Sundara Kanda, sarga 45

सेनापतीन्पञ्च स तु प्रमापिता;न्हनूमता सानुचरान्सवाहनान्
समीक्ष्य राजा समरोद्धतोन्मुखं; कुमारमक्षं प्रसमैक्षताक्षतम्

senāpatīn pañca sa tu pramāpitān; hanūmatā sānucarān savāhanān
samīkṣya rājā samaroddhatonmukhaṃ; kumāram akṣaṃ prasamaikṣatākṣatam

स तस्य दृष्ट्यर्पणसंप्रचोदितः; प्रतापवान्काञ्चनचित्रकार्मुकः
समुत्पपाताथ सदस्युदीरितो; द्विजातिमुख्यैर्हविषेव पावकः

sa tasya dṛṣṭyarpaṇasaṃpracoditaḥ; pratāpavān kāñcanacitrakārmukaḥ
samutpapātātha sadasy udīrito; dvijātimukhyair haviṣeva pāvakaḥ

ततो महद्बालदिवाकरप्रभं; प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम्
रथां समास्थाय ययौ स वीर्यवा;न्महाहरिं तं प्रति नैरृतर्षभः

tato mahad bāladivākaraprabhaṃ; prataptajāmbūnadajālasaṃtatam
rathāṃ samāsthāya yayau sa vīryavān; mahāhariṃ taṃ prati nairṛtarṣabhaḥ

ततस्तपःसंग्रहसंचयार्जितं; प्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितम्
पताकिनं रत्नविभूषितध्वजं; मनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितम्

tatas tapaḥsaṃgrahasaṃcayārjitaṃ; prataptajāmbūnadajālaśobhitam
patākinaṃ ratnavibhūṣitadhvajaṃ; manojavāṣṭāśvavaraiḥ suyojitam

सुरासुराधृष्यमसंगचारिणं; रविप्रभं व्योमचरं समाहितम्
सतूणमष्टासिनिबद्धबन्धुरं; यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम्

surāsurādhṛṣyam asaṃgacāriṇaṃ; raviprabhaṃ vyomacaraṃ samāhitam
satūṇam aṣṭāsinibaddhabandhuraṃ; yathākramāveśitaśaktitomaram

विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना; सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्वसा
दिवाकराभं रथमास्थितस्ततः; स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः

virājamānaṃ pratipūrṇavastunā; sahemadāmnā śaśisūryavarvasā
divākarābhaṃ ratham āsthitas tataḥ; sa nirjagāmāmaratulyavikramaḥ

स पूरयन्खं च महीं च साचलां; तुरंगमतङ्गमहारथस्वनैः
बलैः समेतैः स हि तोरणस्थितं; समर्थमासीनमुपागमत्कपिम्

sa pūrayan khaṃ ca mahīṃ ca sācalāṃ; turaṃgamataṅgamahārathasvanaiḥ
balaiḥ sametaiḥ sa hi toraṇasthitaṃ; samartham āsīnam upāgamat kapim

स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणो; युगान्तकालाग्निमिव प्रजाक्षये
अवस्थितं विस्मितजातसंभ्रमः; समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा

sa taṃ samāsādya hariṃ harīkṣaṇo; yugāntakālāgnim iva prajākṣaye
avasthitaṃ vismitajātasaṃbhramaḥ; samaikṣatākṣo bahumānacakṣuṣā

स तस्य वेगं च कपेर्महात्मनः; पराक्रमं चारिषु पार्थिवात्मजः
विचारयन्खं च बलं महाबलो; हिमक्षये सूर्य इवाभिवर्धते

sa tasya vegaṃ ca kaper mahātmanaḥ; parākramaṃ cāriṣu pārthivātmajaḥ
vicārayan khaṃ ca balaṃ mahābalo; himakṣaye sūrya ivābhivardhate

स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं; स्थिरः स्थितः संयति दुर्निवारणम्
समाहितात्मा हनुमन्तमाहवे; प्रचोदयामास शरैस्त्रिभिः शितैः

sa jātamanyuḥ prasamīkṣya vikramaṃ; sthiraḥ sthitaḥ saṃyati durnivāraṇam
samāhitātmā hanumantam āhave; pracodayām āsa śarais tribhiḥ śitaiḥ

