Sundara Kanda, sarga 24

प्रसक्ताश्रुमुखीत्येवं ब्रुवन्ती जनकात्मजा
अधोमुखमुखी बाला विलप्तुमुपचक्रमे

prasaktāśrumukhīty evaṃ bruvantī janakātmajā
adhomukhamukhī bālā vilaptum upacakrame

उन्मत्तेव प्रमत्तेव भ्रान्तचित्तेव शोचती
उपावृत्ता किशोरीव विवेष्टन्ती महीतले

unmatteva pramatteva bhrāntacitteva śocatī
upāvṛttā kiśorīva viveṣṭantī mahītale

राघवस्याप्रमत्तस्य रक्षसा कामरूपिणा
रावणेन प्रमथ्याहमानीता क्रोशती बलात्

rāghavasyāpramattasya rakṣasā kāmarūpiṇā
rāvaṇena pramathyāham ānītā krośatī balāt

राक्षसी वशमापन्ना भर्त्यमाना सुदारुणम्
चिन्तयन्ती सुदुःखार्ता नाहं जीवितुमुत्सहे

rākṣasī vaśam āpannā bhartyamānā sudāruṇam
cintayantī suduḥkhārtā nāhaṃ jīvitum utsahe

न हि मे जीवितेनार्थो नैवार्थैर्न च भूषणैः
वसन्त्या राक्षसी मध्ये विना रामं महारथम्

na hi me jīvitenārtho naivārthair na ca bhūṣaṇaiḥ
vasantyā rākṣasī madhye vinā rāmaṃ mahāratham

धिङ्मामनार्यामसतीं याहं तेन विना कृता
मुहूर्तमपि रक्षामि जीवितं पापजीविता

dhiṅ mām anāryām asatīṃ yāhaṃ tena vinā kṛtā
muhūrtam api rakṣāmi jīvitaṃ pāpajīvitā

का च मे जीविते श्रद्धा सुखे वा तं प्रियं विना
भर्तारं सागरान्ताया वसुधायाः प्रियं वदम्

kā ca me jīvite śraddhā sukhe vā taṃ priyaṃ vinā
bhartāraṃ sāgarāntāyā vasudhāyāḥ priyaṃ vadam

भिद्यतां भक्ष्यतां वापि शरीरं विसृजाम्यहम्
न चाप्यहं चिरं दुःखं सहेयं प्रियवर्जिता

bhidyatāṃ bhakṣyatāṃ vāpi śarīraṃ visṛjāmy aham
na cāpy ahaṃ ciraṃ duḥkhaṃ saheyaṃ priyavarjitā

चरणेनापि सव्येन न स्पृशेयं निशाचरम्
रावणं किं पुनरहं कामयेयं विगर्हितम्

caraṇenāpi savyena na spṛśeyaṃ niśācaram
rāvaṇaṃ kiṃ punar ahaṃ kāmayeyaṃ vigarhitam

प्रत्याख्यातं न जानाति नात्मानं नात्मनः कुलम्
यो नृशंस स्वभावेन मां प्रार्थयितुमिच्छति

pratyākhyātaṃ na jānāti nātmānaṃ nātmanaḥ kulam
yo nṛśaṃsa svabhāvena māṃ prārthayitum icchati

छिन्ना भिन्ना विभक्ता वा दीप्ते वाग्नौ प्रदीपिता
रावणं नोपतिष्ठेयं किं प्रलापेन वश्चिरम्

chinnā bhinnā vibhaktā vā dīpte vāgnau pradīpitā
rāvaṇaṃ nopatiṣṭheyaṃ kiṃ pralāpena vaś ciram

ख्यातः प्राज्ञः कृतज्ञश्च सानुक्रोशश्च राघवः
सद्वृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात्

khyātaḥ prājñaḥ kṛtajñaś ca sānukrośaś ca rāghavaḥ
sadvṛtto niranukrośaḥ śaṅke madbhāgyasaṃkṣayāt

