Bala Kanda, sarga 17

निर्वृत्ते तु क्रतौ तस्मिन्हयमेधे महात्मनः
प्रतिगृह्य सुरा भागान्प्रतिजग्मुर्यथागतम्

nirvṛtte tu kratau tasmin hayamedhe mahātmanaḥ
pratigṛhya surā bhāgān pratijagmur yathāgatam

समाप्तदीक्षानियमः पत्नीगणसमन्वितः
प्रविवेश पुरीं राजा सभृत्यबलवाहनः

samāptadīkṣāniyamaḥ patnīgaṇasamanvitaḥ
praviveśa purīṃ rājā sabhṛtyabalavāhanaḥ

यथार्हं पूजितास्तेन राज्ञा वै पृथिवीश्वराः
मुदिताः प्रययुर्देशान्प्रणम्य मुनिपुंगवम्

yathārhaṃ pūjitās tena rājñā vai pṛthivīśvarāḥ
muditāḥ prayayur deśān praṇamya munipuṃgavam

गतेषु पृथिवीशेषु राजा दशरथः पुनः
प्रविवेश पुरीं श्रीमान्पुरस्कृत्य द्विजोत्तमान्

gateṣu pṛthivīśeṣu rājā daśarathaḥ punaḥ
praviveśa purīṃ śrīmān puraskṛtya dvijottamān

शान्तया प्रययौ सार्धमृश्यशृङ्गः सुपूजितः
अन्वीयमानो राज्ञाथ सानुयात्रेण धीमता

śāntayā prayayau sārdham ṛśyaśṛṅgaḥ supūjitaḥ
anvīyamāno rājñātha sānuyātreṇa dhīmatā

कौसल्याजनयद्रामं दिव्यलक्षणसंयुतम्
विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमिक्ष्वाकुनन्दनम्

kausalyājanayad rāmaṃ divyalakṣaṇasaṃyutam
viṣṇor ardhaṃ mahābhāgaṃ putram ikṣvākunandanam

कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा
यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना

kausalyā śuśubhe tena putreṇāmitatejasā
yathā vareṇa devānām aditir vajrapāṇinā

भरतो नाम कैकेय्यां जज्ञे सत्यपराक्रमः
साक्षाद्विष्णोश्चतुर्भागः सर्वैः समुदितो गुणैः

bharato nāma kaikeyyāṃ jajñe satyaparākramaḥ
sākṣād viṣṇoś caturbhāgaḥ sarvaiḥ samudito guṇaiḥ

अथ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्राजनयत्सुतौ
वीरौ सर्वास्त्रकुशलौ विष्णोरर्धसमन्वितौ

atha lakṣmaṇaśatrughnau sumitrājanayat sutau
vīrau sarvāstrakuśalau viṣṇor ardhasamanvitau

राज्ञः पुत्रा महात्मानश्चत्वारो जज्ञिरे पृथक्
गुणवन्तोऽनुरूपाश्च रुच्या प्रोष्ठपदोपमाः

rājñaḥ putrā mahātmānaś catvāro jajñire pṛthak
guṇavanto 'nurūpāś ca rucyā proṣṭhapadopamāḥ

अतीत्यैकादशाहं तु नाम कर्म तथाकरोत्
ज्येष्ठं रामं महात्मानं भरतं कैकयीसुतम्

atītyaikādaśāhaṃ tu nāma karma tathākarot
jyeṣṭhaṃ rāmaṃ mahātmānaṃ bharataṃ kaikayīsutam

सौमित्रिं लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरं तथा
वसिष्ठः परमप्रीतो नामानि कृतवांस्तदा
तेषां जन्मक्रियादीनि सर्वकर्माण्यकारयत्

saumitriṃ lakṣmaṇam iti śatrughnam aparaṃ tathā
vasiṣṭhaḥ paramaprīto nāmāni kṛtavāṃs tadā
teṣāṃ janmakriyādīni sarvakarmāṇy akārayat

तेषां केतुरिव ज्येष्ठो रामो रतिकरः पितुः
बभूव भूयो भूतानां स्वयम्भूरिव संमतः

teṣāṃ ketur iva jyeṣṭho rāmo ratikaraḥ pituḥ
babhūva bhūyo bhūtānāṃ svayambhūr iva saṃmataḥ

सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे लोकहिते रताः
सर्वे ज्ञानोपसंपन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः

sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve lokahite ratāḥ
sarve jñānopasaṃpannāḥ sarve samuditā guṇaiḥ

तेषामपि महातेजा रामः सत्यपराक्रमः
बाल्यात्प्रभृति सुस्निग्धो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः

teṣām api mahātejā rāmaḥ satyaparākramaḥ
bālyāt prabhṛti susnigdho lakṣmaṇo lakṣmivardhanaḥ

रामस्य लोकरामस्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य नित्यशः
सर्वप्रियकरस्तस्य रामस्यापि शरीरतः

rāmasya lokarāmasya bhrātur jyeṣṭhasya nityaśaḥ
sarvapriyakaras tasya rāmasyāpi śarīrataḥ

लक्ष्मणो लक्ष्मिसंपन्नो बहिःप्राण इवापरः
न च तेन विना निद्रां लभते पुरुषोत्तमः
मृष्टमन्नमुपानीतमश्नाति न हि तं विना

lakṣmaṇo lakṣmisaṃpanno bahiḥprāṇa ivāparaḥ
na ca tena vinā nidrāṃ labhate puruṣottamaḥ
mṛṣṭam annam upānītam aśnāti na hi taṃ vinā

यदा हि हयमारूढो मृगयां याति राघवः
तदैनं पृष्ठतोऽभ्येति सधनुः परिपालयन्

yadā hi hayam ārūḍho mṛgayāṃ yāti rāghavaḥ
tadainaṃ pṛṣṭhato 'bhyeti sadhanuḥ paripālayan

भरतस्यापि शत्रुघ्नो लक्ष्मणावरजो हि सः
प्राणैः प्रियतरो नित्यं तस्य चासीत्तथा प्रियः

bharatasyāpi śatrughno lakṣmaṇāvarajo hi saḥ
prāṇaiḥ priyataro nityaṃ tasya cāsīt tathā priyaḥ

स चतुर्भिर्महाभागैः पुत्रैर्दशरथः प्रियैः
बभूव परमप्रीतो देवैरिव पितामहः

sa caturbhir mahābhāgaiḥ putrair daśarathaḥ priyaiḥ
babhūva paramaprīto devair iva pitāmahaḥ

ते यदा ज्ञानसंपन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः
ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तश्च सर्वज्ञा दीर्घदर्शिनः

te yadā jñānasaṃpannāḥ sarve samuditā guṇaiḥ
hrīmantaḥ kīrtimantaś ca sarvajñā dīrghadarśinaḥ

अथ राजा दशरथस्तेषां दारक्रियां प्रति
चिन्तयामास धर्मात्मा सोपाध्यायः सबान्धवः

atha rājā daśarathas teṣāṃ dārakriyāṃ prati
cintayām āsa dharmātmā sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ

तस्य चिन्तयमानस्य मन्त्रिमध्ये महात्मनः
अभ्यागच्छन्महातेजो विश्वामित्रो महामुनिः

tasya cintayamānasya mantrimadhye mahātmanaḥ
abhyāgacchan mahātejo viśvāmitro mahāmuniḥ

स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी द्वाराध्यक्षानुवाच ह
शीघ्रमाख्यात मां प्राप्तं कौशिकं गाधिनः सुतम्

sa rājño darśanākāṅkṣī dvārādhyakṣān uvāca ha
śīghram ākhyāta māṃ prāptaṃ kauśikaṃ gādhinaḥ sutam

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य राजवेश्म प्रदुद्रुवुः
संभ्रान्तमनसः सर्वे तेन वाक्येन चोदिताः

tac chrutvā vacanaṃ tasya rājaveśma pradudruvuḥ
saṃbhrāntamanasaḥ sarve tena vākyena coditāḥ

ते गत्वा राजभवनं विश्वामित्रमृषिं तदा
प्राप्तमावेदयामासुर्नृपायेक्ष्वाकवे तदा

te gatvā rājabhavanaṃ viśvāmitram ṛṣiṃ tadā
prāptam āvedayām āsur nṛpāyekṣvākave tadā

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सपुरोधाः समाहितः
प्रत्युज्जगाम संहृष्टो ब्रह्माणमिव वासवः

teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā sapurodhāḥ samāhitaḥ
pratyujjagāma saṃhṛṣṭo brahmāṇam iva vāsavaḥ

स दृष्ट्वा ज्वलितं दीप्त्या तापसं संशितव्रतम्
प्रहृष्टवदनो राजा ततोऽर्घ्यमुपहारयत्

sa dṛṣṭvā jvalitaṃ dīptyā tāpasaṃ saṃśitavratam
prahṛṣṭavadano rājā tato 'rghyam upahārayat

स राज्ञः प्रतिगृह्यार्घ्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा
कुशलं चाव्ययं चैव पर्यपृच्छन्नराधिपम्

sa rājñaḥ pratigṛhyārghyaṃ śāstradṛṣṭena karmaṇā
kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva paryapṛcchan narādhipam

वसिष्ठं च समागम्य कुशलं मुनिपुंगवः
ऋषींश्च तान्यथा न्यायं महाभागानुवाच ह

vasiṣṭhaṃ ca samāgamya kuśalaṃ munipuṃgavaḥ
ṛṣīṃś ca tān yathā nyāyaṃ mahābhāgān uvāca ha

ते सर्वे हृष्टमनसस्तस्य राज्ञो निवेशनम्
विविशुः पूजितास्तत्र निषेदुश्च यथार्थतः

te sarve hṛṣṭamanasas tasya rājño niveśanam
viviśuḥ pūjitās tatra niṣeduś ca yathārthataḥ

अथ हृष्टमना राजा विश्वामित्रं महामुनिम्
उवाच परमोदारो हृष्टस्तमभिपूजयन्

atha hṛṣṭamanā rājā viśvāmitraṃ mahāmunim
uvāca paramodāro hṛṣṭas tam abhipūjayan

यथामृतस्य संप्राप्तिर्यथा वर्षमनूदके
यथा सदृशदारेषु पुत्रजन्माप्रजस्य च
प्रनष्टस्य यथा लाभो यथा हर्षो महोदये
तथैवागमनं मन्ये स्वागतं ते महामुने

yathāmṛtasya saṃprāptir yathā varṣam anūdake
yathā sadṛśadāreṣu putrajanmāprajasya ca
pranaṣṭasya yathā lābho yathā harṣo mahodaye
tathaivāgamanaṃ manye svāgataṃ te mahāmune

कं च ते परमं कामं करोमि किमु हर्षितः
पात्रभूतोऽसि मे विप्र दिष्ट्या प्राप्तोऽसि धार्मिक
अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम्

kaṃ ca te paramaṃ kāmaṃ karomi kim u harṣitaḥ
pātrabhūto 'si me vipra diṣṭyā prāpto 'si dhārmika
adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ ca sujīvitam

पूर्वं राजर्षिशब्देन तपसा द्योतितप्रभः
ब्रह्मर्षित्वमनुप्राप्तः पूज्योऽसि बहुधा मया

pūrvaṃ rājarṣiśabdena tapasā dyotitaprabhaḥ
brahmarṣitvam anuprāptaḥ pūjyo 'si bahudhā mayā

तदद्भुतमिदं विप्र पवित्रं परमं मम
शुभक्षेत्रगतश्चाहं तव संदर्शनात्प्रभो

tad adbhutam idaṃ vipra pavitraṃ paramaṃ mama
śubhakṣetragataś cāhaṃ tava saṃdarśanāt prabho

ब्रूहि यत्प्रार्थितं तुभ्यं कार्यमागमनं प्रति
इच्छाम्यनुगृहीतोऽहं त्वदर्थपरिवृद्धये

brūhi yat prārthitaṃ tubhyaṃ kāryam āgamanaṃ prati
icchāmy anugṛhīto 'haṃ tvadarthaparivṛddhaye

कार्यस्य न विमर्शं च गन्तुमर्हसि कौशिक
कर्ता चाहमशेषेण दैवतं हि भवान्मम

kāryasya na vimarśaṃ ca gantum arhasi kauśika
kartā cāham aśeṣeṇa daivataṃ hi bhavān mama

इति हृदयसुखं निशम्य वाक्यं; श्रुतिसुखमात्मवता विनीतमुक्तम्
प्रथितगुणयशा गुणैर्विशिष्टः; परम ऋषिः परमं जगाम हर्षम्

iti hṛdayasukhaṃ niśamya vākyaṃ; śrutisukham ātmavatā vinītam uktam
prathitaguṇayaśā guṇair viśiṣṭaḥ; parama ṛṣiḥ paramaṃ jagāma harṣam