Kishkindha Kanda, sarga 42

ततः संदिश्य सुग्रीवः श्वशुरं पश्चिमां दिशम्
वीरं शतबलिं नाम वानरं वानरर्षभः

tataḥ saṃdiśya sugrīvaḥ śvaśuraṃ paścimāṃ diśam
vīraṃ śatabaliṃ nāma vānaraṃ vānararṣabhaḥ

उवाच राजा मन्त्रज्ञः सर्ववानरसंमतम्
वाक्यमात्महितं चैव रामस्य च हितं तथा

uvāca rājā mantrajñaḥ sarvavānarasaṃmatam
vākyam ātmahitaṃ caiva rāmasya ca hitaṃ tathā

वृतः शतसहस्रेण त्वद्विधानां वनौकसाम्
वैवस्वत सुतैः सार्धं प्रतिष्ठस्व स्वमन्त्रिभिः

vṛtaḥ śatasahasreṇa tvadvidhānāṃ vanaukasām
vaivasvata sutaiḥ sārdhaṃ pratiṣṭhasva svamantribhiḥ

दिशं ह्युदीचीं विक्रान्तां हिमशैलावतंसकाम्
सर्वतः परिमार्गध्वं रामपत्नीमनिन्दिताम्

diśaṃ hy udīcīṃ vikrāntāṃ himaśailāvataṃsakām
sarvataḥ parimārgadhvaṃ rāmapatnīm aninditām

अस्मिन्कार्ये विनिवृत्ते कृते दाशरथेः प्रिये
ऋणान्मुक्ता भविष्यामः कृतार्थार्थविदां वराः

asmin kārye vinivṛtte kṛte dāśaratheḥ priye
ṛṇān muktā bhaviṣyāmaḥ kṛtārthārthavidāṃ varāḥ

कृतं हि प्रियमस्माकं राघवेण महात्मना
तस्य चेत्प्रतिकारोऽस्ति सफलं जीवितं भवेत्

kṛtaṃ hi priyam asmākaṃ rāghaveṇa mahātmanā
tasya cet pratikāro 'sti saphalaṃ jīvitaṃ bhavet

एतां बुद्धिं समास्थाय दृश्यते जानकी यथा
तथा भवद्भिः कर्तव्यमस्मत्प्रियहितैषिभिः

etāṃ buddhiṃ samāsthāya dṛśyate jānakī yathā
tathā bhavadbhiḥ kartavyam asmatpriyahitaiṣibhiḥ

अयं हि सर्वभूतानां मान्यस्तु नरसत्तमः
अस्मासु चागतप्रीती रामः परपुरंजयः

ayaṃ hi sarvabhūtānāṃ mānyas tu narasattamaḥ
asmāsu cāgataprītī rāmaḥ parapuraṃjayaḥ

इमानि वनदुर्गाणि नद्यः शैलान्तराणि च
भवन्तः परिमार्गंस्तु बुद्धिविक्रमसंपदा

imāni vanadurgāṇi nadyaḥ śailāntarāṇi ca
bhavantaḥ parimārgaṃs tu buddhivikramasaṃpadā

तत्र म्लेच्छान्पुलिन्दांश्च शूरसेनांस्तथैव च
प्रस्थालान्भरतांश्चैव कुरूंश्च सह मद्रकैः

tatra mlecchān pulindāṃś ca śūrasenāṃs tathaiva ca
prasthālān bharatāṃś caiva kurūṃś ca saha madrakaiḥ

काम्बोजान्यवनांश्चैव शकानारट्टकानपि
बाह्लीकानृषिकांश्चैव पौरवानथ टङ्कणान्

kāmbojān yavanāṃś caiva śakān āraṭṭakān api
bāhlīkān ṛṣikāṃś caiva pauravān atha ṭaṅkaṇān

चीनान्परमचीनांश्च नीहारांश्च पुनः पुनः
अन्विष्य दरदांश्चैव हिमवन्तं विचिन्वथ

cīnān paramacīnāṃś ca nīhārāṃś ca punaḥ punaḥ
anviṣya daradāṃś caiva himavantaṃ vicinvatha