राक्षसानां जनस्थाने सहस्राणि चतुर्दश
येनैकेन निरस्तानि स मां किं नाभिपद्यते

rākṣasānāṃ janasthāne sahasrāṇi caturdaśa
yenaikena nirastāni sa māṃ kiṃ nābhipadyate

निरुद्धा रावणेनाहमल्पवीर्येण रक्षसा
समर्थः खलु मे भर्ता रावणं हन्तुमाहवे

niruddhā rāvaṇenāham alpavīryeṇa rakṣasā
samarthaḥ khalu me bhartā rāvaṇaṃ hantum āhave

विराधो दण्डकारण्ये येन राक्षसपुंगवः
रणे रामेण निहतः स मां किं नाभिपद्यते

virādho daṇḍakāraṇye yena rākṣasapuṃgavaḥ
raṇe rāmeṇa nihataḥ sa māṃ kiṃ nābhipadyate

कामं मध्ये समुद्रस्य लङ्केयं दुष्प्रधर्षणा
न तु राघवबाणानां गतिरोधी ह विद्यते

kāmaṃ madhye samudrasya laṅkeyaṃ duṣpradharṣaṇā
na tu rāghavabāṇānāṃ gatirodhī ha vidyate

किं नु तत्कारणं येन रामो दृढपराक्रमः
रक्षसापहृतां भार्यामिष्टां नाभ्यवपद्यते

kiṃ nu tat kāraṇaṃ yena rāmo dṛḍhaparākramaḥ
rakṣasāpahṛtāṃ bhāryām iṣṭāṃ nābhyavapadyate

इहस्थां मां न जानीते शङ्के लक्ष्मणपूर्वजः
जानन्नपि हि तेजस्वी धर्षणां मर्षयिष्यति

ihasthāṃ māṃ na jānīte śaṅke lakṣmaṇapūrvajaḥ
jānann api hi tejasvī dharṣaṇāṃ marṣayiṣyati

हृतेति योऽधिगत्वा मां राघवाय निवेदयेत्
गृध्रराजोऽपि स रणे रावणेन निपातितः

hṛteti yo 'dhigatvā māṃ rāghavāya nivedayet
gṛdhrarājo 'pi sa raṇe rāvaṇena nipātitaḥ

कृतं कर्म महत्तेन मां तदाभ्यवपद्यता
तिष्ठता रावणद्वन्द्वे वृद्धेनापि जटायुषा

kṛtaṃ karma mahat tena māṃ tadābhyavapadyatā
tiṣṭhatā rāvaṇadvandve vṛddhenāpi jaṭāyuṣā

यदि मामिह जानीयाद्वर्तमानां स राघवः
अद्य बाणैरभिक्रुद्धः कुर्याल्लोकमराक्षसं

yadi mām iha jānīyād vartamānāṃ sa rāghavaḥ
adya bāṇair abhikruddhaḥ kuryāl lokam arākṣasaṃ

विधमेच्च पुरीं लङ्कां शोषयेच्च महोदधिम्
रावणस्य च नीचस्य कीर्तिं नाम च नाशयेत्

vidhamec ca purīṃ laṅkāṃ śoṣayec ca mahodadhim
rāvaṇasya ca nīcasya kīrtiṃ nāma ca nāśayet

ततो निहतनथानां राक्षसीनां गृहे गृहे
यथाहमेवं रुदती तथा भूयो न संशयः
अन्विष्य रक्षसां लङ्कां कुर्याद्रामः सलक्ष्मणः

tato nihatanathānāṃ rākṣasīnāṃ gṛhe gṛhe
yathāham evaṃ rudatī tathā bhūyo na saṃśayaḥ
anviṣya rakṣasāṃ laṅkāṃ kuryād rāmaḥ salakṣmaṇaḥ

न हि ताभ्यां रिपुर्दृष्टो मुहूतमपि जीवति
चिता धूमाकुलपथा गृध्रमण्डलसंकुला
अचिरेण तु लङ्केयं श्मशानसदृशी भवेत्

na hi tābhyāṃ ripur dṛṣṭo muhūtam api jīvati
citā dhūmākulapathā gṛdhramaṇḍalasaṃkulā
acireṇa tu laṅkeyaṃ śmaśānasadṛśī bhavet

