् वनम्
latāḥ samanuvartante mattā iva vara striyaḥ
pādapāt pādapam gacchan śailāt śailam vanāt vanam
वाति न एक रस आस्वाद सम्मोदित इव अनिलः
केचित् पर्याप्त कुसुमाः पादपा मधु गन्धिनः
vāti na eka rasa āsvāda sammodita iva anilaḥ
kecit paryāpta kusumāḥ pādapā madhu gandhinaḥ
केचित् मुकुल संवीताः श्याम वर्णा इव आबभुः
इदम् मृष्टम् इदम् स्वादु प्रफुल्लम् इदम् इत्यपि
kecit mukula saṃvītāḥ śyāma varṇā iva ābabhuḥ
idam mṛṣṭam idam svādu praphullam idam ityapi
इयम् कुसुम सन्घातैः उपस्तीर्णा सुखा कृता |
स्वयम् निपतितैः भूमिः शयन प्रस्तरैः इव
iyam kusuma sanghātaiḥ upastīrṇā sukhā kṛtā |
svayam nipatitaiḥ bhūmiḥ śayana prastaraiḥ iva
विविधा विविधैः पुष्पैस्तैरेव नगसानुषु
विकीर्णैः पीतरक्ताभाः सौमित्रे प्रस्तराः कृताः
vividhā vividhaiḥ puṣpais tair eva nagasānuṣu
vikīrṇaiḥ pītaraktābhāḥ saumitre prastarāḥ kṛtāḥ
हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसंभवम्
पुष्पमासे हि तरवः संघर्षादिव पुष्पिताः
himānte paśya saumitre vṛkṣāṇāṃ puṣpasaṃbhavam
puṣpamāse hi taravaḥ saṃgharṣād iva puṣpitāḥ
आह्वयन्त इवान्योन्यं नगाष्षट्पदनादिताः।
कुसुमोत्तंसविटपाश्शोभन्ते बहु लक्ष्मण
āhvayanta ivānyonyaṃ nagāṣṣaṭpadanāditāḥ|
kusumottaṃsaviṭapāśśobhante bahu lakṣmaṇa
एष कारण्डवः पक्षी विगाह्य सलिलं शुभम्।
रमते कान्तया सार्धं काममुद्दीपयन्मम
eṣa kāraṇḍavaḥ pakṣī vigāhya salilaṃ śubham|
ramate kāntayā sārdhaṃ kāmamuddīpayanmama
मन्दाकिन्यास्तु यदिदं रूपमेवं मनोहरम्।
स्थाने जगति विख्याता गुणास्तस्या मनोरमाः
mandākinyāstu yadidaṃ rūpamevaṃ manoharam|
sthāne jagati vikhyātā guṇāstasyā manoramāḥ
यदि दृश्येत सा साध्वी यदि चेह वसेमहि।
स्पृहयेयं न शक्राय नायोध्यायै रघूत्तम
yadi dṛśyeta sā sādhvī yadi ceha vasemahi|
spṛhayeyaṃ na śakrāya nāyodhyāyai raghūttama
नह्येवं रमणीयेषु शाद्वलेषु तया सह।
रमतो मे भवेच्चिन्ता न स्पृहाऽन्येषु वा भवेत्
nahyevaṃ ramaṇīyeṣu śādvaleṣu tayā saha|
ramato me bhaveccintā na spṛhā'nyeṣu vā bhavet
अमी हि विविधैः पुष्पैस्तरवो रुचिरच्छदाः।
काननेऽऽस्मिन्विना कान्तां चिन्तामुत्पादयन्ति मे
amī hi vividhaiḥ puṣpaistaravo ruciracchadāḥ|
kānane''sminvinā kāntāṃ cintāmutpādayanti me
पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम्
चक्रवाकानुचरितां कारण्डवनिषेविताम्
प्लवैः क्रौञ्चैश्च संपूर्णां वराहमृगसेविताम्
paśya śītajalāṃ cemāṃ saumitre puṣkarāyutām
cakravākānucaritāṃ kāraṇḍavaniṣevitām
plavaiḥ krauñcaiś ca saṃpūrṇāṃ varāhamṛgasevitām
अधिकं शोभते पम्पाविकूजद्भिर्विहंगमैः
adhikaṃ śobhate pampāvikūjadbhir vihaṃgamaiḥ
दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः
श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम्
dīpayantīva me kāmaṃ vividhā muditā dvijāḥ
śyāmāṃ candramukhīṃ smṛtvā priyāṃ padmanibhekṣaṇām
पय सानुषु चित्रेषु मृगीभिः सहितान्मृगान्
मां पुनर्मृगशावाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम्
paya sānuṣu citreṣu mṛgībhiḥ sahitān mṛgān
māṃ punar mṛgaśāvākṣyā vaidehyā virahīkṛtam
एवं स विलपंस्तत्र शोकोपहतचेतनः
अवेक्षत शिवां पम्पां रम्यवारिवहां शुभाम्
evaṃ sa vilapaṃs tatra śokopahatacetanaḥ
avekṣata śivāṃ pampāṃ ramyavārivahāṃ śubhām
निरीक्षमाणः सहसा महात्मा; सर्वं वनं निर्झरकन्दरं च
उद्विग्नचेताः सह लक्ष्मणेन; विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे
nirīkṣamāṇaḥ sahasā mahātmā; sarvaṃ vanaṃ nirjharakandaraṃ ca
udvignacetāḥ saha lakṣmaṇena; vicārya duḥkhopahataḥ pratasthe
तावृष्यमूकं सहितौ प्रयातौ; सुग्रीवशाखामृगसेवितं तम्
त्रस्तास्तु दृष्ट्वा हरयो बभूवु;र्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ
tāv ṛṣyamūkaṃ sahitau prayātau; sugrīvaśākhāmṛgasevitaṃ tam
trastās tu dṛṣṭvā harayo babhūvur; mahaujasau rāghavalakṣmaṇau tau