Uttara Kanda, sarga 100
अध्यर्धयोजनं गत्वा नदीं पश्चान्मुखाश्रिताम्
सरयूं पुण्यसलिलां ददर्श रघुनन्दनः
adhyardhayojanaṃ gatvā nadīṃ paścān mukhāśritām
sarayūṃ puṇyasalilāṃ dadarśa raghunandanaḥ
तां नदीमाकुलावर्तां सर्वत्रानुसरन्नृपः ।आगतः सप्रजो रामस्तं देशं रघुनन्दनः
tāṃ nadīmākulāvartāṃ sarvatrānusarannṛpaḥ |āgataḥ saprajo rāmastaṃ deśaṃ raghunandanaḥ
अथ तस्मिन्मुहूर्ते तु ब्रह्मा लोकपितामहः
सर्वैः परिवृतो देवैरृषिभिश्च महात्मभिः
atha tasmin muhūrte tu brahmā lokapitāmahaḥ
sarvaiḥ parivṛto devair ṛṣibhiś ca mahātmabhiḥ
आययौ यत्र काकुत्स्थः स्वर्गाय समुपस्थितः
विमानशतकोटीभिर्दिव्याभिरभिसंवृतः
āyayau yatra kākutsthaḥ svargāya samupasthitaḥ
vimānaśatakoṭībhir divyābhir abhisaṃvṛtaḥ
दिव्यतेजोवृतं व्योम ज्योतिर्भूतमनुत्तमम् ।स्वयम्प्रभैः स्वतेजोभिः स्वर्गिभिः पुण्यकर्मभिः
divyatejovṛtaṃ vyoma jyotirbhūtamanuttamam |svayamprabhaiḥ svatejobhiḥ svargibhiḥ puṇyakarmabhiḥ
पपात पुष्पवृष्टिश्च वायुमुक्ता महौघवत्
papāta puṣpavṛṣṭiś ca vāyumuktā mahaughavat
तस्मिंस्तूर्यशताकीर्णे गन्धर्वाप्सरसंकुले
सरयूसलिलं रामः पद्भ्यां समुपचक्रमे
tasmiṃs tūryaśatākīrṇe gandharvāpsarasaṃkule
sarayūsalilaṃ rāmaḥ padbhyāṃ samupacakrame
ततः पितामहो वाणीमन्तरिक्षादभाषत
आगच्छ विष्णो भद्रं ते दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव
tataḥ pitāmaho vāṇīm antarikṣād abhāṣata
āgaccha viṣṇo bhadraṃ te diṣṭyā prāpto 'si rāghava
भ्रातृभिः सह देवाभैः प्रविशस्व स्वकां तनुम्
वैष्णवीं तां महातेजस्तदाकाशं सनातनम्
bhrātṛbhiḥ saha devābhaiḥ praviśasva svakāṃ tanum
vaiṣṇavīṃ tāṃ mahātejas tad ākāśaṃ sanātanam
त्वं हि लोकगतिर्देव न त्वां केचित्प्रजानते
ऋते मायां विशालाक्ष तव पूर्वपरिग्रहाम्
tvaṃ hi lokagatir deva na tvāṃ ke cit prajānate
ṛte māyāṃ viśālākṣa tava pūrvaparigrahām
त्वमचिन्त्यं महद्भूतमक्षयं सर्वसंग्रहम्
यामिच्छसि महातेजस्तां तनुं प्रविश स्वयम्
tvam acintyaṃ mahad bhūtam akṣayaṃ sarvasaṃgraham
yām icchasi mahātejas tāṃ tanuṃ praviśa svayam
पितामहवचः श्रुत्वा विनिश्चित्य महामतिः
विवेश वैष्णवं तेजः सशरीरः सहानुजः
pitāmahavacaḥ śrutvā viniścitya mahāmatiḥ
viveśa vaiṣṇavaṃ tejaḥ saśarīraḥ sahānujaḥ
ततो विष्णुगतं देवं पूजयन्ति स्म देवताः
साध्या मरुद्गणाश्चैव सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः
tato viṣṇugataṃ devaṃ pūjayanti sma devatāḥ
sādhyā marudgaṇāś caiva sendrāḥ sāgnipurogamāḥ
ये च दिव्या ऋषिगणा गन्धर्वाप्सरसश्च याः
सुपर्णनागयक्षाश्च दैत्यदानवराक्षसाः
ye ca divyā ṛṣigaṇā gandharvāpsarasaś ca yāḥ
suparṇanāgayakṣāś ca daityadānavarākṣasāḥ
सर्वं हृष्टं प्रमुदितं सर्वं पूर्णमनोरथम्
साधु साध्विति तत्सर्वं त्रिदिवं गतकल्मषम्
sarvaṃ hṛṣṭaṃ pramuditaṃ sarvaṃ pūrṇamanoratham
sādhu sādhv iti tat sarvaṃ tridivaṃ gatakalmaṣam
अथ विष्णुर्महातेजाः पितामहमुवाच ह
एषां लोकाञ्जनौघानां दातुमर्हसि सुव्रत
atha viṣṇur mahātejāḥ pitāmaham uvāca ha
eṣāṃ lokāñ janaughānāṃ dātum arhasi suvrata
इमे हि सर्वे स्नेहान्मामनुयाता मनस्विनः
भक्ता भाजयितव्याश्च त्यक्तात्मानश्च मत्कृते
ime hi sarve snehān mām anuyātā manasvinaḥ
bhaktā bhājayitavyāś ca tyaktātmānaś ca matkṛte
तच्छ्रुत्वा विष्णुवचनं ब्रह्मा लोकगुरुः प्रभुः
लोकान्सान्तानिकान्नाम यास्यन्तीमे समागताः
tac chrutvā viṣṇuvacanaṃ brahmā lokaguruḥ prabhuḥ
lokān sāntānikān nāma yāsyantīme samāgatāḥ
यच्च तिर्यग्गतं किंचिद्राममेवानुचिन्तयत्
प्राणांस्त्यक्ष्यति भक्त्या वै संताने तु निवत्स्यति
सर्वैरेव गुणैर्युक्ते ब्रह्मलोकादनन्तरे
yac ca tiryaggataṃ kiṃ cid rāmam evānucintayat
prāṇāṃs tyakṣyati bhaktyā vai saṃtāne tu nivatsyati
sarvair eva guṇair yukte brahmalokād anantare
वानराश्च स्वकां योनिमृक्षाश्चैव तथा ययुः
vānarāś ca svakāṃ yonim ṛkṣāś caiva tathā yayuḥ
येभ्यो विनिःसृता ये ये सुरादिभ्यः सुसंभवाः
ऋषिभ्यो नागयक्षेभ्यस्तांस्तानेव प्रपेदिरे
yebhyo viniḥsṛtā ye ye surādibhyaḥ susaṃbhavāḥ
ṛṣibhyo nāgayakṣebhyas tāṃs tān eva prapedire
तथोक्तवति देवेशे गोप्रतारमुपागताः
भेजिरे सरयूं सर्वे हर्षपूर्णाश्रुविक्लवाः
tathoktavati deveśe gopratāram upāgatāḥ
bhejire sarayūṃ sarve harṣapūrṇāśruviklavāḥ
अवगाह्य जलं यो यः प्राणी ह्यासीत्प्रहृष्टवत्
मानुषं देहमुत्सृज्य विमानं सोऽध्यरोहत
avagāhya jalaṃ yo yaḥ prāṇī hy āsīt prahṛṣṭavat
mānuṣaṃ deham utsṛjya vimānaṃ so 'dhyarohata
तिर्यग्योनिगताश्चापि संप्राप्ताः सरयूजलम्
दिव्या दिव्येन वपुषा देवा दीप्ता इवाभवन्
tiryagyonigatāś cāpi saṃprāptāḥ sarayūjalam
divyā divyena vapuṣā devā dīptā ivābhavan
गत्वा तु सरयूतोयं स्थावराणि चराणि च
प्राप्य तत्तोयविक्लेदं देवलोकमुपागमन्
gatvā tu sarayūtoyaṃ sthāvarāṇi carāṇi ca
prāpya tat toyavikledaṃ devalokam upāgaman
देवानां यस्य या योनिर्वानरा ऋष्कराक्षसाः
तामेव विविशुः सर्वे देहान्निक्षिप्य चाम्भसि
devānāṃ yasya yā yonir vānarā ṛṣkarākṣasāḥ
tām eva viviśuḥ sarve dehān nikṣipya cāmbhasi
तथा स्वर्गगतं सर्वं कृत्वा लोकगुरुर्दिवम्
जगाम त्रिदशैः सार्धं हृष्टैर्हृष्टो महामतिः
tathā svargagataṃ sarvaṃ kṛtvā lokagurur divam
jagāma tridaśaiḥ sārdhaṃ hṛṣṭair hṛṣṭo mahāmatiḥ
एतावदेव आख्यानं सोत्तरं ब्रह्मपूजितम्
रामायणमिति ख्यातं मुख्यं वाल्मीकिना कृतम्
etāvad eva ākhyānaṃ sottaraṃ brahmapūjitam
rāmāyaṇam iti khyātaṃ mukhyaṃ vālmīkinā kṛtam
ततः प्रतिष्ठितो विष्णुः स्वर्गलोके यथा पुरम् ।येन व्याप्तमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
tataḥ pratiṣṭhito viṣṇuḥ svargaloke yathā puram |yena vyāptamidaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।नित्यं शृण्वन्ति सन्तुष्टाः दिव्यं रामायणं दिवि
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |nityaṃ śṛṇvanti santuṣṭāḥ divyaṃ rāmāyaṇaṃ divi
इदमाख्यानमायुष्यं सौभाग्यं पापनाशनम् ।रामायणं वेदसमं श्राद्धेषु श्रावयेद्बुधः
idamākhyānamāyuṣyaṃ saubhāgyaṃ pāpanāśanam |rāmāyaṇaṃ vedasamaṃ śrāddheṣu śrāvayedbudhaḥ
अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् ।सर्वपापैः प्रमुच्येत पदमप्यस्य यः पठेत्
aputro labhate putramadhano labhate dhanam |sarvapāpaiḥ pramucyeta padamapyasya yaḥ paṭhet
पापान्यपि च यः कुर्यादहन्यहनि मानवः ।पठत्येकमपि श्लोकं पापात्स परिमुच्यते
pāpānyapi ca yaḥ kuryādahanyahani mānavaḥ |paṭhatyekamapi ślokaṃ pāpātsa parimucyate
वाचकाय च दातव्यं वस्त्रं धेनुं हिरण्यकम् ।वाचके परितुष्टे तु तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः
vācakāya ca dātavyaṃ vastraṃ dhenuṃ hiraṇyakam |vācake parituṣṭe tu tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ
एतदाख्यानमायुष्यं पठन्रामायणं नरः ।सपुत्रपौत्रो लोके ऽस्मिन्प्रेत्य चेह महीयते
etadākhyānamāyuṣyaṃ paṭhanrāmāyaṇaṃ naraḥ |saputrapautro loke 'sminpretya ceha mahīyate
अयोध्या ऽपि पुरी रम्या शून्या वर्षगणान्बहून् ।ऋषभं प्राप्य राजानं निवासमुपयास्यति
ayodhyā 'pi purī ramyā śūnyā varṣagaṇānbahūn |ṛṣabhaṃ prāpya rājānaṃ nivāsamupayāsyati
एतदाख्यानमायुष्यं सभविष्यं सहोत्तरम् ।कृतवान्प्रचेतसः पुत्रस्तद्ब्रह्माप्यन्वमन्यत
etadākhyānamāyuṣyaṃ sabhaviṣyaṃ sahottaram |kṛtavānpracetasaḥ putrastadbrahmāpyanvamanyata
अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयायुतस्य च ।लभते श्रावणादेव सर्गस्यैकस्य मानवः
aśvamedhasahasrasya vājapeyāyutasya ca |labhate śrāvaṇādeva sargasyaikasya mānavaḥ
प्रयागादीनि तीर्थानि गङ्गाद्याः सरितस्तथा ।नैमिशादीन्यरण्यानि कुरुक्षेत्रादिकान्यपि ।गतानि तेन लोके ऽस्मिन्येन रामायणं श्रुतम्
prayāgādīni tīrthāni gaṅgādyāḥ saritastathā |naimiśādīnyaraṇyāni kurukṣetrādikānyapi |gatāni tena loke 'sminyena rāmāyaṇaṃ śrutam
हेमभारं कुरुक्षेत्रे ग्रस्ते भानौ प्रयच्छति ।यश्च रामायणं लोके शृणोति सदृशावुभौ
hemabhāraṃ kurukṣetre graste bhānau prayacchati |yaśca rāmāyaṇaṃ loke śṛṇoti sadṛśāvubhau
सम्यक्छ्रद्धासमायुक्तः शृणुते राघवीं कथाम् ।सर्वपापात्प्रमुच्येत विष्णुलोकं स गच्छति
samyakchraddhāsamāyuktaḥ śṛṇute rāghavīṃ kathām |sarvapāpātpramucyeta viṣṇulokaṃ sa gacchati
आदिकाव्यमिदं त्वार्षं पुरा वाल्मीकिना कृतम् ।यः शृणोति सदा भक्त्या स गच्छेद्वैष्णवीं तनुम्
ādikāvyamidaṃ tvārṣaṃ purā vālmīkinā kṛtam |yaḥ śṛṇoti sadā bhaktyā sa gacchedvaiṣṇavīṃ tanum
पुत्रदाराश्च वर्धन्ते सम्पदः सन्ततिस्तथा ।सत्यमेतद्विदित्वा तु श्रोतव्यं नियतात्मभिः
putradārāśca vardhante sampadaḥ santatistathā |satyametadviditvā tu śrotavyaṃ niyatātmabhiḥ
यः पठेच्छृणुयान्नित्यं चरितं राघवस्य ह ।भक्त्या निष्कल्मषो भूत्वा दीर्घमायुरवाप्नुयात्
yaḥ paṭhecchṛṇuyānnityaṃ caritaṃ rāghavasya ha |bhaktyā niṣkalmaṣo bhūtvā dīrghamāyuravāpnuyāt
चिन्तयेद्राघवं नित्यं श्रेयः प्राप्तुं य इच्छति ।श्रावयेदिदमाख्यानं ब्राह्मणेभ्यो दिने दिने
cintayedrāghavaṃ nityaṃ śreyaḥ prāptuṃ ya icchati |śrāvayedidamākhyānaṃ brāhmaṇebhyo dine dine
यस्त्विदं रघुनाथस्य चरितं सकलं पठेत् ।सो ऽसुक्षये विष्णुलोकं गच्छत्येव न संशयः
yastvidaṃ raghunāthasya caritaṃ sakalaṃ paṭhet |so 'sukṣaye viṣṇulokaṃ gacchatyeva na saṃśayaḥ
पिता पितामहस्तस्य तथैव प्रपितामहः ।तत्पिता तत्पिता चैव विष्णुं यान्ति न संशयः
pitā pitāmahastasya tathaiva prapitāmahaḥ |tatpitā tatpitā caiva viṣṇuṃ yānti na saṃśayaḥ
चतुर्वर्गप्रदं नित्यं चरितं राघवस्य तु ।तस्माद्यत्नवता नित्यं श्रोतव्यं परमं सदा
caturvargapradaṃ nityaṃ caritaṃ rāghavasya tu |tasmādyatnavatā nityaṃ śrotavyaṃ paramaṃ sadā
शृण्वन्रामायणं भक्त्या यः पादं पदमेव वा ।स याति ब्रह्मणः स्थानं ब्रह्मणा पूज्यते सदा
śṛṇvanrāmāyaṇaṃ bhaktyā yaḥ pādaṃ padameva vā |sa yāti brahmaṇaḥ sthānaṃ brahmaṇā pūjyate sadā
एवमेतत्पुरावृत्तमाख्यानं भद्रमस्तु वः ।प्रव्याहरत विस्रब्धं बलं विष्णोः प्रवर्धताम्
evametatpurāvṛttamākhyānaṃ bhadramastu vaḥ |pravyāharata visrabdhaṃ balaṃ viṣṇoḥ pravardhatām