लोध्रपद्मकषण्डेषु देवदारुवनेषु च
रावणः सह वैदेह्य मार्गितव्यस्ततस्ततः

lodhrapadmakaṣaṇḍeṣu devadāruvaneṣu ca
rāvaṇaḥ saha vaidehya mārgitavyas tatas tataḥ

ततः सोमाश्रमं गत्वा देवगन्धर्वसेवितम्
कालं नाम महासानुं पर्वतं तं गमिष्यथ

tataḥ somāśramaṃ gatvā devagandharvasevitam
kālaṃ nāma mahāsānuṃ parvataṃ taṃ gamiṣyatha

महत्सु तस्य शृङ्गेषु निर्दरेषु गुहासु च
विचिनुध्वं महाभागां रामपत्नीं यशस्विनीम्

mahatsu tasya śṛṅgeṣu nirdareṣu guhāsu ca
vicinudhvaṃ mahābhāgāṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm

तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं हेमवर्गं महागिरिम्
ततः सुदर्शनं नाम पर्वतं गन्तुमर्हथ

tam atikramya śailendraṃ hemavargaṃ mahāgirim
tataḥ sudarśanaṃ nāma parvataṃ gantum arhatha

तस्य काननषण्डेषु निर्दरेषु गुहासु च
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः

tasya kānanaṣaṇḍeṣu nirdareṣu guhāsu ca
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyas tatas tataḥ

तमतिक्रम्य चाकाशं सर्वतः शतयोजनम्
अपर्वतनदी वृक्षं सर्वसत्त्वविवर्जितम्

tam atikramya cākāśaṃ sarvataḥ śatayojanam
aparvatanadī vṛkṣaṃ sarvasattvavivarjitam

तं तु शीघ्रमतिक्रम्य कान्तारं रोमहर्षणम्
कैलासं पाण्डुरं शैलं प्राप्य हृष्टा भविष्यथ

taṃ tu śīghram atikramya kāntāraṃ romaharṣaṇam
kailāsaṃ pāṇḍuraṃ śailaṃ prāpya hṛṣṭā bhaviṣyatha

तत्र पाण्डुरमेघाभं जाम्बूनदपरिष्कृतम्
कुबेरभवनं दिव्यं निर्मितं विश्वकर्मणा

tatra pāṇḍurameghābhaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam
kuberabhavanaṃ divyaṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā

विशाला नलिनी यत्र प्रभूतकमलोत्पला
हंसकारण्डवाकीर्णा अप्सरोगणसेविता

viśālā nalinī yatra prabhūtakamalotpalā
haṃsakāraṇḍavākīrṇā apsarogaṇasevitā

तत्र वैश्रवणो राजा सर्वभूतनमस्कृतः
धनदो रमते श्रीमान्गुह्यकैः सह यक्षराट्

tatra vaiśravaṇo rājā sarvabhūtanamaskṛtaḥ
dhanado ramate śrīmān guhyakaiḥ saha yakṣarāṭ

तस्य चन्द्रनिकशेषु पर्वतेषु गुहासु च
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः

tasya candranikaśeṣu parvateṣu guhāsu ca
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyas tatas tataḥ

क्रौञ्चं तु गिरिमासाद्य बिलं तस्य सुदुर्गमम्
अप्रमत्तैः प्रवेष्टव्यं दुष्प्रवेशं हि तत्स्मृतम्

krauñcaṃ tu girim āsādya bilaṃ tasya sudurgamam
apramattaiḥ praveṣṭavyaṃ duṣpraveśaṃ hi tat smṛtam

वसन्ति हि महात्मानस्तत्र सूर्यसमप्रभाः
देवैरप्यर्चिताः सम्यग्देवरूपा महर्षयः

vasanti hi mahātmānas tatra sūryasamaprabhāḥ
devair apy arcitāḥ samyag devarūpā maharṣayaḥ

क्रौञ्चस्य तु गुहाश्चान्याः सानूनि शिखराणि च
निर्दराश्च नितम्बाश्च विचेतव्यास्ततस्ततः

krauñcasya tu guhāś cānyāḥ sānūni śikharāṇi ca
nirdarāś ca nitambāś ca vicetavyās tatas tataḥ

क्रौञ्चस्य शिखरं चापि निरीक्ष्य च ततस्ततः
अवृक्षं कामशैलं च मानसं विहगालयम्

krauñcasya śikharaṃ cāpi nirīkṣya ca tatas tataḥ
avṛkṣaṃ kāmaśailaṃ ca mānasaṃ vihagālayam

न गतिस्तत्र भूतानां देवदानवरक्षसाम्
स च सर्वैर्विचेतव्यः ससानुप्रस्थभूधरः

na gatis tatra bhūtānāṃ devadānavarakṣasām
sa ca sarvair vicetavyaḥ sasānuprasthabhūdharaḥ

क्रौञ्चं गिरिमतिक्रम्य मैनाको नाम पर्वतः
मयस्य भवनं तत्र दानवस्य स्वयं कृतम्

krauñcaṃ girim atikramya maināko nāma parvataḥ
mayasya bhavanaṃ tatra dānavasya svayaṃ kṛtam

मैनाकस्तु विचेतव्यः ससानुप्रस्थकन्दरः
स्त्रीणामश्वमुखीनां च निकेतास्तत्र तत्र तु

mainākas tu vicetavyaḥ sasānuprasthakandaraḥ
strīṇām aśvamukhīnāṃ ca niketās tatra tatra tu

तं देशं समतिक्रम्य आश्रमं सिद्धसेवितम्
सिद्धा वैखानसास्तत्र वालखिल्याश्च तापसाः

taṃ deśaṃ samatikramya āśramaṃ siddhasevitam
siddhā vaikhānasās tatra vālakhilyāś ca tāpasāḥ

वन्द्यास्ते तु तपःसिद्धास्तापसा वीतकल्मषाः
प्रष्टव्याश्चापि सीतायाः प्रवृत्तं विनयान्वितैः

vandyās te tu tapaḥsiddhās tāpasā vītakalmaṣāḥ
praṣṭavyāś cāpi sītāyāḥ pravṛttaṃ vinayānvitaiḥ

हेमपुष्करसंछन्नं तत्र वैखानसं सरः
तरुणादित्यसंकाशैर्हंसैर्विचरितं शुभैः

hemapuṣkarasaṃchannaṃ tatra vaikhānasaṃ saraḥ
taruṇādityasaṃkāśair haṃsair vicaritaṃ śubhaiḥ

औपवाह्यः कुबेरस्य सर्वभौम इति स्मृतः
गजः पर्येति तं देशं सदा सह करेणुभिः

aupavāhyaḥ kuberasya sarvabhauma iti smṛtaḥ
gajaḥ paryeti taṃ deśaṃ sadā saha kareṇubhiḥ

तत्सारः समतिक्रम्य नष्टचन्द्रदिवाकरम्
अनक्षत्रगणं व्योम निष्पयोदमनादिमत्

tat sāraḥ samatikramya naṣṭacandradivākaram
anakṣatragaṇaṃ vyoma niṣpayodam anādimat

गभस्तिभिरिवार्कस्य स तु देशः प्रकाशते
विश्राम्यद्भिस्तपः सिद्धैर्देवकल्पैः स्वयम्प्रभैः

gabhastibhir ivārkasya sa tu deśaḥ prakāśate
viśrāmyadbhis tapaḥ siddhair devakalpaiḥ svayamprabhaiḥ

तं तु देशमतिक्रम्य शैलोदा नाम निम्नगा
उभयोस्तीरयोर्यस्याः कीचका नाम वेणवः

taṃ tu deśam atikramya śailodā nāma nimnagā
ubhayos tīrayor yasyāḥ kīcakā nāma veṇavaḥ

ते नयन्ति परं तीरं सिद्धान्प्रत्यानयन्ति च
उत्तराः कुरवस्तत्र कृतपुण्यप्रतिश्रियाः

te nayanti paraṃ tīraṃ siddhān pratyānayanti ca
uttarāḥ kuravas tatra kṛtapuṇyapratiśriyāḥ

