Bala Kanda, sarga 13

अथ संवत्सरे पूर्णे तस्मिन्प्राप्ते तुरङ्गमे
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे राज्ञो यज्ञोऽभ्यवर्तत

atha saṃvatsare pūrṇe tasmin prāpte turaṅgame
sarayvāś cottare tīre rājño yajño 'bhyavartata

ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य कर्म चक्रुर्द्विजर्षभाः
अश्वमेधे महायज्ञे राज्ञोऽस्य सुमहात्मनः

ṛśyaśṛṅgaṃ puraskṛtya karma cakrur dvijarṣabhāḥ
aśvamedhe mahāyajñe rājño 'sya sumahātmanaḥ

कर्म कुर्वन्ति विधिवद्याजका वेदपारगाः
यथाविधि यथान्यायं परिक्रामन्ति शास्त्रतः

karma kurvanti vidhivad yājakā vedapāragāḥ
yathāvidhi yathānyāyaṃ parikrāmanti śāstrataḥ

प्रवर्ग्यं शास्त्रतः कृत्वा तथैवोपसदं द्विजाः
चक्रुश्च विधिवत्सर्वमधिकं कर्म शास्त्रतः

pravargyaṃ śāstrataḥ kṛtvā tathaivopasadaṃ dvijāḥ
cakruś ca vidhivat sarvam adhikaṃ karma śāstrataḥ

अभिपूज्य ततो हृष्टाः सर्वे चक्रुर्यथाविधि
प्रातःसवनपूर्वाणि कर्माणि मुनिपुंगवाः

abhipūjya tato hṛṣṭāḥ sarve cakrur yathāvidhi
prātaḥsavanapūrvāṇi karmāṇi munipuṃgavāḥ

न चाहुतमभूत्तत्र स्खलितं वापि किंचन
दृश्यते ब्रह्मवत्सर्वं क्षेमयुक्तं हि चक्रिरे

na cāhutam abhūt tatra skhalitaṃ vāpi kiṃ cana
dṛśyate brahmavat sarvaṃ kṣemayuktaṃ hi cakrire

न तेष्वहःसु श्रान्तो वा क्षुधितो वापि दृश्यते
नाविद्वान्ब्राह्मणस्तत्र नाशतानुचरस्तथा

na teṣv ahaḥsu śrānto vā kṣudhito vāpi dṛśyate
nāvidvān brāhmaṇas tatra nāśatānucaras tathā

ब्राह्मणा भुञ्जते नित्यं नाथवन्तश्च भुञ्जते
तापसा भुञ्जते चापि श्रमणा भुञ्जते तथा

brāhmaṇā bhuñjate nityaṃ nāthavantaś ca bhuñjate
tāpasā bhuñjate cāpi śramaṇā bhuñjate tathā

वृद्धाश्च व्याधिताश्चैव स्त्रियो बालास्तथैव च
अनिशं भुञ्जमानानां न तृप्तिरुपलभ्यते

vṛddhāś ca vyādhitāś caiva striyo bālās tathaiva ca
aniśaṃ bhuñjamānānāṃ na tṛptir upalabhyate

दीयतां दीयतामन्नं वासांसि विविधानि च
इति संचोदितास्तत्र तथा चक्रुरनेकशः

dīyatāṃ dīyatām annaṃ vāsāṃsi vividhāni ca
iti saṃcoditās tatra tathā cakrur anekaśaḥ

अन्नकूटाश्च बहवो दृश्यन्ते पर्वतोपमाः
दिवसे दिवसे तत्र सिद्धस्य विधिवत्तदा

annakūṭāś ca bahavo dṛśyante parvatopamāḥ
divase divase tatra siddhasya vidhivat tadā

अन्नं हि विधिवत्स्वादु प्रशंसन्ति द्विजर्षभाः
अहो तृप्ताः स्म भद्रं ते इति शुश्राव राघवः

annaṃ hi vidhivat svādu praśaṃsanti dvijarṣabhāḥ
aho tṛptāḥ sma bhadraṃ te iti śuśrāva rāghavaḥ

