Yuddha Kanda, sarga 17

तद्वचः पथ्यमक्लीबं सारणेनाभिभाषितम्
निशम्य रावणो राजा प्रत्यभाषत सारणम्

tad vacaḥ pathyam aklībaṃ sāraṇenābhibhāṣitam
niśamya rāvaṇo rājā pratyabhāṣata sāraṇam

यदि मामभियुञ्जीरन्देवगन्धर्वदानवाः
नैव सीतां प्रदास्यामि सर्वलोकभयादपि

yadi mām abhiyuñjīran devagandharvadānavāḥ
naiva sītāṃ pradāsyāmi sarvalokabhayād api

त्वं तु सौम्य परित्रस्तो हरिभिर्निर्जितो भृशम्
प्रतिप्रदानमद्यैव सीतायाः साधु मन्यसे
को हि नाम सपत्नो मां समरे जेतुमर्हति

tvaṃ tu saumya paritrasto haribhir nirjito bhṛśam
pratipradānam adyaiva sītāyāḥ sādhu manyase
ko hi nāma sapatno māṃ samare jetum arhati

इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः
आरुरोह ततः श्रीमान्प्रासादं हिमपाण्डुरम्
बहुतालसमुत्सेधं रावणोऽथ दिदृक्षया

ity uktvā paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ
āruroha tataḥ śrīmān prāsādaṃ himapāṇḍuram
bahutālasamutsedhaṃ rāvaṇo 'tha didṛkṣayā

ताभ्यां चराभ्यां सहितो रावणः क्रोधमूर्छितः
पश्यमानः समुद्रं च पर्वतांश्च वनानि च
ददर्श पृथिवीदेशं सुसंपूर्णं प्लवंगमैः

tābhyāṃ carābhyāṃ sahito rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ
paśyamānaḥ samudraṃ ca parvatāṃś ca vanāni ca
dadarśa pṛthivīdeśaṃ susaṃpūrṇaṃ plavaṃgamaiḥ

तदपारमसंख्येयं वानराणां महद्बलम्
आलोक्य रावणो राजा परिपप्रच्छ सारणम्

tad apāram asaṃkhyeyaṃ vānarāṇāṃ mahad balam
ālokya rāvaṇo rājā paripapraccha sāraṇam

एषां वानरमुख्यानां के शूराः के महाबलाः
के पूर्वमभिवर्तन्ते महोत्साहाः समन्ततः

eṣāṃ vānaramukhyānāṃ ke śūrāḥ ke mahābalāḥ
ke pūrvam abhivartante mahotsāhāḥ samantataḥ

केषां शृणोति सुग्रीवः के वा यूथपयूथपाः
सारणाचक्ष्व मे सर्वं के प्रधानाः प्लवंगमाः

keṣāṃ śṛṇoti sugrīvaḥ ke vā yūthapayūthapāḥ
sāraṇācakṣva me sarvaṃ ke pradhānāḥ plavaṃgamāḥ

सारणो राक्षसेन्द्रस्य वचनं परिपृच्छतः
आचचक्षेऽथ मुख्यज्ञो मुख्यांस्तांस्तु वनौकसः

sāraṇo rākṣasendrasya vacanaṃ paripṛcchataḥ
ācacakṣe 'tha mukhyajño mukhyāṃs tāṃs tu vanaukasaḥ

एष योऽभिमुखो लङ्कां नर्दंस्तिष्ठति वानरः
यूथपानां सहस्राणां शतेन परिवारितः

eṣa yo 'bhimukho laṅkāṃ nardaṃs tiṣṭhati vānaraḥ
yūthapānāṃ sahasrāṇāṃ śatena parivāritaḥ

यस्य घोषेण महता सप्राकारा सतोरणा
लङ्का प्रवेपते सर्वा सशैलवनकानना

yasya ghoṣeṇa mahatā saprākārā satoraṇā
laṅkā pravepate sarvā saśailavanakānanā

सर्वशाखामृगेन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः
बलाग्रे तिष्ठते वीरो नीलो नामैष यूथपः

sarvaśākhāmṛgendrasya sugrīvasya mahātmanaḥ
balāgre tiṣṭhate vīro nīlo nāmaiṣa yūthapaḥ