ततः कपिं तं प्रसमीक्ष्य गर्वितं; जितश्रमं शत्रुपराजयोर्जितम्
अवैक्षताक्षः समुदीर्णमानसः; सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः

tataḥ kapiṃ taṃ prasamīkṣya garvitaṃ; jitaśramaṃ śatruparājayor jitam
avaikṣatākṣaḥ samudīrṇamānasaḥ; sabāṇapāṇiḥ pragṛhītakārmukaḥ

स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः; समाससादाशु पराक्रमः कपिम्
तयोर्बभूवाप्रतिमः समागमः; सुरासुराणामपि संभ्रमप्रदः

sa hemaniṣkāṅgadacārukuṇḍalaḥ; samāsasādāśu parākramaḥ kapim
tayor babhūvāpratimaḥ samāgamaḥ; surāsurāṇām api saṃbhramapradaḥ

ररास भूमिर्न तताप भानुमा;न्ववौ न वायुः प्रचचाल चाचलः
कपेः कुमारस्य च वीक्ष्य संयुगं; ननाद च द्यौरुदधिश्च चुक्षुभे

rarāsa bhūmir na tatāpa bhānumān; vavau na vāyuḥ pracacāla cācalaḥ
kapeḥ kumārasya ca vīkṣya saṃyugaṃ; nanāda ca dyaur udadhiś ca cukṣubhe

ततः स वीरः सुमुखान्पतत्रिणः; सुवर्णपुङ्खान्सविषानिवोरगान्
समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्ववि;च्छरानथ त्रीन्कपिमूर्ध्न्यपातयत्

tataḥ sa vīraḥ sumukhān patatriṇaḥ; suvarṇapuṅkhān saviṣān ivoragān
samādhisaṃyogavimokṣatattvavic; charān atha trīn kapimūrdhny apātayat

स तैः शरैर्मूर्ध्नि समं निपातितैः; क्षरन्नसृग्दिग्धविवृत्तलोचनः
नवोदितादित्यनिभः शरांशुमा;न्व्यराजतादित्य इवांशुमालिकः

sa taiḥ śarair mūrdhni samaṃ nipātitaiḥ; kṣarann asṛgdigdhavivṛttalocanaḥ
navoditādityanibhaḥ śarāṃśumān; vyarājatāditya ivāṃśumālikaḥ

ततः स पिङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः; समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे
उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं; जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः

tataḥ sa piṅgādhipamantrisattamaḥ; samīkṣya taṃ rājavarātmajaṃ raṇe
udagracitrāyudhacitrakārmukaṃ; jaharṣa cāpūryata cāhavonmukhaḥ

स मन्दराग्रस्थ इवांशुमाली; विवृद्धकोपो बलवीर्यसंयुतः
कुमारमक्षं सबलं सवाहनं; ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा

sa mandarāgrastha ivāṃśumālī; vivṛddhakopo balavīryasaṃyutaḥ
kumāram akṣaṃ sabalaṃ savāhanaṃ; dadāha netrāgnimarīcibhis tadā

ततः स बाणासनशक्रकार्मुकः; शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः
शरान्मुमोचाशु हरीश्वराचले; बलाहको वृष्टिमिवाचलोत्तमे

tataḥ sa bāṇāsanaśakrakārmukaḥ; śarapravarṣo yudhi rākṣasāmbudaḥ
śarān mumocāśu harīśvarācale; balāhako vṛṣṭim ivācalottame

ततः कपिस्तं रणचण्डविक्रमं; विवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम्
कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे; ननाद हर्षाद्घनतुल्यविक्रमः

tataḥ kapis taṃ raṇacaṇḍavikramaṃ; vivṛddhatejobalavīryasāyakam
kumāram akṣaṃ prasamīkṣya saṃyuge; nanāda harṣād ghanatulyavikramaḥ

स बालभावाद्युधि वीर्यदर्पितः; प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः
समाससादाप्रतिमं रणे कपिं; गजो महाकूपमिवावृतं तृणैः

sa bālabhāvād yudhi vīryadarpitaḥ; pravṛddhamanyuḥ kṣatajopamekṣaṇaḥ
samāsasādāpratimaṃ raṇe kapiṃ; gajo mahākūpam ivāvṛtaṃ tṛṇaiḥ

स तेन बाणैः प्रसभं निपातितै;श्चकार नादं घननादनिःस्वनः
समुत्पपाताशु नभः स मारुति;र्भुजोरुविक्षेपण घोरदर्शनः

sa tena bāṇaiḥ prasabhaṃ nipātitaiś; cakāra nādaṃ ghananādaniḥsvanaḥ
samutpapātāśu nabhaḥ sa mārutir; bhujoruvikṣepaṇa ghoradarśanaḥ

समुत्पतन्तं समभिद्रवद्बली; स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान्
रथी रथश्रेष्ठतमः किरञ्शरैः; पयोधरः शैलमिवाश्मवृष्टिभिः

samutpatantaṃ samabhidravad balī; sa rākṣasānāṃ pravaraḥ pratāpavān
rathī rathaśreṣṭhatamaḥ kirañ śaraiḥ; payodharaḥ śailam ivāśmavṛṣṭibhiḥ

स ताञ्शरांस्तस्य विमोक्षयन्कपि;श्चचार वीरः पथि वायुसेविते
शरान्तरे मारुतवद्विनिष्पत;न्मनोजवः संयति चण्डविक्रमः

sa tāñ śarāṃs tasya vimokṣayan kapiś; cacāra vīraḥ pathi vāyusevite
śarāntare mārutavad viniṣpatan; manojavaḥ saṃyati caṇḍavikramaḥ

तमात्तबाणासनमाहवोन्मुखं; खमास्तृणन्तं विविधैः शरोत्तमैः
अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा; जगाम चिन्तां च स मारुतात्मजः

tam āttabāṇāsanam āhavonmukhaṃ; kham āstṛṇantaṃ vividhaiḥ śarottamaiḥ
avaikṣatākṣaṃ bahumānacakṣuṣā; jagāma cintāṃ ca sa mārutātmajaḥ

ततः शरैर्भिन्नभुजान्तरः कपिः; कुमारवर्येण महात्मना नदन्
महाभुजः कर्मविशेषतत्त्ववि;द्विचिन्तयामास रणे पराक्रमम्

tataḥ śarair bhinnabhujāntaraḥ kapiḥ; kumāravaryeṇa mahātmanā nadan
mahābhujaḥ karmaviśeṣatattvavid; vicintayām āsa raṇe parākramam

अबालवद्बालदिवाकरप्रभः; करोत्ययं कर्म महन्महाबलः
न चास्य सर्वाहवकर्मशोभिनः; प्रमापणे मे मतिरत्र जायते

abālavad bāladivākaraprabhaḥ; karoty ayaṃ karma mahan mahābalaḥ
na cāsya sarvāhavakarmaśobhinaḥ; pramāpaṇe me matir atra jāyate

अयं महात्मा च महांश्च वीर्यतः; समाहितश्चातिसहश्च संयुगे
असंशयं कर्मगुणोदयादयं; सनागयक्षैर्मुनिभिश्च पूजितः

ayaṃ mahātmā ca mahāṃś ca vīryataḥ; samāhitaś cātisahaś ca saṃyuge
asaṃśayaṃ karmaguṇodayād ayaṃ; sanāgayakṣair munibhiś ca pūjitaḥ

पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः; समीक्षते मां प्रमुखागतः स्थितः
पराक्रमो ह्यस्य मनांसि कम्पये;त्सुरासुराणामपि शीघ्रकारिणः

parākramotsāhavivṛddhamānasaḥ; samīkṣate māṃ pramukhāgataḥ sthitaḥ
parākramo hy asya manāṃsi kampayet; surāsurāṇām api śīghrakāriṇaḥ

न खल्वयं नाभिभवेदुपेक्षितः; पराक्रमो ह्यस्य रणे विवर्धते
प्रमापणं त्वेव ममास्य रोचते; न वर्धमानोऽग्निरुपेक्षितुं क्षमः

na khalv ayaṃ nābhibhaved upekṣitaḥ; parākramo hy asya raṇe vivardhate
pramāpaṇaṃ tv eva mamāsya rocate; na vardhamāno 'gnir upekṣituṃ kṣamaḥ

