Yuddha Kanda, sarga 114

बहूनि नाम वर्षाणि गतस्य सुमहद्वनम्
शृणोम्यहं प्रीतिकरं मम नाथस्य कीर्तनम्

bahūni nāma varṣāṇi gatasya sumahad vanam
śṛṇomy ahaṃ prītikaraṃ mama nāthasya kīrtanam

कल्याणी बत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति मे
एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि

kalyāṇī bata gātheyaṃ laukikī pratibhāti me
eti jīvantam ānando naraṃ varṣaśatād api

राघवस्य हरीणां च कथमासीत्समागमः
कस्मिन्देशे किमाश्रित्य तत्त्वमाख्याहि पृच्छतः

rāghavasya harīṇāṃ ca katham āsīt samāgamaḥ
kasmin deśe kim āśritya tat tvam ākhyāhi pṛcchataḥ

स पृष्टो राजपुत्रेण बृस्यां समुपवेशितः
आचचक्षे ततः सर्वं रामस्य चरितं वने

sa pṛṣṭo rājaputreṇa bṛsyāṃ samupaveśitaḥ
ācacakṣe tataḥ sarvaṃ rāmasya caritaṃ vane

यथा प्रव्रजितो रामो मातुर्दत्ते वरे तव
यथा च पुत्रशोकेन राजा दशरथो मृतः

yathā pravrajito rāmo mātur datte vare tava
yathā ca putraśokena rājā daśaratho mṛtaḥ

यथा दूतैस्त्वमानीतस्तूर्णं राजगृहात्प्रभो
त्वयायोध्यां प्रविष्टेन यथा राज्यं न चेप्सितम्

yathā dūtais tvam ānītas tūrṇaṃ rājagṛhāt prabho
tvayāyodhyāṃ praviṣṭena yathā rājyaṃ na cepsitam

चित्रकूटं गिरिं गत्वा राज्येनामित्रकर्शनः
निमन्त्रितस्त्वया भ्राता धर्ममाचरिता सताम्

citrakūṭaṃ giriṃ gatvā rājyenāmitrakarśanaḥ
nimantritas tvayā bhrātā dharmam ācaritā satām

स्थितेन राज्ञो वचने यथा राज्यं विसर्जितम्
आर्यस्य पादुके गृह्य यथासि पुनरागतः

sthitena rājño vacane yathā rājyaṃ visarjitam
āryasya pāduke gṛhya yathāsi punar āgataḥ

सर्वमेतन्महाबाहो यथावद्विदितं तव
त्वयि प्रतिप्रयाते तु यद्वृत्तं तन्निबोध मे

sarvam etan mahābāho yathāvad viditaṃ tava
tvayi pratiprayāte tu yad vṛttaṃ tan nibodha me

अपयाते त्वयि तदा समुद्भ्रान्तमृगद्विजम्
प्रविवेशाथ विजनं सुमहद्दण्डकावनम्

apayāte tvayi tadā samudbhrāntamṛgadvijam
praviveśātha vijanaṃ sumahad daṇḍakāvanam

तेषां पुरस्ताद्बलवान्गच्छतां गहने वने
विनदन्सुमहानादं विराधः प्रत्यदृश्यत

teṣāṃ purastād balavān gacchatāṃ gahane vane
vinadan sumahānādaṃ virādhaḥ pratyadṛśyata

तमुत्क्षिप्य महानादमूर्ध्वबाहुमधोमुखम्
निखाते प्रक्षिपन्ति स्म नदन्तमिव कुञ्जरम्

tam utkṣipya mahānādam ūrdhvabāhum adhomukham
nikhāte prakṣipanti sma nadantam iva kuñjaram

तत्कृत्वा दुष्करं कर्म भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
सायाह्ने शरभङ्गस्य रम्यमाश्रममीयतुः

tat kṛtvā duṣkaraṃ karma bhrātarau rāmalakṣmaṇau
sāyāhne śarabhaṅgasya ramyam āśramam īyatuḥ

शरभङ्गे दिवं प्राप्ते रामः सत्यपराक्रमः
अभिवाद्य मुनीन्सर्वाञ्जनस्थानमुपागमत्

śarabhaṅge divaṃ prāpte rāmaḥ satyaparākramaḥ
abhivādya munīn sarvāñ janasthānam upāgamat

चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्
हतानि वसता तत्र राघवेण महात्मना

caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām
hatāni vasatā tatra rāghaveṇa mahātmanā

ततः पश्चाच्छूर्पणखा रामपार्श्वमुपागता
ततो रामेण संदिष्टो लक्ष्मणः सहसोत्थितः

tataḥ paścāc chūrpaṇakhā rāmapārśvam upāgatā
tato rāmeṇa saṃdiṣṭo lakṣmaṇaḥ sahasotthitaḥ

प्रगृह्य खड्गं चिच्छेद कर्णनासे महाबलः
ततस्तेनार्दिता बाला रावणं समुपागता

pragṛhya khaḍgaṃ ciccheda karṇanāse mahābalaḥ
tatas tenārditā bālā rāvaṇaṃ samupāgatā

रावणानुचरो घोरो मारीचो नाम राक्षसः
लोभयामास वैदेहीं भूत्वा रत्नमयो मृगः

rāvaṇānucaro ghoro mārīco nāma rākṣasaḥ
lobhayām āsa vaidehīṃ bhūtvā ratnamayo mṛgaḥ

सा राममब्रवीद्दृष्ट्वा वैदेही गृह्यतामिति
अहो मनोहरः कान्त आश्रमे नो भविष्यति

sā rāmam abravīd dṛṣṭvā vaidehī gṛhyatām iti
aho manoharaḥ kānta āśrame no bhaviṣyati

ततो रामो धनुष्पाणिर्धावन्तमनुधावति
स तं जघान धावन्तं शरेणानतपर्वणा

tato rāmo dhanuṣpāṇir dhāvantam anudhāvati
sa taṃ jaghāna dhāvantaṃ śareṇānataparvaṇā

अथ सौम्या दशग्रीवो मृगं याते तु राघवे
लक्ष्मणे चापि निष्क्रान्ते प्रविवेशाश्रमं तदा
जग्राह तरसा सीतां ग्रहः खे रोहिणीमिव

atha saumyā daśagrīvo mṛgaṃ yāte tu rāghave
lakṣmaṇe cāpi niṣkrānte praviveśāśramaṃ tadā
jagrāha tarasā sītāṃ grahaḥ khe rohiṇīm iva

त्रातुकामं ततो युद्धे हत्वा गृध्रं जटायुषम्
प्रगृह्य सीतां सहसा जगामाशु स रावणः

trātukāmaṃ tato yuddhe hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣam
pragṛhya sītāṃ sahasā jagāmāśu sa rāvaṇaḥ

ततस्त्वद्भुतसंकाशाः स्थिताः पर्वतमूर्धनि
सीतां गृहीत्वा गच्छन्तं वानराः पर्वतोपमाः
ददृशुर्विस्मितास्तत्र रावणं राक्षसाधिपम्

tatas tv adbhutasaṃkāśāḥ sthitāḥ parvatamūrdhani
sītāṃ gṛhītvā gacchantaṃ vānarāḥ parvatopamāḥ
dadṛśur vismitās tatra rāvaṇaṃ rākṣasādhipam

प्रविवेर्श तदा लङ्कां रावणो लोकरावणः

praviverśa tadā laṅkāṃ rāvaṇo lokarāvaṇaḥ

तां सुवर्णपरिक्रान्ते शुभे महति वेश्मनि
प्रवेश्य मैथिलीं वाक्यैः सान्त्वयामास रावणः

tāṃ suvarṇaparikrānte śubhe mahati veśmani
praveśya maithilīṃ vākyaiḥ sāntvayām āsa rāvaṇaḥ

निवर्तमानः काकुत्स्थो दृष्ट्वा गृध्रं प्रविव्यथे

nivartamānaḥ kākutstho dṛṣṭvā gṛdhraṃ pravivyathe

गृध्रं हतं तदा दग्ध्वा रामः प्रियसखं पितुः
गोदावरीमनुचरन्वनोद्देशांश्च पुष्पितान्
आसेदतुर्महारण्ये कबन्धं नाम राक्षसं

gṛdhraṃ hataṃ tadā dagdhvā rāmaḥ priyasakhaṃ pituḥ
godāvarīm anucaran vanoddeśāṃś ca puṣpitān
āsedatur mahāraṇye kabandhaṃ nāma rākṣasaṃ

ततः कबन्धवचनाद्रामः सत्यपराक्रमः
ऋश्यमूकं गिरिं गत्वा सुग्रीवेण समागतः

tataḥ kabandhavacanād rāmaḥ satyaparākramaḥ
ṛśyamūkaṃ giriṃ gatvā sugrīveṇa samāgataḥ

तयोः समागमः पूर्वं प्रीत्या हार्दो व्यजायत
इतरेतर संवादात्प्रगाढः प्रणयस्तयोः

tayoḥ samāgamaḥ pūrvaṃ prītyā hārdo vyajāyata
itaretara saṃvādāt pragāḍhaḥ praṇayas tayoḥ

रामः स्वबाहुवीर्येण स्वराज्यं प्रत्यपादयत्
वालिनं समरे हत्वा महाकायं महाबलम्

rāmaḥ svabāhuvīryeṇa svarājyaṃ pratyapādayat
vālinaṃ samare hatvā mahākāyaṃ mahābalam

सुग्रीवः स्थापितो राज्ये सहितः सर्ववानरैः
रामाय प्रतिजानीते राजपुत्र्यास्तु मार्गणम्

sugrīvaḥ sthāpito rājye sahitaḥ sarvavānaraiḥ
rāmāya pratijānīte rājaputryās tu mārgaṇam

आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महात्मना
दशकोट्यः प्लवंगानां सर्वाः प्रस्थापिता दिशः

ādiṣṭā vānarendreṇa sugrīveṇa mahātmanā
daśakoṭyaḥ plavaṃgānāṃ sarvāḥ prasthāpitā diśaḥ

तेषां नो विप्रनष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे
भृशं शोकाभितप्तानां महान्कालोऽत्यवर्तत

teṣāṃ no vipranaṣṭānāṃ vindhye parvatasattame
bhṛśaṃ śokābhitaptānāṃ mahān kālo 'tyavartata

भ्राता तु गृध्रराजस्य संपातिर्नाम वीर्यवान्
समाख्याति स्म वसतिं सीताया रावणालये

bhrātā tu gṛdhrarājasya saṃpātir nāma vīryavān
samākhyāti sma vasatiṃ sītāyā rāvaṇālaye

सोऽहं दुःखपरीतानां दुःखं तज्ज्ञातिनां नुदन्
आत्मवीर्यं समास्थाय योजनानां शतं प्लुतः

so 'haṃ duḥkhaparītānāṃ duḥkhaṃ tajjñātināṃ nudan
ātmavīryaṃ samāsthāya yojanānāṃ śataṃ plutaḥ

तत्राहमेकामद्राक्षमशोकवनिकां गताम्
कौशेयवस्त्रां मलिनां निरानन्दां दृढव्रताम्

tatrāham ekām adrākṣam aśokavanikāṃ gatām
kauśeyavastrāṃ malināṃ nirānandāṃ dṛḍhavratām

तया समेत्य विधिवत्पृष्ट्वा सर्वमनिन्दिताम्
अभिज्ञानं मणिं लब्ध्वा चरितार्थोऽहमागतः

tayā sametya vidhivat pṛṣṭvā sarvam aninditām
abhijñānaṃ maṇiṃ labdhvā caritārtho 'ham āgataḥ

मया च पुनरागम्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः
अभिज्ञानं मया दत्तमर्चिष्मान्स महामणिः

mayā ca punar āgamya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ
abhijñānaṃ mayā dattam arciṣmān sa mahāmaṇiḥ

श्रुत्वा तां मैथिलीं हृष्टस्त्वाशशंसे स जीवितम्
जीवितान्तमनुप्राप्तः पीत्वामृतमिवातुरः

śrutvā tāṃ maithilīṃ hṛṣṭas tv āśaśaṃse sa jīvitam
jīvitāntam anuprāptaḥ pītvāmṛtam ivāturaḥ

उद्योजयिष्यन्नुद्योगं दध्रे लङ्कावधे मनः
जिघांसुरिव लोकांस्ते सर्वाँल्लोकान्विभावसुः

udyojayiṣyann udyogaṃ dadhre laṅkāvadhe manaḥ
jighāṃsur iva lokāṃs te sarvām̐l lokān vibhāvasuḥ

ततः समुद्रमासाद्य नलं सेतुमकारयत्
अतरत्कपिवीराणां वाहिनी तेन सेतुना

tataḥ samudram āsādya nalaṃ setum akārayat
atarat kapivīrāṇāṃ vāhinī tena setunā

प्रहस्तमवधीन्नीलः कुम्भकर्णं तु राघवः
लक्ष्मणो रावणसुतं स्वयं रामस्तु रावणम्

prahastam avadhīn nīlaḥ kumbhakarṇaṃ tu rāghavaḥ
lakṣmaṇo rāvaṇasutaṃ svayaṃ rāmas tu rāvaṇam

स शक्रेण समागम्य यमेन वरुणेन च
सुरर्षिभिश्च काकुत्स्थो वराँल्लेभे परंतपः

sa śakreṇa samāgamya yamena varuṇena ca
surarṣibhiś ca kākutstho varām̐l lebhe paraṃtapaḥ

स तु दत्तवरः प्रीत्या वानरैश्च समागतः
पुष्पकेण विमानेन किष्किन्धामभ्युपागमत्

sa tu dattavaraḥ prītyā vānaraiś ca samāgataḥ
puṣpakeṇa vimānena kiṣkindhām abhyupāgamat

तं गङ्गां पुनरासाद्य वसन्तं मुनिसंनिधौ
अविघ्नं पुष्ययोगेन श्वो रामं द्रष्टुमर्हसि

taṃ gaṅgāṃ punar āsādya vasantaṃ munisaṃnidhau
avighnaṃ puṣyayogena śvo rāmaṃ draṣṭum arhasi

ततः स सत्यं हनुमद्वचो मह;न्निशम्य हृष्टो भरतः कृताञ्जलिः
उवाच वाणीं मनसः प्रहर्षिणी; चिरस्य पूर्णः खलु मे मनोरथः

tataḥ sa satyaṃ hanumadvaco mahan; niśamya hṛṣṭo bharataḥ kṛtāñjaliḥ
uvāca vāṇīṃ manasaḥ praharṣiṇī; cirasya pūrṇaḥ khalu me manorathaḥ