बाहू प्रगृह्य यः पद्भ्यां महीं गच्छति वीर्यवान्
लङ्कामभिमुखः कोपादभीक्ष्णं च विजृम्भते

bāhū pragṛhya yaḥ padbhyāṃ mahīṃ gacchati vīryavān
laṅkām abhimukhaḥ kopād abhīkṣṇaṃ ca vijṛmbhate

गिरिशृङ्गप्रतीकाशः पद्मकिञ्जल्कसंनिभः
स्फोटयत्यभिसंरब्धो लाङ्गूलं च पुनः पुनः

giriśṛṅgapratīkāśaḥ padmakiñjalkasaṃnibhaḥ
sphoṭayaty abhisaṃrabdho lāṅgūlaṃ ca punaḥ punaḥ

यस्य लाङ्गूलशब्देन स्वनन्तीव दिशो दश
एष वानरराजेन सुर्ग्रीवेणाभिषेचितः
यौवराज्येऽङ्गदो नाम त्वामाह्वयति संयुगे

yasya lāṅgūlaśabdena svanantīva diśo daśa
eṣa vānararājena surgrīveṇābhiṣecitaḥ
yauvarājye 'ṅgado nāma tvām āhvayati saṃyuge

ये तु विष्टभ्य गात्राणि क्ष्वेडयन्ति नदन्ति च
उत्थाय च विजृम्भन्ते क्रोधेन हरिपुंगवाः

ye tu viṣṭabhya gātrāṇi kṣveḍayanti nadanti ca
utthāya ca vijṛmbhante krodhena haripuṃgavāḥ

एते दुष्प्रसहा घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः
अष्टौ शतसहस्राणि दशकोटिशतानि च

ete duṣprasahā ghorāś caṇḍāś caṇḍaparākramāḥ
aṣṭau śatasahasrāṇi daśakoṭiśatāni ca

य एनमनुगच्छन्ति वीराश्चन्दनवासिनः
एष आशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्

ya enam anugacchanti vīrāś candanavāsinaḥ
eṣa āśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum

श्वेतो रजतसंकाशः सबलो भीमविक्रमः
बुद्धिमान्वानरः शूरस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

śveto rajatasaṃkāśaḥ sabalo bhīmavikramaḥ
buddhimān vānaraḥ śūras triṣu lokeṣu viśrutaḥ

तूर्णं सुग्रीवमागम्य पुनर्गच्छति वानरः
विभजन्वानरीं सेनामनीकानि प्रहर्षयन्

tūrṇaṃ sugrīvam āgamya punar gacchati vānaraḥ
vibhajan vānarīṃ senām anīkāni praharṣayan

यः पुरा गोमतीतीरे रम्यं पर्येति पर्वतम्
नाम्ना संकोचनो नाम नानानगयुतो गिरिः

yaḥ purā gomatītīre ramyaṃ paryeti parvatam
nāmnā saṃkocano nāma nānānagayuto giriḥ

तत्र राज्यं प्रशास्त्येष कुमुदो नाम यूथपः
योऽसौ शतसहस्राणां सहस्रं परिकर्षति

tatra rājyaṃ praśāsty eṣa kumudo nāma yūthapaḥ
yo 'sau śatasahasrāṇāṃ sahasraṃ parikarṣati

यस्य वाला बहुव्यामा दीर्घलाङ्गूलमाश्रिताः
ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरकर्मणः

yasya vālā bahuvyāmā dīrghalāṅgūlam āśritāḥ
tāmrāḥ pītāḥ sitāḥ śvetāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ

अदीनो रोषणश्चण्डः संग्राममभिकाङ्क्षति
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्

adīno roṣaṇaś caṇḍaḥ saṃgrāmam abhikāṅkṣati
eṣaivāśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum

यस्त्वेष सिंहसंकाशः कपिलो दीर्घकेसरः
निभृतः प्रेक्षते लङ्कां दिधक्षन्निव चक्षुषा

yas tv eṣa siṃhasaṃkāśaḥ kapilo dīrghakesaraḥ
nibhṛtaḥ prekṣate laṅkāṃ didhakṣann iva cakṣuṣā

विन्ध्यं कृष्णगिरिं सह्यं पर्वतं च सुदर्शनम्
राजन्सततमध्यास्ते रम्भो नामैष यूथपः

vindhyaṃ kṛṣṇagiriṃ sahyaṃ parvataṃ ca sudarśanam
rājan satatam adhyāste rambho nāmaiṣa yūthapaḥ

शतं शतसहस्राणां त्रिंशच्च हरियूथपाः
परिवार्यानुगच्छन्ति लङ्कां मर्दितुमोजसा

śataṃ śatasahasrāṇāṃ triṃśac ca hariyūthapāḥ
parivāryānugacchanti laṅkāṃ marditum ojasā

यस्तु कर्णौ विवृणुते जृम्भते च पुनः पुनः
न च संविजते मृत्योर्न च यूथाद्विधावति

yas tu karṇau vivṛṇute jṛmbhate ca punaḥ punaḥ
na ca saṃvijate mṛtyor na ca yūthād vidhāvati

महाबलो वीतभयो रम्यं साल्वेय पर्वतम्
राजन्सततमध्यास्ते शरभो नाम यूथपः

mahābalo vītabhayo ramyaṃ sālveya parvatam
rājan satatam adhyāste śarabho nāma yūthapaḥ

एतस्य बलिनः सर्वे विहारा नाम यूथपाः
राजञ्शतसहस्राणि चत्वारिंशत्तथैव च

etasya balinaḥ sarve vihārā nāma yūthapāḥ
rājañ śatasahasrāṇi catvāriṃśat tathaiva ca

यस्तु मेघ इवाकाशं महानावृत्य तिष्ठति
मध्ये वानरवीराणां सुराणामिव वासवः

yas tu megha ivākāśaṃ mahān āvṛtya tiṣṭhati
madhye vānaravīrāṇāṃ surāṇām iva vāsavaḥ

भेरीणामिव संनादो यस्यैष श्रूयते महान्
घोरः शाखामृगेन्द्राणां संग्राममभिकाङ्क्षताम्

bherīṇām iva saṃnādo yasyaiṣa śrūyate mahān
ghoraḥ śākhāmṛgendrāṇāṃ saṃgrāmam abhikāṅkṣatām

एष पर्वतमध्यास्ते पारियात्रमनुत्तमम्
युद्धे दुष्प्रसहो नित्यं पनसो नाम यूथपः

eṣa parvatam adhyāste pāriyātram anuttamam
yuddhe duṣprasaho nityaṃ panaso nāma yūthapaḥ

एनं शतसहस्राणां शतार्धं पर्युपासते
यूथपा यूथपश्रेष्ठं येषां यूथानि भागशः

enaṃ śatasahasrāṇāṃ śatārdhaṃ paryupāsate
yūthapā yūthapaśreṣṭhaṃ yeṣāṃ yūthāni bhāgaśaḥ

यस्तु भीमां प्रवल्गन्तीं चमूं तिष्ठति शोभयन्
स्थितां तीरे समुद्रस्य द्वितीय इव सागरः

yas tu bhīmāṃ pravalgantīṃ camūṃ tiṣṭhati śobhayan
sthitāṃ tīre samudrasya dvitīya iva sāgaraḥ

एष दर्दरसंकाशो विनतो नाम यूथपः
पिबंश्चरति पर्णाशां नदीनामुत्तमां नदीम्

eṣa dardarasaṃkāśo vinato nāma yūthapaḥ
pibaṃś carati parṇāśāṃ nadīnām uttamāṃ nadīm

षष्टिः शतसहस्राणि बलमस्य प्लवंगमाः
त्वामाह्वयति युद्धाय क्रथनो नाम यूथपः

ṣaṣṭiḥ śatasahasrāṇi balam asya plavaṃgamāḥ
tvām āhvayati yuddhāya krathano nāma yūthapaḥ

यस्तु गैरिकवर्णाभं वपुः पुष्यति वानरः
गवयो नाम तेजस्वी त्वां क्रोधादभिवर्तते

yas tu gairikavarṇābhaṃ vapuḥ puṣyati vānaraḥ
gavayo nāma tejasvī tvāṃ krodhād abhivartate

एनं शतसहस्राणि सप्ततिः पर्युपासते
एष आशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्

enaṃ śatasahasrāṇi saptatiḥ paryupāsate
eṣa āśaṃsate laṅkāṃ svenānīkena marditum

एते दुष्प्रसहा घोरा बलिनः कामरूपिणः
यूथपा यूथपश्रेष्ठा येषां संख्या न विद्यते

ete duṣprasahā ghorā balinaḥ kāmarūpiṇaḥ
yūthapā yūthapaśreṣṭhā yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate