Bala Kanda, sarga 2

नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः
पूजयामास धर्मात्मा सहशिष्यो महामुनिः

nāradasya tu tad vākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ
pūjayām āsa dharmātmā sahaśiṣyo mahāmuniḥ

यथावत्पूजितस्तेन देवर्षिर्नारदस्तदा
आपृष्ट्वैवाभ्यनुज्ञातः स जगाम विहायसम्

yathāvat pūjitas tena devarṣir nāradas tadā
āpṛṣṭvaivābhyanujñātaḥ sa jagāma vihāyasam

स मुहूर्तं गते तस्मिन्देवलोकं मुनिस्तदा
जगाम तमसातीरं जाह्नव्यास्त्वविदूरतः

sa muhūrtaṃ gate tasmin devalokaṃ munis tadā
jagāma tamasātīraṃ jāhnavyās tv avidūrataḥ

स तु तीरं समासाद्य तमसाया महामुनिः
शिष्यमाह स्थितं पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थमकर्दमम्

sa tu tīraṃ samāsādya tamasāyā mahāmuniḥ
śiṣyam āha sthitaṃ pārśve dṛṣṭvā tīrtham akardamam

अकर्दममिदं तीर्थं भरद्वाज निशामय
रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा

akardamam idaṃ tīrthaṃ bharadvāja niśāmaya
ramaṇīyaṃ prasannāmbu sanmanuṣyamano yathā

न्यस्यतां कलशस्तात दीयतां वल्कलं मम
इदमेवावगाहिष्ये तमसातीर्थमुत्तमम्

nyasyatāṃ kalaśas tāta dīyatāṃ valkalaṃ mama
idam evāvagāhiṣye tamasātīrtham uttamam

एवमुक्तो भरद्वाजो वाल्मीकेन महात्मना
प्रायच्छत मुनेस्तस्य वल्कलं नियतो गुरोः

evam ukto bharadvājo vālmīkena mahātmanā
prāyacchata munes tasya valkalaṃ niyato guroḥ

स शिष्यहस्तादादाय वल्कलं नियतेन्द्रियः
विचचार ह पश्यंस्तत्सर्वतो विपुलं वनम्

sa śiṣyahastād ādāya valkalaṃ niyatendriyaḥ
vicacāra ha paśyaṃs tat sarvato vipulaṃ vanam

तस्याभ्याशे तु मिथुनं चरन्तमनपायिनम्
ददर्श भगवांस्तत्र क्रौञ्चयोश्चारुनिस्वनम्

tasyābhyāśe tu mithunaṃ carantam anapāyinam
dadarśa bhagavāṃs tatra krauñcayoś cārunisvanam

तस्मात्तु मिथुनादेकं पुमांसं पापनिश्चयः
जघान वैरनिलयो निषादस्तस्य पश्यतः

tasmāt tu mithunād ekaṃ pumāṃsaṃ pāpaniścayaḥ
jaghāna vairanilayo niṣādas tasya paśyataḥ

तं शोणितपरीताङ्गं वेष्टमानं महीतले
भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम्

taṃ śoṇitaparītāṅgaṃ veṣṭamānaṃ mahītale
bhāryā tu nihataṃ dṛṣṭvā rurāva karuṇāṃ giram

तथा तु तं द्विजं दृष्ट्वा निषादेन निपातितम्
ऋषेर्धर्मात्मनस्तस्य कारुण्यं समपद्यत

tathā tu taṃ dvijaṃ dṛṣṭvā niṣādena nipātitam
ṛṣer dharmātmanas tasya kāruṇyaṃ samapadyata

ततः करुणवेदित्वादधर्मोऽयमिति द्विजः
निशाम्य रुदतीं क्रौञ्चीमिदं वचनमब्रवीत्

tataḥ karuṇaveditvād adharmo 'yam iti dvijaḥ
niśāmya rudatīṃ krauñcīm idaṃ vacanam abravīt

मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः
यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम्

mā niṣāda pratiṣṭhāṃ tvam agamaḥ śāśvatīḥ samāḥ
yat krauñcamithunād ekam avadhīḥ kāmamohitam

