Bala Kanda, sarga 38

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा कथान्ते रघुनन्दन
उवाच परमप्रीतो मुनिं दीप्तमिवानलम्

viśvāmitravacaḥ śrutvā kathānte raghunandana
uvāca paramaprīto muniṃ dīptam ivānalam

श्रोतुमिछामि भद्रं ते विस्तरेण कथामिमाम्
पूर्वको मे कथं ब्रह्मन्यज्ञं वै समुपाहरत्

śrotum ichāmi bhadraṃ te vistareṇa kathām imām
pūrvako me kathaṃ brahman yajñaṃ vai samupāharat

विश्वामित्रस्तु काकुत्स्थमुवाच प्रहसन्निव
श्रूयतां विस्तरो राम सगरस्य महात्मनः

viśvāmitras tu kākutstham uvāca prahasann iva
śrūyatāṃ vistaro rāma sagarasya mahātmanaḥ

शंकरश्वशुरो नाम हिमवानचलोत्तमः
विन्ध्यपर्वतमासाद्य निरीक्षेते परस्परम्

śaṃkaraśvaśuro nāma himavān acalottamaḥ
vindhyaparvatam āsādya nirīkṣete parasparam

तयोर्मध्ये प्रवृत्तोऽभूद्यज्ञः स पुरुषोत्तम
स हि देशो नरव्याघ्र प्रशस्तो यज्ञकर्मणि

tayor madhye pravṛtto 'bhūd yajñaḥ sa puruṣottama
sa hi deśo naravyāghra praśasto yajñakarmaṇi

तस्याश्वचर्यां काकुत्स्थ दृढधन्वा महारथः
अंशुमानकरोत्तात सगरस्य मते स्थितः

tasyāśvacaryāṃ kākutstha dṛḍhadhanvā mahārathaḥ
aṃśumān akarot tāta sagarasya mate sthitaḥ

तस्य पर्वणि तं यज्ञं यजमानस्य वासवः
राक्षसीं तनुमास्थाय यज्ञियाश्वमपाहरत्

tasya parvaṇi taṃ yajñaṃ yajamānasya vāsavaḥ
rākṣasīṃ tanum āsthāya yajñiyāśvam apāharat

ह्रियमाणे तु काकुत्स्थ तस्मिन्नश्वे महात्मनः
उपाध्याय गणाः सर्वे यजमानमथाब्रुवन्

hriyamāṇe tu kākutstha tasminn aśve mahātmanaḥ
upādhyāya gaṇāḥ sarve yajamānam athābruvan

अयं पर्वणि वेगेन यज्ञियाश्वोऽपनीयते
हर्तारं जहि काकुत्स्थ हयश्चैवोपनीयताम्

ayaṃ parvaṇi vegena yajñiyāśvo 'panīyate
hartāraṃ jahi kākutstha hayaś caivopanīyatām

यज्ञच्छिद्रं भवत्येतत्सर्वेषामशिवाय नः
तत्तथा क्रियतां राजन्यथाछिद्रः क्रतुर्भवेत्

yajñac chidraṃ bhavaty etat sarveṣām aśivāya naḥ
tat tathā kriyatāṃ rājan yathāchidraḥ kratur bhavet

उपाध्याय वचः श्रुत्वा तस्मिन्सदसि पार्थिवः
षष्टिं पुत्रसहस्राणि वाक्यमेतदुवाच ह

upādhyāya vacaḥ śrutvā tasmin sadasi pārthivaḥ
ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi vākyam etad uvāca ha

गतिं पुत्रा न पश्यामि रक्षसां पुरुषर्षभाः
मन्त्रपूतैर्महाभागैरास्थितो हि महाक्रतुः

gatiṃ putrā na paśyāmi rakṣasāṃ puruṣarṣabhāḥ
mantrapūtair mahābhāgair āsthito hi mahākratuḥ

तद्गच्छत विचिन्वध्वं पुत्रका भद्रमस्तु वः
समुद्रमालिनीं सर्वां पृथिवीमनुगच्छत

tad gacchata vicinvadhvaṃ putrakā bhadram astu vaḥ
samudramālinīṃ sarvāṃ pṛthivīm anugacchata

एकैकं योजनं पुत्रा विस्तारमभिगच्छत

ekaikaṃ yojanaṃ putrā vistāram abhigacchata

यावत्तुरगसंदर्शस्तावत्खनत मेदिनीम्
तमेव हयहर्तारं मार्गमाणा ममाज्ञया

yāvat turagasaṃdarśas tāvat khanata medinīm
tam eva hayahartāraṃ mārgamāṇā mamājñayā

दीक्षितः पौत्रसहितः सोपाध्यायगणो ह्यहम्
इह स्थास्यामि भद्रं वो यावत्तुरगदर्शनम्

dīkṣitaḥ pautrasahitaḥ sopādhyāyagaṇo hy aham
iha sthāsyāmi bhadraṃ vo yāvat turagadarśanam

इत्युक्त्वा हृष्टमनसो राजपुत्रा महाबलाः
जग्मुर्महीतलं राम पितुर्वचनयन्त्रिताः

ity uktvā hṛṣṭamanaso rājaputrā mahābalāḥ
jagmur mahītalaṃ rāma pitur vacanayantritāḥ

योजनायामविस्तारमेकैको धरणीतलम्
बिभिदुः पुरुषव्याघ्र वज्रस्पर्शसमैर्भुजैः

yojanāyām avistāram ekaiko dharaṇītalam
bibhiduḥ puruṣavyāghra vajrasparśasamair bhujaiḥ

शूलैरशनिकल्पैश्च हलैश्चापि सुदारुणैः
भिद्यमाना वसुमती ननाद रघुनन्दन

śūlair aśanikalpaiś ca halaiś cāpi sudāruṇaiḥ
bhidyamānā vasumatī nanāda raghunandana

नागानां वध्यमानानामसुराणां च राघव
राक्षसानां च दुर्धर्षः सत्त्वानां निनदोऽभवत्

nāgānāṃ vadhyamānānām asurāṇāṃ ca rāghava
rākṣasānāṃ ca durdharṣaḥ sattvānāṃ ninado 'bhavat

योजनानां सहस्राणि षष्टिं तु रघुनन्दन
बिभिदुर्धरणीं वीरा रसातलमनुत्तमम्

yojanānāṃ sahasrāṇi ṣaṣṭiṃ tu raghunandana
bibhidur dharaṇīṃ vīrā rasātalam anuttamam

एवं पर्वतसंबाधं जम्बूद्वीपं नृपात्मजाः
खनन्तो नृपशार्दूल सर्वतः परिचक्रमुः

evaṃ parvatasaṃbādhaṃ jambūdvīpaṃ nṛpātmajāḥ
khananto nṛpaśārdūla sarvataḥ paricakramuḥ

ततो देवाः सगन्धर्वाः सासुराः सहपन्नगाः
संभ्रान्तमनसः सर्वे पितामहमुपागमन्

tato devāḥ sagandharvāḥ sāsurāḥ sahapannagāḥ
saṃbhrāntamanasaḥ sarve pitāmaham upāgaman

ते प्रसाद्य महात्मानं विषण्णवदनास्तदा
ऊचुः परमसंत्रस्ताः पितामहमिदं वचः

te prasādya mahātmānaṃ viṣaṇṇavadanās tadā
ūcuḥ paramasaṃtrastāḥ pitāmaham idaṃ vacaḥ

भगवन्पृथिवी सर्वा खन्यते सगरात्मजैः
बहवश्च महात्मानो वध्यन्ते जलचारिणः

bhagavan pṛthivī sarvā khanyate sagarātmajaiḥ
bahavaś ca mahātmāno vadhyante jalacāriṇaḥ

अयं यज्ञहनोऽस्माकमनेनाश्वोऽपनीयते
इति ते सर्वभूतानि निघ्नन्ति सगरात्मजः

ayaṃ yajñahano 'smākam anenāśvo 'panīyate
iti te sarvabhūtāni nighnanti sagarātmajaḥ