इति प्रवेगं तु परस्य तर्कय;न्स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान्
चकार वेगं तु महाबलस्तदा; मतिं च चक्रेऽस्य वधे महाकपिः

iti pravegaṃ tu parasya tarkayan; svakarmayogaṃ ca vidhāya vīryavān
cakāra vegaṃ tu mahābalas tadā; matiṃ ca cakre 'sya vadhe mahākapiḥ

स तस्य तानष्टहयान्महाजवा;न्समाहितान्भारसहान्विवर्तने
जघान वीरः पथि वायुसेविते; तलप्रहालैः पवनात्मजः कपिः

sa tasya tān aṣṭahayān mahājavān; samāhitān bhārasahān vivartane
jaghāna vīraḥ pathi vāyusevite; talaprahālaiḥ pavanātmajaḥ kapiḥ

ततस्तलेनाभिहतो महारथः; स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः
स भग्ननीडः परिमुक्तकूबरः; पपात भूमौ हतवाजिरम्बरात्

tatas talenābhihato mahārathaḥ; sa tasya piṅgādhipamantrinirjitaḥ
sa bhagnanīḍaḥ parimuktakūbaraḥ; papāta bhūmau hatavājir ambarāt

स तं परित्यज्य महारथो रथं; सकार्मुकः खड्गधरः खमुत्पतत्
तपोऽभियोगादृषिरुग्रवीर्यवा;न्विहाय देहं मरुतामिवालयम्

sa taṃ parityajya mahāratho rathaṃ; sakārmukaḥ khaḍgadharaḥ kham utpatat
tapo'bhiyogād ṛṣir ugravīryavān; vihāya dehaṃ marutām ivālayam

ततः कपिस्तं विचरन्तमम्बरे; पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते
समेत्य तं मारुतवेगविक्रमः; क्रमेण जग्राह च पादयोर्दृढम्

tataḥ kapis taṃ vicarantam ambare; patatrirājānilasiddhasevite
sametya taṃ mārutavegavikramaḥ; krameṇa jagrāha ca pādayor dṛḍham

स तं समाविध्य सहस्रशः कपि;र्महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः
मुमोच वेगात्पितृतुल्यविक्रमो; महीतले संयति वानरोत्तमः

sa taṃ samāvidhya sahasraśaḥ kapir; mahoragaṃ gṛhya ivāṇḍajeśvaraḥ
mumoca vegāt pitṛtulyavikramo; mahītale saṃyati vānarottamaḥ

स भग्नबाहूरुकटीशिरो धरः; क्षरन्नसृन्निर्मथितास्थिलोचनः
स भिन्नसंधिः प्रविकीर्णबन्धनो; हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः

sa bhagnabāhūrukaṭīśiro dharaḥ; kṣarann asṛn nirmathitāsthilocanaḥ
sa bhinnasaṃdhiḥ pravikīrṇabandhano; hataḥ kṣitau vāyusutena rākṣasaḥ

महाकपिर्भूमितले निपीड्य तं; चकार रक्षोऽधिपतेर्महद्भयम्

mahākapir bhūmitale nipīḍya taṃ; cakāra rakṣo'dhipater mahad bhayam

महर्षिभिश्चक्रचरैर्महाव्रतैः; समेत्य भूतैश्च सयक्षपन्नगैः
सुरैश्च सेन्द्रैर्भृशजातविस्मयै;र्हते कुमारे स कपिर्निरीक्षितः

maharṣibhiś cakracarair mahāvrataiḥ; sametya bhūtaiś ca sayakṣapannagaiḥ
suraiś ca sendrair bhṛśajātavismayair; hate kumāre sa kapir nirīkṣitaḥ

निहत्य तं वज्रसुतोपमप्रभं; कुमारमक्षं क्षतजोपमेक्षणम्
तदेव वीरोऽभिजगाम तोरणं; कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये

nihatya taṃ vajrasutopamaprabhaṃ; kumāram akṣaṃ kṣatajopamekṣaṇam
tad eva vīro 'bhijagāma toraṇaṃ; kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye