Kishkindha Kanda, sarga 41

ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तान्हरीन्दक्षिणां दिशम्
बुद्धिविक्रमसंपन्नान्वायुवेगसमाञ्जवे

tataḥ prasthāpya sugrīvas tān harīn dakṣiṇāṃ diśam
buddhivikramasaṃpannān vāyuvegasamāñjave

अथाहूय महातेजाः सुषेणं नाम यूथपम्
तारायाः पितरं राजा श्वशुरभीमविक्रमम्

athāhūya mahātejāḥ suṣeṇaṃ nāma yūthapam
tārāyāḥ pitaraṃ rājā śvaśurabhīmavikramam

अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यमभिगम्य प्रणम्य च
साहाय्यं कुरु रामस्य कृत्येऽस्मिन्समुपस्थिते

abravīt prāñjalir vākyam abhigamya praṇamya ca
sāhāyyaṃ kuru rāmasya kṛtye 'smin samupasthite

वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम्
अभिगच्छ दिशं सौम्य पश्चिमां वारुणीं प्रभो

vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām
abhigaccha diśaṃ saumya paścimāṃ vāruṇīṃ prabho

सुराष्ट्रान्सह बाह्लीकाञ्शूराभीरांस्तथैव च
स्फीताञ्जनपदान्रम्यान्विपुलानि पुराणि च

surāṣṭrān saha bāhlīkāñ śūrābhīrāṃs tathaiva ca
sphītāñjanapadān ramyān vipulāni purāṇi ca

पुंनागगहनं कुक्षिं बहुलोद्दालकाकुलम्
तथा केतकषण्डांश्च मार्गध्वं हरियूथपाः

puṃnāgagahanaṃ kukṣiṃ bahuloddālakākulam
tathā ketakaṣaṇḍāṃś ca mārgadhvaṃ hariyūthapāḥ

प्रत्यक्स्रोतोगमाश्चैव नद्यः शीतजलाः शिवाः
तापसानामरण्यानि कान्तारा गिरयश्च ये

pratyak srotogamāś caiva nadyaḥ śītajalāḥ śivāḥ
tāpasānām araṇyāni kāntārā girayaś ca ye

गिरिजालावृतां दुर्गां मार्गित्वा पश्चिमां दिशम्
ततः पश्चिममासाद्य समुद्रं द्रष्टुमर्हथ
तिमि नक्रायुत जलमक्षोभ्यमथ वानरः

girijālāvṛtāṃ durgāṃ mārgitvā paścimāṃ diśam
tataḥ paścimam āsādya samudraṃ draṣṭum arhatha
timi nakrāyuta jalam akṣobhyam atha vānaraḥ

ततः केतकषण्डेषु तमालगहनेषु च
कपयो विहरिष्यन्ति नारिकेलवनेषु च

tataḥ ketakaṣaṇḍeṣu tamālagahaneṣu ca
kapayo vihariṣyanti nārikelavaneṣu ca

तत्र सीतां च मार्गध्वं निलयं रावणस्य च
मरीचिपत्तनं चैव रम्यं चैव जटीपुरम्

tatra sītāṃ ca mārgadhvaṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca
marīcipattanaṃ caiva ramyaṃ caiva jaṭīpuram

अवन्तीमङ्गलोपां च तथा चालक्षितं वनम्
राष्ट्राणि च विशालानि पत्तनानि ततस्ततः

avantīm aṅgalopāṃ ca tathā cālakṣitaṃ vanam
rāṣṭrāṇi ca viśālāni pattanāni tatas tataḥ

सिन्धुसागरयोश्चैव संगमे तत्र पर्वतः
महान्हेमगिरिर्नाम शतशृङ्गो महाद्रुमः

sindhusāgarayoś caiva saṃgame tatra parvataḥ
mahān hemagirir nāma śataśṛṅgo mahādrumaḥ

तस्य प्रस्थेषु रम्येषु सिंहाः पक्षगमाः स्थिताः
तिमिमत्स्यगजांश्चैव नीडान्यारोपयन्ति ते

tasya prastheṣu ramyeṣu siṃhāḥ pakṣagamāḥ sthitāḥ
timimatsyagajāṃś caiva nīḍāny āropayanti te