अचिरेणैव कालेन प्राप्स्याम्येव मनोरथम्
दुष्प्रस्थानोऽयमाख्याति सर्वेषां वो विपर्ययः

acireṇaiva kālena prāpsyāmy eva manoratham
duṣprasthāno 'yam ākhyāti sarveṣāṃ vo viparyayaḥ

यादृशानि तु दृश्यन्ते लङ्कायामशुभानि तु
अचिरेणैव कालेन भविष्यति हतप्रभा

yādṛśāni tu dṛśyante laṅkāyām aśubhāni tu
acireṇaiva kālena bhaviṣyati hataprabhā

नूनं लङ्का हते पापे रावणे राक्षसाधिपे
शोषं यास्यति दुर्धर्षा प्रमदा विधवा यथा

nūnaṃ laṅkā hate pāpe rāvaṇe rākṣasādhipe
śoṣaṃ yāsyati durdharṣā pramadā vidhavā yathā

पुष्योत्सवसमृद्धा च नष्टभर्त्री सराक्षसा
भविष्यति पुरी लङ्का नष्टभर्त्री यथाङ्गना

puṣyotsavasamṛddhā ca naṣṭabhartrī sarākṣasā
bhaviṣyati purī laṅkā naṣṭabhartrī yathāṅganā

नूनं राक्षसकन्यानां रुदन्तीनां गृहे गृहे
श्रोष्यामि नचिरादेव दुःखार्तानामिह ध्वनिम्

nūnaṃ rākṣasakanyānāṃ rudantīnāṃ gṛhe gṛhe
śroṣyāmi nacirād eva duḥkhārtānām iha dhvanim

सान्धकारा हतद्योता हतराक्षसपुंगवा
भविष्यति पुरी लङ्का निर्दग्धा रामसायकैः

sāndhakārā hatadyotā hatarākṣasapuṃgavā
bhaviṣyati purī laṅkā nirdagdhā rāmasāyakaiḥ

यदि नाम स शूरो मां रामो रक्तान्तलोचनः
जानीयाद्वर्तमानां हि रावणस्य निवेशने

yadi nāma sa śūro māṃ rāmo raktāntalocanaḥ
jānīyād vartamānāṃ hi rāvaṇasya niveśane

अनेन तु नृशंसेन रावणेनाधमेन मे
समयो यस्तु निर्दिष्टस्तस्य कालोऽयमागतः

anena tu nṛśaṃsena rāvaṇenādhamena me
samayo yas tu nirdiṣṭas tasya kālo 'yam āgataḥ

अकार्यं ये न जानन्ति नैरृताः पापकारिणः
अधर्मात्तु महोत्पातो भविष्यति हि साम्प्रतम्

akāryaṃ ye na jānanti nairṛtāḥ pāpakāriṇaḥ
adharmāt tu mahotpāto bhaviṣyati hi sāmpratam

नैते धर्मं विजानन्ति राक्षसाः पिशिताशनाः
ध्रुवं मां प्रातराशार्थे राक्षसः कल्पयिष्यति

naite dharmaṃ vijānanti rākṣasāḥ piśitāśanāḥ
dhruvaṃ māṃ prātarāśārthe rākṣasaḥ kalpayiṣyati

साहं कथं करिष्यामि तं विना प्रियदर्शनम्
रामं रक्तान्तनयनमपश्यन्ती सुदुःखिता

sāhaṃ kathaṃ kariṣyāmi taṃ vinā priyadarśanam
rāmaṃ raktāntanayanam apaśyantī suduḥkhitā

यदि कश्चित्प्रदाता मे विषस्याद्य भवेदिह
क्षिप्रं वैवस्वतं देवं पश्येयं पतिना विना

yadi kaś cit pradātā me viṣasyādya bhaved iha
kṣipraṃ vaivasvataṃ devaṃ paśyeyaṃ patinā vinā

