Bala Kanda, sarga 42
देवदेवे गते तस्मिन्सोऽङ्गुष्ठाग्रनिपीडिताम्
कृत्वा वसुमतीं राम संवत्सरमुपासत
devadeve gate tasmin so 'ṅguṣṭhāgranipīḍitām
kṛtvā vasumatīṃ rāma saṃvatsaram upāsata
अथ संवत्सरे पूर्णे सर्वलोकनमस्कृतः
उमापतिः पशुपती राजानमिदमब्रवीत्
atha saṃvatsare pūrṇe sarvalokanamaskṛtaḥ
umāpatiḥ paśupatī rājānam idam abravīt
प्रीतस्तेऽहं नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम्
शिरसा धारयिष्यामि शैलराजसुतामहम्
prītas te 'haṃ naraśreṣṭha kariṣyāmi tava priyam
śirasā dhārayiṣyāmi śailarājasutām aham
ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्वलोकनमस्कृता
तदा सातिमहद्रूपं कृत्वा वेगं च दुःसहम्
आकाशादपतद्राम शिवे शिवशिरस्युत
tato haimavatī jyeṣṭhā sarvalokanamaskṛtā
tadā sātimahad rūpaṃ kṛtvā vegaṃ ca duḥsaham
ākāśād apatad rāma śive śivaśirasy uta
विशाम्यहं हि पातालं स्त्रोतसा गृह्य शंकरम्
तस्या वलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धस्तु भगवान् हरः
viśāmyahaṃ hi pātālaṃ strotasā gṛhya śaṃkaram
tasyā valepanaṃ jñātvā kruddhastu bhagavān haraḥ
तिरोभावयितुं बुद्धिं चक्रे त्रिनयनस्तदा
सा तस्मिन् पतिता पुण्या पुण्ये रुद्रस्य मूर्धनि
tirobhāvayituṃ buddhiṃ cakre trinayanastadā
sā tasmin patitā puṇyā puṇye rudrasya mūrdhani
हिमवत्प्रतिमे राम जटामण्डलगह्वरे
सा कथञ्चिन्महीं गन्तुं नाशक्नोद्यत्नमास्थिता
himavatpratime rāma jaṭāmaṇḍalagahvare
sā kathañcinmahīṃ gantuṃ nāśaknodyatnamāsthitā
नैव सा निर्गमं लेभे जटामण्डलमोहिता
तत्रैवाबभ्रमद्देवी संवत्सरगणान्बहून्
naiva sā nirgamaṃ lebhe jaṭāmaṇḍalamohitā
tatraivābabhramad devī saṃvatsaragaṇān bahūn
अनेन तोषितश्चासीदत्यर्थं रघुनन्दन
विससर्ज ततो गङ्गां हरो बिन्दुसरः प्रति
anena toṣitaś cāsīd atyarthaṃ raghunandana
visasarja tato gaṅgāṃ haro bindusaraḥ prati
तस्यां विसृज्यमानायां सप्तस्रोतांसि जज्ञिरे।।।।
ह्लादिनी पावनी चैव नलिनी च तथाऽपरा।
तिस्र: प्राचीं दिशं जग्मु: गङ्गाश्शिवजलाश्शुभा:
tasyāṃ visṛjyamānāyāṃ saptasrotāṃsi jajñire||||
hlādinī pāvanī caiva nalinī ca tathā'parā|
tisraḥ prācīṃ diśaṃ jagmuḥ gaṅgāśśivajalāśśubhāḥ
सुचक्षुश्चैव सीता च सिन्धुश्चैव महानदी।
तिस्रस्त्वेता दिशं जग्मु: प्रतीचीं तु शुभोदका:
sucakṣuścaiva sītā ca sindhuścaiva mahānadī|
tisrastvetā diśaṃ jagmuḥ pratīcīṃ tu śubhodakāḥ
सप्तमी चान्वगात्तासां भगीरथमथो नृपम्।
भगीरथोऽपि राजर्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थित:।।।।
प्रायादग्रे महातेजा गङ्गा तं चाप्यनुव्रजत्
saptamī cānvagāttāsāṃ bhagīrathamatho nṛpam|
bhagīratho'pi rājarṣirdivyaṃ syandanamāsthitaḥ||||
prāyādagre mahātejā gaṅgā taṃ cāpyanuvrajat
ह्लादिनी पावनी चैव नलिनी च तथैव च |
तिस्रः प्राचीं दिशं जग्मुर्गंगाः शिवजलाः शुभाः
hlādinī pāvanī caiva nalinī ca tathaiva ca |
tisraḥ prācīṃ diśaṃ jagmurgaṃgāḥ śivajalāḥ śubhāḥ
सप्तमी चान्वगात्तासां भगीरथरथं तदा |
भगीरथोऽपि रजर्षिर्दिव्यं स्यंदनमास्थितः
saptamī cānvagāttāsāṃ bhagīratharathaṃ tadā |
bhagīratho'pi rajarṣirdivyaṃ syaṃdanamāsthitaḥ
गगनाच्छंकरशिरस्ततो धरणिमागता
व्यसर्पत जलं तत्र तीव्रशब्दपुरस्कृतम्
gaganāc chaṃkaraśiras tato dharaṇim āgatā
vyasarpata jalaṃ tatra tīvraśabdapuraskṛtam
मत्स्यकच्छपसङ्घैश्च शिंशुमारगणैस्तदा।।।।
पतद्भि: पतितैश्चान्यैर्व्यरोचत वसुन्धरा
matsyakacchapasaṅghaiśca śiṃśumāragaṇaistadā||||
patadbhiḥ patitaiścānyairvyarocata vasundharā
ततो देवर्षिगन्धर्वा यक्षाः सिद्धगणास्तथा
व्यलोकयन्त ते तत्र गगनाद्गां गतां तदा
tato devarṣigandharvā yakṣāḥ siddhagaṇās tathā
vyalokayanta te tatra gaganād gāṃ gatāṃ tadā
विमानैर्नगराकारैर्हयैर्गजवरैस्तथा
पारिप्लवगताश्चापि देवतास्तत्र विष्ठिताः
vimānair nagarākārair hayair gajavarais tathā
pāriplavagatāś cāpi devatās tatra viṣṭhitāḥ
तदद्भुततमं लोके गङ्गापतनमुत्तमम्
दिदृक्षवो देवगणाः समेयुरमितौजसः
tad adbhutatamaṃ loke gaṅgāpatanam uttamam
didṛkṣavo devagaṇāḥ sameyur amitaujasaḥ
संपतद्भिः सुरगणैस्तेषां चाभरणौजसा
शतादित्यमिवाभाति गगनं गततोयदम्
saṃpatadbhiḥ suragaṇais teṣāṃ cābharaṇaujasā
śatādityam ivābhāti gaganaṃ gatatoyadam
शिंशुमारोरगगणैर्मीनैरपि च चञ्चलैः
विद्युद्भिरिव विक्षिप्तैराकाशमभवत्तदा
śiṃśumāroragagaṇair mīnair api ca cañcalaiḥ
vidyudbhir iva vikṣiptair ākāśam abhavat tadā
पाण्डुरैः सलिलोत्पीडैः कीर्यमाणैः सहस्रधा
शारदाभ्रैरिवाकीर्णं गगनं हंससंप्लवैः
pāṇḍuraiḥ salilotpīḍaiḥ kīryamāṇaiḥ sahasradhā
śāradābhrair ivākīrṇaṃ gaganaṃ haṃsasaṃplavaiḥ
क्वचिद्द्रुततरं याति कुटिलं क्वचिदायतम्
विनतं क्वचिदुद्धूतं क्वचिद्याति शनैः शनैः
kva cid drutataraṃ yāti kuṭilaṃ kva cid āyatam
vinataṃ kva cid uddhūtaṃ kva cid yāti śanaiḥ śanaiḥ
सलिलेनैव सलिलं क्वचिदभ्याहतं पुनः
मुहुरूर्ध्वपथं गत्वा पपात वसुधां पुनः
salilenaiva salilaṃ kva cid abhyāhataṃ punaḥ
muhur ūrdhvapathaṃ gatvā papāta vasudhāṃ punaḥ
तच्छंकरशिरोभ्रष्टं भ्रष्टं भूमितले पुनः
व्यरोचत तदा तोयं निर्मलं गतकल्मषम्
tac chaṃkaraśirobhraṣṭaṃ bhraṣṭaṃ bhūmitale punaḥ
vyarocata tadā toyaṃ nirmalaṃ gatakalmaṣam
तत्रर्षिगणगन्धर्वा वसुधातलवासिनः
भवाङ्गपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशुः
tatrarṣigaṇagandharvā vasudhātalavāsinaḥ
bhavāṅgapatitaṃ toyaṃ pavitram iti paspṛśuḥ
शापात्प्रपतिता ये च गगनाद्वसुधातलम्
कृत्वा तत्राभिषेकं ते बभूवुर्गतकल्मषाः
śāpāt prapatitā ye ca gaganād vasudhātalam
kṛtvā tatrābhiