Sundara Kanda, sarga 7

तस्यालयवरिष्ठस्य मध्ये विपुलमायतम्
ददर्श भवनश्रेष्ठं हनूमान्मारुतात्मजः

tasyālayavariṣṭhasya madhye vipulam āyatam
dadarśa bhavanaśreṣṭhaṃ hanūmān mārutātmajaḥ

अर्धयोजनविस्तीर्णमायतं योजनं हि तत्
भवनं राक्षसेन्द्रस्य बहुप्रासादसंकुलम्

ardhayojanavistīrṇam āyataṃ yojanaṃ hi tat
bhavanaṃ rākṣasendrasya bahuprāsādasaṃkulam

मार्गमाणस्तु वैदेहीं सीतामायतलोचनाम्
सर्वतः परिचक्राम हनूमानरिसूदनः

mārgamāṇas tu vaidehīṃ sītām āyatalocanām
sarvataḥ paricakrāma hanūmān arisūdanaḥ

चतुर्विषाणैर्द्विरदैस्त्रिविषाणैस्तथैव च
परिक्षिप्तमसंबाधं रक्ष्यमाणमुदायुधैः

caturviṣāṇair dviradais triviṣāṇais tathaiva ca
parikṣiptam asaṃbādhaṃ rakṣyamāṇam udāyudhaiḥ

राक्षसीभिश्च पत्नीभी रावणस्य निवेशनम्
आहृताभिश्च विक्रम्य राजकन्याभिरावृतम्

rākṣasībhiś ca patnībhī rāvaṇasya niveśanam
āhṛtābhiś ca vikramya rājakanyābhir āvṛtam

तन्नक्रमकराकीर्णं तिमिंगिलझषाकुलम्
वायुवेगसमाधूतं पन्नगैरिव सागरम्

tan nakramakarākīrṇaṃ timiṃgilajhaṣākulam
vāyuvegasamādhūtaṃ pannagair iva sāgaram

या हि वैश्वरणे लक्ष्मीर्या चेन्द्रे हरिवाहने
सा रावणगृहे सर्वा नित्यमेवानपायिनी

yā hi vaiśvaraṇe lakṣmīr yā cendre harivāhane
sā rāvaṇagṛhe sarvā nityam evānapāyinī

या च राज्ञः कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च
तादृशी तद्विशिष्टा वा ऋद्धी रक्षो गृहेष्विह

yā ca rājñaḥ kuberasya yamasya varuṇasya ca
tādṛśī tad viśiṣṭā vā ṛddhī rakṣo gṛheṣv iha

तस्य हर्म्यस्य मध्यस्थं वेश्म चान्यत्सुनिर्मितम्
बहुनिर्यूह संकीर्णं ददर्श पवनात्मजः

tasya harmyasya madhyasthaṃ veśma cānyat sunirmitam
bahuniryūha saṃkīrṇaṃ dadarśa pavanātmajaḥ

ब्रह्मणोऽर्थे कृतं दिव्यं दिवि यद्विश्वकर्मणा
विमानं पुष्पकं नाम सर्वरत्नविभूषितम्

brahmaṇo 'rthe kṛtaṃ divyaṃ divi yad viśvakarmaṇā
vimānaṃ puṣpakaṃ nāma sarvaratnavibhūṣitam

परेण तपसा लेभे यत्कुबेरः पितामहात्
कुबेरमोजसा जित्वा लेभे तद्राक्षसेश्वरः

pareṇa tapasā lebhe yat kuberaḥ pitāmahāt
kuberam ojasā jitvā lebhe tad rākṣaseśvaraḥ

ईहा मृगसमायुक्तैः कार्यस्वरहिरण्मयैः
सुकृतैराचितं स्तम्भैः प्रदीप्तमिव च श्रिया

īhā mṛgasamāyuktaiḥ kāryasvarahiraṇmayaiḥ
sukṛtair ācitaṃ stambhaiḥ pradīptam iva ca śriyā

मेरुमन्दरसंकाशैरुल्लिखद्भिरिवाम्बरम्
कूटागारैः शुभाकारैः सर्वतः समलंकृतम्

merumandarasaṃkāśair ullikhadbhir ivāmbaram
kūṭāgāraiḥ śubhākāraiḥ sarvataḥ samalaṃkṛtam

ज्वलनार्कप्रतीकाशं सुकृतं विश्वकर्मणा
हेमसोपानसंयुक्तं चारुप्रवरवेदिकम्

jvalanārkapratīkāśaṃ sukṛtaṃ viśvakarmaṇā
hemasopānasaṃyuktaṃ cārupravaravedikam

जालवातायनैर्युक्तं काञ्चनैः स्थाटिकैरपि
इन्द्रनीलमहानीलमणिप्रवरवेदिकम्
विमानं पुष्पकं दिव्यमारुरोह महाकपिः

jālavātāyanair yuktaṃ kāñcanaiḥ sthāṭikair api
indranīlamahānīlamaṇipravaravedikam
vimānaṃ puṣpakaṃ divyam āruroha mahākapiḥ

तत्रस्थः स तदा गन्धं पानभक्ष्यान्नसंभवम्
दिव्यं संमूर्छितं जिघ्रन्रूपवन्तमिवानिलम्

tatrasthaḥ sa tadā gandhaṃ pānabhakṣyānnasaṃbhavam
divyaṃ saṃmūrchitaṃ jighran rūpavantam ivānilam

स गन्धस्तं महासत्त्वं बन्धुर्बन्धुमिवोत्तमम्
इत एहीत्युवाचेव तत्र यत्र स रावणः

sa gandhas taṃ mahāsattvaṃ bandhur bandhum ivottamam
ita ehīty uvāceva tatra yatra sa rāvaṇaḥ

ततस्तां प्रस्थितः शालां ददर्श महतीं शुभाम्
रावणस्य मनःकान्तां कान्तामिव वरस्त्रियम्

tatas tāṃ prasthitaḥ śālāṃ dadarśa mahatīṃ śubhām
rāvaṇasya manaḥkāntāṃ kāntām iva varastriyam

मणिसोपानविकृतां हेमजालविराजिताम्
स्फाटिकैरावृततलां दन्तान्तरितरूपिकाम्

maṇisopānavikṛtāṃ hemajālavirājitām
sphāṭikair āvṛtatalāṃ dantāntaritarūpikām

मुक्ताभिश्च प्रवालैश्च रूप्यचामीकरैरपि
विभूषितां मणिस्तम्भैः सुबहुस्तम्भभूषिताम्

muktābhiś ca pravālaiś ca rūpyacāmīkarair api
vibhūṣitāṃ maṇistambhaiḥ subahustambhabhūṣitām

समैरृजुभिरत्युच्चैः समन्तात्सुविभूषितैः
स्तम्भैः पक्षैरिवात्युच्चैर्दिवं संप्रस्थितामिव

samair ṛjubhir atyuccaiḥ samantāt suvibhūṣitaiḥ
stambhaiḥ pakṣair ivātyuccair divaṃ saṃprasthitām iva

महत्या कुथयास्त्रीणं पृथिवीलक्षणाङ्कया
पृथिवीमिव विस्तीर्णां सराष्ट्रगृहमालिनीम्

mahatyā kuthayāstrīṇaṃ pṛthivīlakṣaṇāṅkayā
pṛthivīm iva vistīrṇāṃ sarāṣṭragṛhamālinīm

नादितां मत्तविहगैर्दिव्यगन्धाधिवासिताम्
परार्ध्यास्तरणोपेतां रक्षोऽधिपनिषेविताम्

nāditāṃ mattavihagair divyagandhādhivāsitām
parārdhyāstaraṇopetāṃ rakṣo'dhipaniṣevitām

धूम्रामगरुधूपेन विमलां हंसपाण्डुराम्
चित्रां पुष्पोपहारेण कल्माषीमिव सुप्रभाम्

dhūmrām agarudhūpena vimalāṃ haṃsapāṇḍurām
citrāṃ puṣpopahāreṇa kalmāṣīm iva suprabhām

मनःसंह्लादजननीं वर्णस्यापि प्रसादिनीम्
तां शोकनाशिनीं दिव्यां श्रियः संजननीमिव

manaḥsaṃhlādajananīṃ varṇasyāpi prasādinīm
tāṃ śokanāśinīṃ divyāṃ śriyaḥ saṃjananīm iva

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थैस्तु पञ्च पञ्चभिरुत्तमैः
तर्पयामास मातेव तदा रावणपालिता

indriyāṇīndriyārthais tu pañca pañcabhir uttamaiḥ
tarpayām āsa māteva tadā rāvaṇapālitā

स्वर्गोऽयं देवलोकोऽयमिन्द्रस्येयं पुरी भवेत्
सिद्धिर्वेयं परा हि स्यादित्यमन्यत मारुतिः

svargo 'yaṃ devaloko 'yam indrasyeyaṃ purī bhavet
siddhir veyaṃ parā hi syād ity amanyata mārutiḥ

प्रध्यायत इवापश्यत्प्रदीपांस्तत्र काञ्चनान्
धूर्तानिव महाधूर्तैर्देवनेन पराजितान्

pradhyāyata ivāpaśyat pradīpāṃs tatra kāñcanān
dhūrtān iva mahādhūrtair devanena parājitān

दीपानां च प्रकाशेन तेजसा रावणस्य च
अर्चिर्भिर्भूषणानां च प्रदीप्तेत्यभ्यमन्यत

dīpānāṃ ca prakāśena tejasā rāvaṇasya ca
arcirbhir bhūṣaṇānāṃ ca pradīptety abhyamanyata

ततोऽपश्यत्कुथासीनं नानावर्णाम्बरस्रजम्
सहस्रं वरनारीणां नानावेषविभूषितम्

tato 'paśyat kuthāsīnaṃ nānāvarṇāmbarasrajam
sahasraṃ varanārīṇāṃ nānāveṣavibhūṣitam

परिवृत्तेऽर्धरात्रे तु पाननिद्रावशं गतम्
क्रीडित्वोपरतं रात्रौ सुष्वाप बलवत्तदा

parivṛtte 'rdharātre tu pānanidrāvaśaṃ gatam
krīḍitvoparataṃ rātrau suṣvāpa balavat tadā

तत्प्रसुप्तं विरुरुचे निःशब्दान्तरभूषणम्
निःशब्दहंसभ्रमरं यथा पद्मवनं महत्

tat prasuptaṃ viruruce niḥśabdāntarabhūṣaṇam
niḥśabdahaṃsabhramaraṃ yathā padmavanaṃ mahat

तासां संवृतदन्तानि मीलिताक्षाणि मारुतिः
अपश्यत्पद्मगन्धीनि वदनानि सुयोषिताम्

tāsāṃ saṃvṛtadantāni mīlitākṣāṇi mārutiḥ
apaśyat padmagandhīni vadanāni suyoṣitām

प्रबुद्धानीव पद्मानि तासां भूत्वा क्षपाक्षये
पुनःसंवृतपत्राणि रात्राविव बभुस्तदा

prabuddhānīva padmāni tāsāṃ bhūtvā kṣapākṣaye
punaḥsaṃvṛtapatrāṇi rātrāv iva babhus tadā

इमानि मुखपद्मानि नियतं मत्तषट्पदाः
अम्बुजानीव फुल्लानि प्रार्थयन्ति पुनः पुनः

imāni mukhapadmāni niyataṃ mattaṣaṭpadāḥ
ambujānīva phullāni prārthayanti punaḥ punaḥ

इति वामन्यत श्रीमानुपपत्त्या महाकपिः
मेने हि गुणतस्तानि समानि सलिलोद्भवैः

iti vāmanyata śrīmān upapattyā mahākapiḥ
mene hi guṇatas tāni samāni salilodbhavaiḥ

सा तस्य शुशुभे शाला ताभिः स्त्रीभिर्विराजिता
शारदीव प्रसन्ना द्यौस्ताराभिरभिशोभिता

sā tasya śuśubhe śālā tābhiḥ strībhir virājitā
śāradīva prasannā dyaus tārābhir abhiśobhitā

स च ताभिः परिवृतः शुशुभे राक्षसाधिपः
यथा ह्युडुपतिः श्रीमांस्ताराभिरभिसंवृतः

sa ca tābhiḥ parivṛtaḥ śuśubhe rākṣasādhipaḥ
yathā hy uḍupatiḥ śrīmāṃs tārābhir abhisaṃvṛtaḥ

याश्च्यवन्तेऽम्बरात्ताराः पुण्यशेषसमावृताः
इमास्ताः संगताः कृत्स्ना इति मेने हरिस्तदा

yāś cyavante 'mbarāt tārāḥ puṇyaśeṣasamāvṛtāḥ
imās tāḥ saṃgatāḥ kṛtsnā iti mene haris tadā

ताराणामिव सुव्यक्तं महतीनां शुभार्चिषाम्
प्रभावर्णप्रसादाश्च विरेजुस्तत्र योषिताम्

tārāṇām iva suvyaktaṃ mahatīnāṃ śubhārciṣām
prabhāvarṇaprasādāś ca virejus tatra yoṣitām

व्यावृत्तगुरुपीनस्रक्प्रकीर्णवरभूषणाः
पानव्यायामकालेषु निद्रापहृतचेतसः

vyāvṛttagurupīnasrakprakīrṇavarabhūṣaṇāḥ
pānavyāyāmakāleṣu nidrāpahṛtacetasaḥ

व्यावृत्ततिलकाः काश्चित्काश्चिदुद्भ्रान्तनूपुराः
पार्श्वे गलितहाराश्च काश्चित्परमयोषितः

vyāvṛttatilakāḥ kāś cit kāś cid udbhrāntanūpurāḥ
pārśve galitahārāś ca kāś cit paramayoṣitaḥ

मुखा हारवृताश्चान्याः काश्चित्प्रस्रस्तवाससः
व्याविद्धरशना दामाः किशोर्य इव वाहिताः

mukhā hāravṛtāś cānyāḥ kāś cit prasrastavāsasaḥ
vyāviddharaśanā dāmāḥ kiśorya iva vāhitāḥ

सुकुण्डलधराश्चान्या विच्छिन्नमृदितस्रजः
गजेन्द्रमृदिताः फुल्ला लता इव महावने

sukuṇḍaladharāś cānyā vicchinnamṛditasrajaḥ
gajendramṛditāḥ phullā latā iva mahāvane

चन्द्रांशुकिरणाभाश्च हाराः कासांचिदुत्कटाः
हंसा इव बभुः सुप्ताः स्तनमध्येषु योषिताम्

candrāṃśukiraṇābhāś ca hārāḥ kāsāṃ cid utkaṭāḥ
haṃsā iva babhuḥ suptāḥ stanamadhyeṣu yoṣitām

अपरासां च वैदूर्याः कादम्बा इव पक्षिणः
हेमसूत्राणि चान्यासां चक्रवाका इवाभवन्

aparāsāṃ ca vaidūryāḥ kādambā iva pakṣiṇaḥ
hemasūtrāṇi cānyāsāṃ cakravākā ivābhavan

हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः
आपगा इव ता रेजुर्जघनैः पुलिनैरिव

haṃsakāraṇḍavākīrṇāś cakravākopaśobhitāḥ
āpagā iva tā rejur jaghanaiḥ pulinair iva

किङ्किणीजालसंकाशास्ता हेमविपुलाम्बुजाः
भावग्राहा यशस्तीराः सुप्ता नद्य इवाबभुः

kiṅkiṇījālasaṃkāśās tā hemavipulāmbujāḥ
bhāvagrāhā yaśastīrāḥ suptā nadya ivābabhuḥ

मृदुष्वङ्गेषु कासांचित्कुचाग्रेषु च संस्थिताः
बभूवुर्भूषणानीव शुभा भूषणराजयः

mṛduṣv aṅgeṣu kāsāṃ cit kucāgreṣu ca saṃsthitāḥ
babhūvur bhūṣaṇānīva śubhā bhūṣaṇarājayaḥ

अंशुकान्ताश्च कासांचिन्मुखमारुतकम्पिताः
उपर्युपरि वक्त्राणां व्याधूयन्ते पुनः पुनः

aṃśukāntāś ca kāsāṃ cin mukhamārutakampitāḥ
upary upari vaktrāṇāṃ vyādhūyante punaḥ punaḥ

ताः पाताका इवोद्धूताः पत्नीनां रुचिरप्रभाः
नानावर्णसुवर्णानां वक्त्रमूलेषु रेजिरे

tāḥ pātākā ivoddhūtāḥ patnīnāṃ ruciraprabhāḥ
nānāvarṇasuvarṇānāṃ vaktramūleṣu rejire

ववल्गुश्चात्र कासांचित्कुण्डलानि शुभार्चिषाम्
मुखमारुतसंसर्गान्मन्दं मन्दं सुयोषिताम्

vavalguś cātra kāsāṃ cit kuṇḍalāni śubhārciṣām
mukhamārutasaṃsargān mandaṃ mandaṃ suyoṣitām

शर्करासवगन्धः स प्रकृत्या सुरभिः सुखः
तासां वदननिःश्वासः सिषेवे रावणं तदा

śarkarāsavagandhaḥ sa prakṛtyā surabhiḥ sukhaḥ
tāsāṃ vadananiḥśvāsaḥ siṣeve rāvaṇaṃ tadā

रावणाननशङ्काश्च काश्चिद्रावणयोषितः
मुखानि स्म सपत्नीनामुपाजिघ्रन्पुनः पुनः

rāvaṇānanaśaṅkāś ca kāś cid rāvaṇayoṣitaḥ
mukhāni sma sapatnīnām upājighran punaḥ punaḥ

अत्यर्थं सक्तमनसो रावणे ता वरस्त्रियः
अस्वतन्त्राः सपत्नीनां प्रियमेवाचरंस्तदा

atyarthaṃ saktamanaso rāvaṇe tā varastriyaḥ
asvatantrāḥ sapatnīnāṃ priyam evācaraṃs tadā

बाहूनुपनिधायान्याः पारिहार्य विभूषिताः
अंशुकानि च रम्याणि प्रमदास्तत्र शिश्यिरे

bāhūn upanidhāyānyāḥ pārihārya vibhūṣitāḥ
aṃśukāni ca ramyāṇi pramadās tatra śiśyire

अन्या वक्षसि चान्यस्यास्तस्याः काचित्पुनर्भुजम्
अपरा त्वङ्कमन्यस्यास्तस्याश्चाप्यपरा भुजौ

anyā vakṣasi cānyasyās tasyāḥ kā cit punar bhujam
aparā tv aṅkam anyasyās tasyāś cāpy aparā bhujau

ऊरुपार्श्वकटीपृष्ठमन्योन्यस्य समाश्रिताः
परस्परनिविष्टाङ्ग्यो मदस्नेहवशानुगाः

ūrupārśvakaṭīpṛṣṭham anyonyasya samāśritāḥ
parasparaniviṣṭāṅgyo madasnehavaśānugāḥ

अन्योन्यस्याङ्गसंस्पर्शात्प्रीयमाणाः सुमध्यमाः
एकीकृतभुजाः सर्वाः सुषुपुस्तत्र योषितः

anyonyasyāṅgasaṃsparśāt prīyamāṇāḥ sumadhyamāḥ
ekīkṛtabhujāḥ sarvāḥ suṣupus tatra yoṣitaḥ

अन्योन्यभुजसूत्रेण स्त्रीमालाग्रथिता हि सा
मालेव ग्रथिता सूत्रे शुशुभे मत्तषट्पदा

anyonyabhujasūtreṇa strīmālāgrathitā hi sā
māleva grathitā sūtre śuśubhe mattaṣaṭpadā

लतानां माधवे मासि फुल्लानां वायुसेवनात्
अन्योन्यमालाग्रथितं संसक्तकुसुमोच्चयम्

latānāṃ mādhave māsi phullānāṃ vāyusevanāt
anyonyamālāgrathitaṃ saṃsaktakusumoccayam

व्यतिवेष्टितसुस्कन्थमन्योन्यभ्रमराकुलम्
आसीद्वनमिवोद्धूतं स्त्रीवनं रावणस्य तत्

vyativeṣṭitasuskantham anyonyabhramarākulam
āsīd vanam ivoddhūtaṃ strīvanaṃ rāvaṇasya tat

उचितेष्वपि सुव्यक्तं न तासां योषितां तदा
विवेकः शक्य आधातुं भूषणाङ्गाम्बरस्रजाम्

uciteṣv api suvyaktaṃ na tāsāṃ yoṣitāṃ tadā
vivekaḥ śakya ādhātuṃ bhūṣaṇāṅgāmbarasrajām

रावणे सुखसंविष्टे ताः स्त्रियो विविधप्रभाः
ज्वलन्तः काञ्चना दीपाः प्रेक्षन्तानिमिषा इव

rāvaṇe sukhasaṃviṣṭe tāḥ striyo vividhaprabhāḥ
jvalantaḥ kāñcanā dīpāḥ prekṣantānimiṣā iva

राजर्षिपितृदैत्यानां गन्धर्वाणां च योषितः
रक्षसां चाभवन्कन्यास्तस्य कामवशं गताः

rājarṣipitṛdaityānāṃ gandharvāṇāṃ ca yoṣitaḥ
rakṣasāṃ cābhavan kanyās tasya kāmavaśaṃ gatāḥ

न तत्र काचित्प्रमदा प्रसह्य; वीर्योपपन्नेन गुणेन लब्धा
न चान्यकामापि न चान्यपूर्वा; विना वरार्हां जनकात्मजां तु

na tatra kā cit pramadā prasahya; vīryopapannena guṇena labdhā
na cānyakāmāpi na cānyapūrvā; vinā varārhāṃ janakātmajāṃ tu

न चाकुलीना न च हीनरूपा; नादक्षिणा नानुपचार युक्ता
भार्याभवत्तस्य न हीनसत्त्वा; न चापि कान्तस्य न कामनीया

na cākulīnā na ca hīnarūpā; nādakṣiṇā nānupacāra yuktā
bhāryābhavat tasya na hīnasattvā; na cāpi kāntasya na kāmanīyā

बभूव बुद्धिस्तु हरीश्वरस्य; यदीदृशी राघवधर्मपत्नी
इमा यथा राक्षसराजभार्याः; सुजातमस्येति हि साधुबुद्धेः

babhūva buddhis tu harīśvarasya; yadīdṛśī rāghavadharmapatnī
imā yathā rākṣasarājabhāryāḥ; sujātam asyeti hi sādhubuddheḥ

पुनश्च सोऽचिन्तयदार्तरूपो; ध्रुवं विशिष्टा गुणतो हि सीता
अथायमस्यां कृतवान्महात्मा; लङ्केश्वरः कष्टमनार्यकर्म

punaś ca so 'cintayad ārtarūpo; dhruvaṃ viśiṣṭā guṇato hi sītā
athāyam asyāṃ kṛtavān mahātmā; laṅkeśvaraḥ kaṣṭam anāryakarma