ततः काञ्चनपद्माभिः पद्मिनीभिः कृतोदकाः
नीलवैदूर्यपत्राढ्या नद्यस्तत्र सहस्रशः

tataḥ kāñcanapadmābhiḥ padminībhiḥ kṛtodakāḥ
nīlavaidūryapatrāḍhyā nadyas tatra sahasraśaḥ

रक्तोत्पलवनैश्चात्र मण्डिताश्च हिरण्मयैः
तरुणादित्यसदृशैर्भान्ति तत्र जलाशयाः

raktotpalavanaiś cātra maṇḍitāś ca hiraṇmayaiḥ
taruṇādityasadṛśair bhānti tatra jalāśayāḥ

महार्हमणिपत्रैश्च काञ्चनप्रभ केसरैः
नीलोत्पलवनैश्चित्रैः स देशः सर्वतोवृतः

mahārhamaṇipatraiś ca kāñcanaprabha kesaraiḥ
nīlotpalavanaiś citraiḥ sa deśaḥ sarvatovṛtaḥ

निस्तुलाभिश्च मुक्ताभिर्मणिभिश्च महाधनैः
उद्भूतपुलिनास्तत्र जातरूपैश्च निम्नगाः

nistulābhiś ca muktābhir maṇibhiś ca mahādhanaiḥ
udbhūtapulinās tatra jātarūpaiś ca nimnagāḥ

सर्वरत्नमयैश्चित्रैरवगाढा नगोत्तमैः
जातरूपमयैश्चापि हुताशनसमप्रभैः

sarvaratnamayaiś citrair avagāḍhā nagottamaiḥ
jātarūpamayaiś cāpi hutāśanasamaprabhaiḥ

नित्यपुष्पफलाश्चात्र नगाः पत्ररथाकुलाः
दिव्यगन्धरसस्पर्शाः सर्वकामान्स्रवन्ति च

nityapuṣpaphalāś cātra nagāḥ patrarathākulāḥ
divyagandharasasparśāḥ sarvakāmān sravanti ca

नानाकाराणि वासांसि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः
मुक्तावैदूर्यचित्राणि भूषणानि तथैव च

nānākārāṇi vāsāṃsi phalanty anye nagottamāḥ
muktāvaidūryacitrāṇi bhūṣaṇāni tathaiva ca

स्त्रीणां यान्यनुरूपाणि पुरुषाणां तथैव च
सर्वर्तुसुखसेव्यानि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः

strīṇāṃ yāny anurūpāṇi puruṣāṇāṃ tathaiva ca
sarvartusukhasevyāni phalanty anye nagottamāḥ

महार्हाणि विचित्राणि हैमान्यन्ये नगोत्तमाः
शयनानि प्रसूयन्ते चित्रास्तारणवन्ति च

mahārhāṇi vicitrāṇi haimāny anye nagottamāḥ
śayanāni prasūyante citrāstāraṇavanti ca

मनःकान्तानि माल्यानि फलन्त्यत्रापरे द्रुमाः
पानानि च महार्हाणि भक्ष्याणि विविधानि च

manaḥkāntāni mālyāni phalanty atrāpare drumāḥ
pānāni ca mahārhāṇi bhakṣyāṇi vividhāni ca

स्त्रियश्च गुणसंपन्ना रूपयौवनलक्षिताः
गन्धर्वाः किंनरा सिद्धा नागा विद्याधरास्तथा
रमन्ते सहितास्तत्र नारीभिर्भास्करप्रभाः

striyaś ca guṇasaṃpannā rūpayauvanalakṣitāḥ
gandharvāḥ kiṃnarā siddhā nāgā vidyādharās tathā
ramante sahitās tatra nārībhir bhāskaraprabhāḥ

सर्वे सुकृतकर्माणः सर्वे रतिपरायणाः
सर्वे कामार्थसहिता वसन्ति सह योषितः

sarve sukṛtakarmāṇaḥ sarve ratiparāyaṇāḥ
sarve kāmārthasahitā vasanti saha yoṣitaḥ

गीतवादित्रनिर्घोषः सोत्कृष्टहसितस्वनः
श्रूयते सततं तत्र सर्वभूतमनोहरः

gītavāditranirghoṣaḥ sotkṛṣṭahasitasvanaḥ
śrūyate satataṃ tatra sarvabhūtamanoharaḥ

तत्र नामुदितः कश्चिन्नास्ति कश्चिदसत्प्रियः
अहन्यहनि वर्धन्ते गुणास्तत्र मनोरमाः

tatra nāmuditaḥ kaś cin nāsti kaś cid asatpriyaḥ
ahany ahani vardhante guṇās tatra manoramāḥ

समतिक्रम्य तं देशमुत्तरस्तोयसां निधिः
तत्र सोमगिरिर्नाम मध्ये हेममयो महान्

samatikramya taṃ deśam uttaras toyasāṃ nidhiḥ
tatra somagirir nāma madhye hemamayo mahān

इन्द्रलोकगता ये च ब्रह्मलोकगताश्च ये
देवास्तं समवेक्षन्ते गिरिराजं दिवं गतम्

indralokagatā ye ca brahmalokagatāś ca ye
devās taṃ samavekṣante girirājaṃ divaṃ gatam

स तु देशो विसूर्योऽपि तस्य भासा प्रकाशते
सूर्यलक्ष्म्याभिविज्ञेयस्तपसेव विवस्वता

sa tu deśo visūryo 'pi tasya bhāsā prakāśate
sūryalakṣmyābhivijñeyas tapaseva vivasvatā

भगवानपि विश्वात्मा शम्भुरेकादशात्मकः
ब्रह्मा वसति देवेशो ब्रह्मर्षिपरिवारितः

bhagavān api viśvātmā śambhur ekādaśātmakaḥ
brahmā vasati deveśo brahmarṣiparivāritaḥ

न कथंचन गन्तव्यं कुरूणामुत्तरेण वः
अन्येषामपि भूतानां नातिक्रामति वै गतिः

na kathaṃ cana gantavyaṃ kurūṇām uttareṇa vaḥ
anyeṣām api bhūtānāṃ nātikrāmati vai gatiḥ

सा हि सोमगिरिर्नाम देवानामपि दुर्गमः
तमालोक्य ततः क्षिप्रमुपावर्तितुमर्हथ

sā hi somagirir nāma devānām api durgamaḥ
tam ālokya tataḥ kṣipram upāvartitum arhatha

एतावद्वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम्

etāvad vānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṃgavāḥ
abhāskaram amaryādaṃ na jānīmas tataḥ param

सर्वमेतद्विचेतव्यं यन्मया परिकीर्तितम्
यदन्यदपि नोक्तं च तत्रापि क्रियतां मतिः

sarvam etad vicetavyaṃ yan mayā parikīrtitam
yad anyad api noktaṃ ca tatrāpi kriyatāṃ matiḥ

ततः कृतं दाशरथेर्महत्प्रियं; महत्तरं चापि ततो मम प्रियम्
कृतं भविष्यत्यनिलानलोपमा; विदेहजा दर्शनजेन कर्मणा

tataḥ kṛtaṃ dāśarather mahat priyaṃ; mahattaraṃ cāpi tato mama priyam
kṛtaṃ bhaviṣyaty anilānalopamā; videhajā darśanajena karmaṇā

ततः कृतार्थाः सहिताः सबान्धवा; मयार्चिताः सर्वगुणैर्मनोरमैः
चरिष्यथोर्वीं प्रतिशान्तशत्रवः; सहप्रिया भूतधराः प्लवंगमाः

tataḥ kṛtārthāḥ sahitāḥ sabāndhavā; mayārcitāḥ sarvaguṇair manoramaiḥ
cariṣyathorvīṃ pratiśāntaśatravaḥ; sahapriyā bhūtadharāḥ plavaṃgamāḥ