तानि नीडानि सिंहानां गिरिशृङ्गगताश्च ये
दृप्तास्तृप्ताश्च मातङ्गास्तोयदस्वननिःस्वनाः
विचरन्ति विशालेऽस्मिंस्तोयपूर्णे समन्ततः

tāni nīḍāni siṃhānāṃ giriśṛṅgagatāś ca ye
dṛptās tṛptāś ca mātaṅgās toyadasvananiḥsvanāḥ
vicaranti viśāle 'smiṃs toyapūrṇe samantataḥ

तस्य शृङ्गं दिवस्पर्शं काञ्चनं चित्रपादपम्
सर्वमाशु विचेतव्यं कपिभिः कामरूपिभिः

tasya śṛṅgaṃ divasparśaṃ kāñcanaṃ citrapādapam
sarvam āśu vicetavyaṃ kapibhiḥ kāmarūpibhiḥ

कोटिं तत्र समुद्रे तु काञ्चनीं शतयोजनम्
दुर्दर्शां परियात्रस्य गता द्रक्ष्यथ वानराः

koṭiṃ tatra samudre tu kāñcanīṃ śatayojanam
durdarśāṃ pariyātrasya gatā drakṣyatha vānarāḥ

कोट्यस्तत्र चतुर्विंशद्गन्धर्वाणां तरस्विनाम्
वसन्त्यग्निनिकाशानां घोराणां कामरूपिणाम्

koṭyas tatra caturviṃśad gandharvāṇāṃ tarasvinām
vasanty agninikāśānāṃ ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām

नात्यासादयितव्यास्ते वानरैर्भीमविक्रमैः
नादेयं च फलं तस्माद्देशात्किंचित्प्लवंगमैः

nātyāsādayitavyās te vānarair bhīmavikramaiḥ
nādeyaṃ ca phalaṃ tasmād deśāt kiṃ cit plavaṃgamaiḥ

दुरासदा हि ते वीराः सत्त्ववन्तो महाबलाः
फलमूलानि ते तत्र रक्षन्ते भीमविक्रमाः

durāsadā hi te vīrāḥ sattvavanto mahābalāḥ
phalamūlāni te tatra rakṣante bhīmavikramāḥ

तत्र यत्नश्च कर्तव्यो मार्गितव्या च जानकी
न हि तेभ्यो भयं किंचित्कपित्वमनुवर्तताम्

tatra yatnaś ca kartavyo mārgitavyā ca jānakī
na hi tebhyo bhayaṃ kiṃ cit kapitvam anuvartatām

चतुर्भागे समुद्रस्य चक्रवान्नाम पर्वतः
तत्र चक्रं सहस्रारं निर्मितं विश्वकर्मणा

caturbhāge samudrasya cakravān nāma parvataḥ
tatra cakraṃ sahasrāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā

तत्र पञ्चजनं हत्वा हयग्रीवं च दानवम्
आजहार ततश्चक्रं शङ्खं च पुरुषोत्तमः

tatra pañcajanaṃ hatvā hayagrīvaṃ ca dānavam
ājahāra tataś cakraṃ śaṅkhaṃ ca puruṣottamaḥ

तस्य सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः

tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyas tatas tataḥ

योजनानि चतुःषष्टिर्वराहो नाम पर्वतः
सुवर्णशृङ्गः सुश्रीमानगाधे वरुणालये

yojanāni catuḥṣaṣṭir varāho nāma parvataḥ
suvarṇaśṛṅgaḥ suśrīmān agādhe varuṇālaye

तत्र प्राग्ज्योतिषं नाम जातरूपमयं पुरम्
यस्मिन्वस्ति दुष्टात्मा नरको नाम गुहासु च

tatra prāgjyotiṣaṃ nāma jātarūpamayaṃ puram
yasmin vasti duṣṭātmā narako nāma guhāsu ca

तस्य सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः

tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyas tatas tataḥ

तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं काञ्चनान्तरनिर्दरः
पर्वतः सर्वसौवर्णो धारा प्रस्रवणायुतः

tam atikramya śailendraṃ kāñcanāntaranirdaraḥ
parvataḥ sarvasauvarṇo dhārā prasravaṇāyutaḥ

तं गजाश्च वराहाश्च सिंहा व्याघ्राश्च सर्वतः
अभिगर्जन्ति सततं तेन शब्देन दर्पिताः

taṃ gajāś ca varāhāś ca siṃhā vyāghrāś ca sarvataḥ
abhigarjanti satataṃ tena śabdena darpitāḥ

तस्मिन्हरिहयः श्रीमान्महेन्द्रः पाकशासनः
अभिषिक्तः सुरै राजा मेघवान्नाम पर्वतः

tasmin harihayaḥ śrīmān mahendraḥ pākaśāsanaḥ
abhiṣiktaḥ surai rājā meghavān nāma parvataḥ

तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं महेन्द्रपरिपालितम्
षष्टिं गिरिसहस्राणि काञ्चनानि गमिष्यथ

tam atikramya śailendraṃ mahendraparipālitam
ṣaṣṭiṃ girisahasrāṇi kāñcanāni gamiṣyatha

तरुणादित्यवर्णानि भ्राजमानानि सर्वतः
जातरूपमयैर्वृक्षैः शोभितानि सुपुष्पितैः

taruṇādityavarṇāni bhrājamānāni sarvataḥ
jātarūpamayair vṛkṣaiḥ śobhitāni supuṣpitaiḥ

तेषां मध्ये स्थितो राजा मेरुरुत्तमपर्वतः
आदित्येन प्रसन्नेन शैलो दत्तवरः पुरा

teṣāṃ madhye sthito rājā merur uttamaparvataḥ
ādityena prasannena śailo dattavaraḥ purā

तेनैवमुक्तः शैलेन्द्रः सर्व एव त्वदाश्रयाः
मत्प्रसादाद्भविष्यन्ति दिवारात्रौ च काञ्चनाः

tenaivam uktaḥ śailendraḥ sarva eva tvadāśrayāḥ
matprasādād bhaviṣyanti divārātrau ca kāñcanāḥ

त्वयि ये चापि वत्स्यन्ति देवगन्धर्वदानवाः
ते भविष्यन्ति रक्ताश्च प्रभया काञ्चनप्रभाः

tvayi ye cāpi vatsyanti devagandharvadānavāḥ
te bhaviṣyanti raktāś ca prabhayā kāñcanaprabhāḥ

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्च दिवौकसः
आगम्य पश्चिमां संध्यां मेरुमुत्तमपर्वतम्

ādityā vasavo rudrā marutaś ca divaukasaḥ
āgamya paścimāṃ saṃdhyāṃ merum uttamaparvatam

आदित्यमुपतिष्ठन्ति तैश्च सूर्योऽभिपूजितः
अदृश्यः सर्वभूतानामस्तं गच्छति पर्वतम्

ādityam upatiṣṭhanti taiś ca sūryo 'bhipūjitaḥ
adṛśyaḥ sarvabhūtānām astaṃ gacchati parvatam

योजनानां सहस्राणि दशतानि दिवाकरः
मुहूर्तार्धेन तं शीघ्रमभियाति शिलोच्चयम्

yojanānāṃ sahasrāṇi daśatāni divākaraḥ
muhūrtārdhena taṃ śīghram abhiyāti śiloccayam

शृङ्गे तस्य महद्दिव्यं भवनं सूर्यसंनिभम्
प्रासादगुणसंबाधं विहितं विश्वकर्मणा

śṛṅge tasya mahad divyaṃ bhavanaṃ sūryasaṃnibham
prāsādaguṇasaṃbādhaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā

शोभितं तरुभिश्चित्रैर्नानापक्षिसमाकुलैः
निकेतं पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः

śobhitaṃ tarubhiś citrair nānāpakṣisamākulaiḥ
niketaṃ pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ

अन्तरा मेरुमस्तं च तालो दशशिरा महान्
जातरूपमयः श्रीमान्भ्राजते चित्रवेदिकः

antarā merum astaṃ ca tālo daśaśirā mahān
jātarūpamayaḥ śrīmān bhrājate citravedikaḥ

तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरःसु च सरित्सु च
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः

teṣu sarveṣu durgeṣu saraḥsu ca saritsu ca
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyas tatas tataḥ

यत्र तिष्ठति धर्मात्मा तपसा स्वेन भावितः
मेरुसावर्णिरित्येव ख्यातो वै ब्रह्मणा समः

yatra tiṣṭhati dharmātmā tapasā svena bhāvitaḥ
merusāvarṇir ity eva khyāto vai brahmaṇā samaḥ

प्रष्टव्यो मेरुसावर्णिर्महर्षिः सूर्यसंनिभः
प्रणम्य शिरसा भूमौ प्रवृत्तिं मैथिलीं प्रति

praṣṭavyo merusāvarṇir maharṣiḥ sūryasaṃnibhaḥ
praṇamya śirasā bhūmau pravṛttiṃ maithilīṃ prati

एतावज्जीवलोकस्य भास्करो रजनीक्षये
कृत्वा वितिमिरं सर्वमस्तं गच्छति पर्वतम्

etāvaj jīvalokasya bhāskaro rajanīkṣaye
kṛtvā vitimiraṃ sarvam astaṃ gacchati parvatam

एतावद्वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम्

etāvad vānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṃgavāḥ
abhāskaram amaryādaṃ na jānīmas tataḥ param

अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च
अस्तं पर्वतमासाद्य पूर्णे मासे निवर्तत

adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca
astaṃ parvatam āsādya pūrṇe māse nivartata

ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन्वध्यो भवेन्मम
सहैव शूरो युष्माभिः श्वशुरो मे गमिष्यति

ūrdhvaṃ māsān na vastavyaṃ vasan vadhyo bhaven mama
sahaiva śūro yuṣmābhiḥ śvaśuro me gamiṣyati

श्रोतव्यं सर्वमेतस्य भवद्भिर्दिष्ट कारिभिः
गुरुरेष महाबाहुः श्वशुरो मे महाबलः

śrotavyaṃ sarvam etasya bhavadbhir diṣṭa kāribhiḥ
gurur eṣa mahābāhuḥ śvaśuro me mahābalaḥ

भवन्तश्चापि विक्रान्ताः प्रमाणं सर्वकर्मसु
प्रमाणमेनं संस्थाप्य पश्यध्वं पश्चिमां दिशम्

bhavantaś cāpi vikrāntāḥ pramāṇaṃ sarvakarmasu
pramāṇam enaṃ saṃsthāpya paśyadhvaṃ paścimāṃ diśam

दृष्टायां तु नरेन्द्रस्या पत्न्याममिततेजसः
कृतकृत्या भविष्यामः कृतस्य प्रतिकर्मणा

dṛṣṭāyāṃ tu narendrasyā patnyām amitatejasaḥ
kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṛtasya pratikarmaṇā

अतोऽन्यदपि यत्किंचित्कार्यस्यास्य हितं भवेत्
संप्रधार्य भवद्भिश्च देशकालार्थसंहितम्

ato 'nyad api yat kiṃ cit kāryasyāsya hitaṃ bhavet
saṃpradhārya bhavadbhiś ca deśakālārthasaṃhitam

ततः सुषेण प्रमुखाः प्लवंगमाः; सुग्रीववाक्यं निपुणं निशम्य
आमन्त्र्य सर्वे प्लवगाधिपं ते; जग्मुर्दिशं तां वरुणाभिगुप्ताम्

tataḥ suṣeṇa pramukhāḥ plavaṃgamāḥ; sugrīvavākyaṃ nipuṇaṃ niśamya
āmantrya sarve plavagādhipaṃ te; jagmur diśaṃ tāṃ varuṇābhiguptām