नाजानाज्जीवतीं रामः स मां लक्ष्मणपूर्वजः
जानन्तौ तौ न कुर्यातां नोर्व्यां हि मम मार्गणम्

nājānāj jīvatīṃ rāmaḥ sa māṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ
jānantau tau na kuryātāṃ norvyāṃ hi mama mārgaṇam

नूनं ममैव शोकेन स वीरो लक्ष्मणाग्रजः
देवलोकमितो यातस्त्यक्त्वा देहं महीतले

nūnaṃ mamaiva śokena sa vīro lakṣmaṇāgrajaḥ
devalokam ito yātas tyaktvā dehaṃ mahītale

धन्या देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः
मम पश्यन्ति ये नाथं रामं राजीवलोचनम्

dhanyā devāḥ sagandharvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ
mama paśyanti ye nāthaṃ rāmaṃ rājīvalocanam

अथ वा न हि तस्यार्थे धर्मकामस्य धीमतः
मया रामस्य राजर्षेर्भार्यया परमात्मनः

atha vā na hi tasyārthe dharmakāmasya dhīmataḥ
mayā rāmasya rājarṣer bhāryayā paramātmanaḥ

दृश्यमाने भवेत्प्रीतः सौहृदं नास्त्यपश्यतः
नाशयन्ति कृतघ्रास्तु न रामो नाशयिष्यति

dṛśyamāne bhavet prītaḥ sauhṛdaṃ nāsty apaśyataḥ
nāśayanti kṛtaghrās tu na rāmo nāśayiṣyati

किं नु मे न गुणाः केचित्किं वा भाग्य क्षयो हि मे
याहं सीता वरार्हेण हीना रामेण भामिनी

kiṃ nu me na guṇāḥ ke cit kiṃ vā bhāgya kṣayo hi me
yāhaṃ sītā varārheṇa hīnā rāmeṇa bhāminī

श्रेयो मे जीवितान्मर्तुं विहीना या महात्मना
रामादक्लिष्टचारित्राच्छूराच्छत्रुनिबर्हणात्

śreyo me jīvitān martuṃ vihīnā yā mahātmanā
rāmād akliṣṭacāritrāc chūrāc chatrunibarhaṇāt

अथ वा न्यस्तशस्त्रौ तौ वने मूलफलाशनौ
भ्रातरौ हि नर श्रेष्ठौ चरन्तौ वनगोचरौ

atha vā nyastaśastrau tau vane mūlaphalāśanau
bhrātarau hi nara śreṣṭhau carantau vanagocarau

अथ वा राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना
छद्मना घातितौ शूरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

atha vā rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā
chadmanā ghātitau śūrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau

साहमेवंगते काले मर्तुमिच्छामि सर्वथा
न च मे विहितो मृत्युरस्मिन्दुःखेऽपि वर्तति

sāham evaṃgate kāle martum icchāmi sarvathā
na ca me vihito mṛtyur asmin duḥkhe 'pi vartati

धन्याः खलु महात्मानो मुनयः सत्यसंमताः
जितात्मानो महाभागा येषां न स्तः प्रियाप्रिये

dhanyāḥ khalu mahātmāno munayaḥ satyasaṃmatāḥ
jitātmāno mahābhāgā yeṣāṃ na staḥ priyāpriye

प्रियान्न संभवेद्दुःखमप्रियादधिकं भयम्
ताभ्यां हि ये वियुज्यन्ते नमस्तेषां महात्मनाम्

priyān na saṃbhaved duḥkham apriyād adhikaṃ bhayam
tābhyāṃ hi ye viyujyante namas teṣāṃ mahātmanām

साहं त्यक्ता प्रियेणेह रामेण विदितात्मना
प्राणांस्त्यक्ष्यामि पापस्य रावणस्य गता वशम्

sāhaṃ tyaktā priyeṇeha rāmeṇa viditātmanā
prāṇāṃs tyakṣyāmi pāpasya rāvaṇasya gatā vaśam