स्वलंकृताश्च पुरुषा ब्राह्मणान्पर्यवेषयन्
उपासते च तानन्ये सुमृष्टमणिकुण्डलाः

svalaṃkṛtāś ca puruṣā brāhmaṇān paryaveṣayan
upāsate ca tān anye sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ

कर्मान्तरे तदा विप्रा हेतुवादान्बहूनपि
प्राहुः सुवाग्मिनो धीराः परस्परजिगीषया

karmāntare tadā viprā hetuvādān bahūn api
prāhuḥ suvāgmino dhīrāḥ parasparajigīṣayā

दिवसे दिवसे तत्र संस्तरे कुशला द्विजाः
सर्वकर्माणि चक्रुस्ते यथाशास्त्रं प्रचोदिताः

divase divase tatra saṃstare kuśalā dvijāḥ
sarvakarmāṇi cakrus te yathāśāstraṃ pracoditāḥ

नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नाबहुश्रुतः
सदस्यस्तस्य वै राज्ञो नावादकुशलो द्विजः

nāṣaḍaṅgavid atrāsīn nāvrato nābahuśrutaḥ
sadasyas tasya vai rājño nāvādakuśalo dvijaḥ

प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन्षड्बैल्वाः खादिरास्तथा
तावन्तो बिल्वसहिताः पर्णिनश्च तथापरे

prāpte yūpocchraye tasmin ṣaḍ bailvāḥ khādirās tathā
tāvanto bilvasahitāḥ parṇinaś ca tathāpare

श्लेष्मातकमयो दिष्टो देवदारुमयस्तथा
द्वावेव तत्र विहितौ बाहुव्यस्तपरिग्रहौ

śleṣmātakamayo diṣṭo devadārumayas tathā
dvāv eva tatra vihitau bāhuvyastaparigrahau

कारिताः सर्व एवैते शास्त्रज्ञैर्यज्ञकोविदैः
शोभार्थं तस्य यज्ञस्य काञ्चनालंकृता भवन्

kāritāḥ sarva evaite śāstrajñair yajñakovidaiḥ
śobhārthaṃ tasya yajñasya kāñcanālaṃkṛtā bhavan

विन्यस्ता विधिवत्सर्वे शिल्पिभिः सुकृता दृढाः
अष्टाश्रयः सर्व एव श्लक्ष्णरूपसमन्विताः

vinyastā vidhivat sarve śilpibhiḥ sukṛtā dṛḍhāḥ
aṣṭāśrayaḥ sarva eva ślakṣṇarūpasamanvitāḥ

आच्छादितास्ते वासोभिः पुष्पैर्गन्धैश्च भूषिताः
सप्तर्षयो दीप्तिमन्तो विराजन्ते यथा दिवि

ācchāditās te vāsobhiḥ puṣpair gandhaiś ca bhūṣitāḥ
saptarṣayo dīptimanto virājante yathā divi

इष्टकाश्च यथान्यायं कारिताश्च प्रमाणतः
चितोऽग्निर्ब्राह्मणैस्तत्र कुशलैः शुल्बकर्मणि

iṣṭakāś ca yathānyāyaṃ kāritāś ca pramāṇataḥ
cito 'gnir brāhmaṇais tatra kuśalaiḥ śulbakarmaṇi

स चित्यो राजसिंहस्य संचितः कुशलैर्द्विजैः
गरुडो रुक्मपक्षो वै त्रिगुणोऽष्टादशात्मकः

sa cityo rājasiṃhasya saṃcitaḥ kuśalair dvijaiḥ
garuḍo rukmapakṣo vai triguṇo 'ṣṭādaśātmakaḥ

नियुक्तास्तत्र पशवस्तत्तदुद्दिश्य दैवतम्
उरगाः पक्षिणश्चैव यथाशास्त्रं प्रचोदिताः
शामित्रे तु हयस्तत्र तथा जल चराश्च ये

niyuktās tatra paśavas tat tad uddiśya daivatam
uragāḥ pakṣiṇaś caiva yathāśāstraṃ pracoditāḥ
śāmitre tu hayas tatra tathā jala carāś ca ye

ऋत्विग्भिः सर्वमेवैतन्नियुक्तं शास्त्रतस्तदा
पशूनां त्रिशतं तत्र यूपेषु नियतं तदा
अश्वरत्नोत्तमं तस्य राज्ञो दशरथस्य ह

ṛtvigbhiḥ sarvam evaitan niyuktaṃ śāstratas tadā
paśūnāṃ triśataṃ tatra yūpeṣu niyataṃ tadā
aśvaratnottamaṃ tasya rājño daśarathasya ha

कौसल्या तं हयं तत्र परिचर्य समन्ततः
कृपाणैर्विशशासैनं त्रिभिः परमया मुदा

kausalyā taṃ hayaṃ tatra paricarya samantataḥ
kṛpāṇair viśaśāsainaṃ tribhiḥ paramayā mudā

पतत्रिणा तदा सार्धं सुस्थितेन च चेतसा
अवसद्रजनीमेकां कौसल्या धर्मकाम्यया

patatriṇā tadā sārdhaṃ susthitena ca cetasā
avasad rajanīm ekāṃ kausalyā dharmakāmyayā

होताध्वर्युस्तथोद्गाता हयेन समयोजयन्
महिष्या परिवृक्त्याथ वावातामपरां तथा

hotādhvaryus tathodgātā hayena samayojayan
mahiṣyā parivṛktyātha vāvātām aparāṃ tathā

पतत्रिणस्तस्य वपामुद्धृत्य नियतेन्द्रियः
ऋत्विक्परम संपन्नः श्रपयामास शास्त्रतः

patatriṇas tasya vapām uddhṛtya niyatendriyaḥ
ṛtvik parama saṃpannaḥ śrapayām āsa śāstrataḥ

धूमगन्धं वपायास्तु जिघ्रति स्म नराधिपः
यथाकालं यथान्यायं निर्णुदन्पापमात्मनः

dhūmagandhaṃ vapāyās tu jighrati sma narādhipaḥ
yathākālaṃ yathānyāyaṃ nirṇudan pāpam ātmanaḥ

हयस्य यानि चाङ्गानि तानि सर्वाणि ब्राह्मणाः
अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत्समस्ताः षोडशर्त्विजः

hayasya yāni cāṅgāni tāni sarvāṇi brāhmaṇāḥ
agnau prāsyanti vidhivat samastāḥ ṣoḍaśartvijaḥ

प्लक्षशाखासु यज्ञानामन्येषां क्रियते हविः
अश्वमेधस्य चैकस्य वैतसो भाग इष्यते

plakṣaśākhāsu yajñānām anyeṣāṃ kriyate haviḥ
aśvamedhasya caikasya vaitaso bhāga iṣyate

त्र्यहोऽश्वमेधः संख्यातः कल्पसूत्रेण ब्राह्मणैः
चतुष्टोममहस्तस्य प्रथमं परिकल्पितम्

tryaho 'śvamedhaḥ saṃkhyātaḥ kalpasūtreṇa brāhmaṇaiḥ
catuṣṭomam ahas tasya prathamaṃ parikalpitam

उक्थ्यं द्वितीयं संख्यातमतिरात्रं तथोत्तरम्
कारितास्तत्र बहवो विहिताः शास्त्रदर्शनात्

ukthyaṃ dvitīyaṃ saṃkhyātam atirātraṃ tathottaram
kāritās tatra bahavo vihitāḥ śāstradarśanāt

ज्योतिष्टोमायुषी चैव अतिरात्रौ च निर्मितौ
अभिजिद्विश्वजिच्चैव अप्तोर्यामो महाक्रतुः

jyotiṣṭomāyuṣī caiva atirātrau ca nirmitau
abhijid viśvajic caiva aptoryāmo mahākratuḥ

प्राचीं होत्रे ददौ राजा दिशं स्वकुलवर्धनः
अध्वर्यवे प्रतीचीं तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम्

prācīṃ hotre dadau rājā diśaṃ svakulavardhanaḥ
adhvaryave pratīcīṃ tu brahmaṇe dakṣiṇāṃ diśam

उद्गात्रे तु तथोदीचीं दक्षिणैषा विनिर्मिता
अश्वमेधे महायज्ञे स्वयम्भुविहिते पुरा

udgātre tu tathodīcīṃ dakṣiṇaiṣā vinirmitā
aśvamedhe mahāyajñe svayambhuvihite purā

क्रतुं समाप्य तु तदा न्यायतः पुरुषर्षभः
ऋत्विग्भ्यो हि ददौ राजा धरां तां क्रतुवर्धनः

kratuṃ samāpya tu tadā nyāyataḥ puruṣarṣabhaḥ
ṛtvigbhyo hi dadau rājā dharāṃ tāṃ kratuvardhanaḥ

ऋत्विजस्त्वब्रुवन्सर्वे राजानं गतकल्मषम्
भवानेव महीं कृत्स्नामेको रक्षितुमर्हति

ṛtvijas tv abruvan sarve rājānaṃ gatakalmaṣam
bhavān eva mahīṃ kṛtsnām eko rakṣitum arhati

न भूम्या कार्यमस्माकं न हि शक्ताः स्म पालने
रताः स्वाध्यायकरणे वयं नित्यं हि भूमिप
निष्क्रयं किंचिदेवेह प्रयच्छतु भवानिति

na bhūmyā kāryam asmākaṃ na hi śaktāḥ sma pālane
ratāḥ svādhyāyakaraṇe vayaṃ nityaṃ hi bhūmipa
niṣkrayaṃ kiṃ cid eveha prayacchatu bhavān iti

गवां शतसहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृपः
दशकोटिं सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम्

gavāṃ śatasahasrāṇi daśa tebhyo dadau nṛpaḥ
daśakoṭiṃ suvarṇasya rajatasya caturguṇam

ऋत्विजस्तु ततः सर्वे प्रददुः सहिता वसु
ऋश्यशृङ्गाय मुनये वसिष्ठाय च धीमते

ṛtvijas tu tataḥ sarve pradaduḥ sahitā vasu
ṛśyaśṛṅgāya munaye vasiṣṭhāya ca dhīmate

ततस्ते न्यायतः कृत्वा प्रविभागं द्विजोत्तमाः
सुप्रीतमनसः सर्वे प्रत्यूचुर्मुदिता भृशम्

tatas te nyāyataḥ kṛtvā pravibhāgaṃ dvijottamāḥ
suprītamanasaḥ sarve pratyūcur muditā bhṛśam

ततः प्रीतमना राजा प्राप्य यज्ञमनुत्तमम्
पापापहं स्वर्नयनं दुस्तरं पार्थिवर्षभैः

tataḥ prītamanā rājā prāpya yajñam anuttamam
pāpāpahaṃ svarnayanaṃ dustaraṃ pārthivarṣabhaiḥ

ततोऽब्रवीदृश्यशृङ्गं राजा दशरथस्तदा
कुलस्य वर्धनं तत्तु कर्तुमर्हसि सुव्रत

tato 'bravīd ṛśyaśṛṅgaṃ rājā daśarathas tadā
kulasya vardhanaṃ tat tu kartum arhasi suvrata

तथेति च स राजानमुवाच द्विजसत्तमः
भविष्यन्ति सुता राजंश्चत्वारस्ते कुलोद्वहाः

tatheti ca sa rājānam uvāca dvijasattamaḥ
bhaviṣyanti sutā rājaṃś catvāras te kulodvahāḥ