तस्यैवं ब्रुवतश्चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः
शोकार्तेनास्य शकुनेः किमिदं व्याहृतं मया

tasyaivaṃ bruvataś cintā babhūva hṛdi vīkṣataḥ
śokārtenāsya śakuneḥ kim idaṃ vyāhṛtaṃ mayā

चिन्तयन्स महाप्राज्ञश्चकार मतिमान्मतिम्
शिष्यं चैवाब्रवीद्वाक्यमिदं स मुनिपुंगवः

cintayan sa mahāprājñaś cakāra matimān matim
śiṣyaṃ caivābravīd vākyam idaṃ sa munipuṃgavaḥ

पादबद्धोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वितः
शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा

pādabaddho 'kṣarasamas tantrīlayasamanvitaḥ
śokārtasya pravṛtto me śloko bhavatu nānyathā

शिष्यस्तु तस्य ब्रुवतो मुनेर्वाक्यमनुत्तमम्
प्रतिजग्राह संहृष्टस्तस्य तुष्टोऽभवद्गुरुः

śiṣyas tu tasya bruvato muner vākyam anuttamam
pratijagrāha saṃhṛṣṭas tasya tuṣṭo 'bhavad guruḥ

सोऽभिषेकं ततः कृत्वा तीर्थे तस्मिन्यथाविधि
तमेव चिन्तयन्नर्थमुपावर्तत वै मुनिः

so 'bhiṣekaṃ tataḥ kṛtvā tīrthe tasmin yathāvidhi
tam eva cintayann artham upāvartata vai muniḥ

भरद्वाजस्ततः शिष्यो विनीतः श्रुतवान्गुरोः
कलशं पूर्णमादाय पृष्ठतोऽनुजगाम ह

bharadvājas tataḥ śiṣyo vinītaḥ śrutavān guroḥ
kalaśaṃ pūrṇam ādāya pṛṣṭhato 'nujagāma ha

स प्रविश्याश्रमपदं शिष्येण सह धर्मवित्
उपविष्टः कथाश्चान्याश्चकार ध्यानमास्थितः

sa praviśyāśramapadaṃ śiṣyeṇa saha dharmavit
upaviṣṭaḥ kathāś cānyāś cakāra dhyānam āsthitaḥ

आजगाम ततो ब्रह्मा लोककर्ता स्वयं प्रभुः
चतुर्मुखो महातेजा द्रष्टुं तं मुनिपुंगवम्

ājagāma tato brahmā lokakartā svayaṃ prabhuḥ
caturmukho mahātejā draṣṭuṃ taṃ munipuṃgavam

वाल्मीकिरथ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय वाग्यतः
प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा तस्थौ परमविस्मितः

vālmīkir atha taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya vāg yataḥ
prāñjaliḥ prayato bhūtvā tasthau paramavismitaḥ

पूजयामास तं देवं पाद्यार्घ्यासनवन्दनैः
प्रणम्य विधिवच्चैनं पृष्ट्वानामयमव्ययम्

pūjayām āsa taṃ devaṃ pādyārghyāsanavandanaiḥ
praṇamya vidhivac cainaṃ pṛṣṭvānāmayam avyayam

अथोपविश्य भगवानासने परमार्चिते
वाल्मीकये महर्षये संदिदेशासनं ततः

athopaviśya bhagavān āsane paramārcite
vālmīkaye maharṣaye saṃdideśāsanaṃ tataḥ

उपविष्टे तदा तस्मिन्साक्षाल्लोकपितामहे
तद्गतेनैव मनसा वाल्मीकिर्ध्यानमास्थितः

upaviṣṭe tadā tasmin sākṣāl lokapitāmahe
tad gatenaiva manasā vālmīkir dhyānam āsthitaḥ

पापात्मना कृतं कष्टं वैरग्रहणबुद्धिना
यस्तादृशं चारुरवं क्रौञ्चं हन्यादकारणात्

pāpātmanā kṛtaṃ kaṣṭaṃ vairagrahaṇabuddhinā
yas tādṛśaṃ cāruravaṃ krauñcaṃ hanyād akāraṇāt

शोचन्नेव मुहुः क्रौञ्चीमुपश्लोकमिमं पुनः
जगावन्तर्गतमना भूत्वा शोकपरायणः

śocann eva muhuḥ krauñcīm upaślokam imaṃ punaḥ
jagāv antargatamanā bhūtvā śokaparāyaṇaḥ

तमुवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन्मुनिपुंगवम्
श्लोक एव त्वया बद्धो नात्र कार्या विचारणा

tam uvāca tato brahmā prahasan munipuṃgavam
śloka eva tvayā baddho nātra kāryā vicāraṇā

मच्छन्दादेव ते ब्रह्मन्प्रवृत्तेयं सरस्वती
रामस्य चरितं सर्वं कुरु त्वमृषिसत्तम

macchandād eva te brahman pravṛtteyaṃ sarasvatī
rāmasya caritaṃ sarvaṃ kuru tvam ṛṣisattama

धर्मात्मनो गुणवतो लोके रामस्य धीमतः
वृत्तं कथय धीरस्य यथा ते नारदाच्छ्रुतम्

dharmātmano guṇavato loke rāmasya dhīmataḥ
vṛttaṃ kathaya dhīrasya yathā te nāradāc chrutam

रहस्यं च प्रकाशं च यद्वृत्तं तस्य धीमतः
रामस्य सह सौमित्रे राक्षसानां च सर्वशः

rahasyaṃ ca prakāśaṃ ca yad vṛttaṃ tasya dhīmataḥ
rāmasya saha saumitre rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ

वैदेह्याश्चैव यद्वृत्तं प्रकाशं यदि वा रहः
तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति

vaidehyāś caiva yad vṛttaṃ prakāśaṃ yadi vā rahaḥ
tac cāpy aviditaṃ sarvaṃ viditaṃ te bhaviṣyati

न ते वागनृता काव्ये काचिदत्र भविष्यति
कुरु रामकथां पुण्यां श्लोकबद्धां मनोरमाम्

na te vāg anṛtā kāvye kā cid atra bhaviṣyati
kuru rāmakathāṃ puṇyāṃ ślokabaddhāṃ manoramām

यावत्स्थास्यन्ति गिरयः सरितश्च महीतले
तावद्रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति

yāvat sthāsyanti girayaḥ saritaś ca mahītale
tāvad rāmāyaṇakathā lokeṣu pracariṣyati

यावद्रामस्य च कथा त्वत्कृता प्रचरिष्यति
तावदूर्ध्वमधश्च त्वं मल्लोकेषु निवत्स्यसि

yāvad rāmasya ca kathā tvatkṛtā pracariṣyati
tāvad ūrdhvam adhaś ca tvaṃ mallokeṣu nivatsyasi

इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत
ततः सशिष्यो वाल्मीकिर्मुनिर्विस्मयमाययौ

ity uktvā bhagavān brahmā tatraivāntaradhīyata
tataḥ saśiṣyo vālmīkir munir vismayam āyayau

तस्य शिष्यास्ततः सर्वे जगुः श्लोकमिमं पुनः
मुहुर्मुहुः प्रीयमाणाः प्राहुश्च भृशविस्मिताः

tasya śiṣyās tataḥ sarve jaguḥ ślokam imaṃ punaḥ
muhur muhuḥ prīyamāṇāḥ prāhuś ca bhṛśavismitāḥ

समाक्षरैश्चतुर्भिर्यः पादैर्गीतो महर्षिणा
सोऽनुव्याहरणाद्भूयः शोकः श्लोकत्वमागतः

samākṣaraiś caturbhir yaḥ pādair gīto maharṣiṇā
so 'nuvyāharaṇād bhūyaḥ śokaḥ ślokatvam āgataḥ

तस्य बुद्धिरियं जाता वाल्मीकेर्भावितात्मनः
कृत्स्नं रामायणं काव्यमीदृशैः करवाण्यहम्

tasya buddhir iyaṃ jātā vālmīker bhāvitātmanaḥ
kṛtsnaṃ rāmāyaṇaṃ kāvyam īdṛśaiḥ karavāṇy aham

उदारवृत्तार्थपदैर्मनोरमै;स्तदास्य रामस्य चकार कीर्तिमान्
समाक्षरैः श्लोकशतैर्यशस्विनो; यशस्करं काव्यमुदारधीर्मुनिः

udāravṛttārthapadair manoramais; tadāsya rāmasya cakāra kīrtimān
samākṣaraiḥ ślokaśatair yaśasvino; yaśaskaraṃ kāvyam udāradhīr muniḥ