Sundara Kanda, sarga 44

हतान्मन्त्रिसुतान्बुद्ध्वा वानरेण महात्मना
रावणः संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम्

hatān mantrisutān buddhvā vānareṇa mahātmanā
rāvaṇaḥ saṃvṛtākāraś cakāra matim uttamām

स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसं
प्रघसं भासकर्णं च पञ्चसेनाग्रनायकान्

sa virūpākṣayūpākṣau durdharaṃ caiva rākṣasaṃ
praghasaṃ bhāsakarṇaṃ ca pañcasenāgranāyakān

संदिदेश दशग्रीवो वीरान्नयविशारदान्
हनूमद्ग्रहणे व्यग्रान्वायुवेगसमान्युधि

saṃdideśa daśagrīvo vīrān nayaviśāradān
hanūmadgrahaṇe vyagrān vāyuvegasamān yudhi

यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः
सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यतामिति

yāta senāgragāḥ sarve mahābalaparigrahāḥ
savājirathamātaṅgāḥ sa kapiḥ śāsyatām iti

यत्तैश्च खलु भाव्यं स्यात्तमासाद्य वनालयम्
कर्म चापि समाधेयं देशकालविरोधितम्

yat taiś ca khalu bhāvyaṃ syāt tam āsādya vanālayam
karma cāpi samādheyaṃ deśakālavirodhitam

न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रतितर्कयन्
सर्वथा तन्महद्भूतं महाबलपरिग्रहम्
भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात्

na hy ahaṃ taṃ kapiṃ manye karmaṇā pratitarkayan
sarvathā tan mahad bhūtaṃ mahābalaparigraham
bhaved indreṇa vā sṛṣṭam asmadarthaṃ tapobalāt

सनागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः
युष्माभिः सहितैः सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः

sanāgayakṣagandharvā devāsuramaharṣayaḥ
yuṣmābhiḥ sahitaiḥ sarvair mayā saha vinirjitāḥ

तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किंचिदेव नः
तदेव नात्र संदेहः प्रसह्य परिगृह्यताम्

tair avaśyaṃ vidhātavyaṃ vyalīkaṃ kiṃ cid eva naḥ
tad eva nātra saṃdehaḥ prasahya parigṛhyatām

नावमन्यो भवद्भिश्च हरिः क्रूरपराक्रमः
दृष्टा हि हरयः शीघ्रा मया विपुलविक्रमाः

nāvamanyo bhavadbhiś ca hariḥ krūraparākramaḥ
dṛṣṭā hi harayaḥ śīghrā mayā vipulavikramāḥ

वाली च सह सुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः
नीलः सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः

vālī ca saha sugrīvo jāmbavāṃś ca mahābalaḥ
nīlaḥ senāpatiś caiva ye cānye dvividādayaḥ

नैव तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः
न मतिर्न बलोत्साहो न रूपपरिकल्पनम्

naiva teṣāṃ gatir bhīmā na tejo na parākramaḥ
na matir na balotsāho na rūpaparikalpanam

महत्सत्त्वमिदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम्
प्रयत्नं महदास्थाय क्रियतामस्य निग्रहः

mahat sattvam idaṃ jñeyaṃ kapirūpaṃ vyavasthitam
prayatnaṃ mahad āsthāya kriyatām asya nigrahaḥ

कामं लोकास्त्रयः सेन्द्राः ससुरासुरमानवाः
भवतामग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे

kāmaṃ lokās trayaḥ sendrāḥ sasurāsuramānavāḥ
bhavatām agrataḥ sthātuṃ na paryāptā raṇājire

तथापि तु नयज्ञेन जयमाकाङ्क्षता रणे
आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला

tathāpi tu nayajñena jayam ākāṅkṣatā raṇe
ātmā rakṣyaḥ prayatnena yuddhasiddhir hi cañcalā

ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः
समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः

te svāmivacanaṃ sarve pratigṛhya mahaujasaḥ
samutpetur mahāvegā hutāśasamatejasaḥ

रथैश्च मत्तैर्नागैश्च वाजिभिश्च महाजवैः
शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सर्वैश्चोपचिता बलैः

rathaiś ca mattair nāgaiś ca vājibhiś ca mahājavaiḥ
śastraiś ca vividhais tīkṣṇaiḥ sarvaiś copacitā balaiḥ

ततस्तं ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम्
रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम्

tatas taṃ dadṛśur vīrā dīpyamānaṃ mahākapim
raśmimantam ivodyantaṃ svatejoraśmimālinam

तोरणस्थं महावेगं महासत्त्वं महाबलम्
महामतिं महोत्साहं महाकायं महाबलम्

toraṇasthaṃ mahāvegaṃ mahāsattvaṃ mahābalam
mahāmatiṃ mahotsāhaṃ mahākāyaṃ mahābalam

तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः
तैस्तैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः

taṃ samīkṣyaiva te sarve dikṣu sarvāsv avasthitāḥ
tais taiḥ praharaṇair bhīmair abhipetus tatas tataḥ

तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाः सिताः पीतमुखाः शराः
शिरस्त्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः

tasya pañcāyasās tīkṣṇāḥ sitāḥ pītamukhāḥ śarāḥ
śirasty utpalapatrābhā durdhareṇa nipātitāḥ

स तैः पञ्चभिराविद्धः शरैः शिरसि वानरः
उत्पपात नदन्व्योम्नि दिशो दश विनादयन्

sa taiḥ pañcabhir āviddhaḥ śaraiḥ śirasi vānaraḥ
utpapāta nadan vyomni diśo daśa vinādayan

ततस्तु दुर्धरो वीरः सरथः सज्जकार्मुकः
किरञ्शरशतैर्नैकैरभिपेदे महाबलः

tatas tu durdharo vīraḥ sarathaḥ sajjakārmukaḥ
kirañ śaraśatair naikair abhipede mahābalaḥ

स कपिर्वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम्
वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदमिव मारुतः

sa kapir vārayām āsa taṃ vyomni śaravarṣiṇam
vṛṣṭimantaṃ payodānte payodam iva mārutaḥ

अर्द्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः
चकार निनदं भूयो व्यवर्धत च वेगवान्

ardyamānas tatas tena durdhareṇānilātmajaḥ
cakāra ninadaṃ bhūyo vyavardhata ca vegavān

स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः
निपपात महावेगो विद्युद्राशिर्गिराविव

sa dūraṃ sahasotpatya durdharasya rathe hariḥ
nipapāta mahāvego vidyudrāśir girāv iva

ततस्तं मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूवरम्
विहाय न्यपतद्भूमौ दुर्धरस्त्यक्तजीवितः

tatas taṃ mathitāṣṭāśvaṃ rathaṃ bhagnākṣakūvaram
vihāya nyapatad bhūmau durdharas tyaktajīvitaḥ

तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि
संजातरोषौ दुर्धर्षावुत्पेततुररिंदमौ

taṃ virūpākṣayūpākṣau dṛṣṭvā nipatitaṃ bhuvi
saṃjātaroṣau durdharṣāv utpetatur ariṃdamau

स ताभ्यां सहसोत्पत्य विष्ठितो विमलेऽम्बरे
मुद्गराभ्यां महाबाहुर्वक्षस्यभिहतः कपिः

sa tābhyāṃ sahasotpatya viṣṭhito vimale 'mbare
mudgarābhyāṃ mahābāhur vakṣasy abhihataḥ kapiḥ

तयोर्वेगवतोर्वेगं विनिहत्य महाबलः
निपपात पुनर्भूमौ सुपर्णसमविक्रमः

tayor vegavator vegaṃ vinihatya mahābalaḥ
nipapāta punar bhūmau suparṇasamavikramaḥ

स सालवृक्षमासाद्य समुत्पाट्य च वानरः
तावुभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः

sa sālavṛkṣam āsādya samutpāṭya ca vānaraḥ
tāv ubhau rākṣasau vīrau jaghāna pavanātmajaḥ

ततस्तांस्त्रीन्हताञ्ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना
अभिपेदे महावेगः प्रसह्य प्रघसो हरिम्

tatas tāṃs trīn hatāñ jñātvā vānareṇa tarasvinā
abhipede mahāvegaḥ prasahya praghaso harim

भासकर्णश्च संक्रुद्धः शूलमादाय वीर्यवान्
एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनमवस्थितौ

bhāsakarṇaś ca saṃkruddhaḥ śūlam ādāya vīryavān
ekataḥ kapiśārdūlaṃ yaśasvinam avasthitau

पट्टिशेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्यपोथयत्
भासकर्णश्च शूलेन राक्षसः कपिसत्तमम्

paṭṭiśena śitāgreṇa praghasaḥ pratyapothayat
bhāsakarṇaś ca śūlena rākṣasaḥ kapisattamam

स ताभ्यां विक्षतैर्गात्रैरसृग्दिग्धतनूरुहः
अभवद्वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः

sa tābhyāṃ vikṣatair gātrair asṛgdigdhatanūruhaḥ
abhavad vānaraḥ kruddho bālasūryasamaprabhaḥ

समुत्पाट्य गिरेः शृङ्गं समृगव्यालपादपम्
जघान हनुमान्वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः

samutpāṭya gireḥ śṛṅgaṃ samṛgavyālapādapam
jaghāna hanumān vīro rākṣasau kapikuñjaraḥ

ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु
बलं तदवशेषं तु नाशयामास वानरः

tatas teṣv avasanneṣu senāpatiṣu pañcasu
balaṃ tad avaśeṣaṃ tu nāśayām āsa vānaraḥ

अश्वैरश्वान्गजैर्नागान्योधैर्योधान्रथै रथान्
स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान्

aśvair aśvān gajair nāgān yodhair yodhān rathai rathān
sa kapir nāśayām āsa sahasrākṣa ivāsurān

हतैर्नागैश्च तुरगैर्भग्नाक्षैश्च महारथैः
हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः

hatair nāgaiś ca turagair bhagnākṣaiś ca mahārathaiḥ
hataiś ca rākṣasair bhūmī ruddhamārgā samantataḥ

ततः कपिस्तान्ध्वजिनीपतीन्रणे; निहत्य वीरान्सबलान्सवाहनान्
तदेव वीरः परिगृह्य तोरणं; कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये

tataḥ kapis tān dhvajinīpatīn raṇe; nihatya vīrān sabalān savāhanān
tad eva vīraḥ parigṛhya toraṇaṃ; kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye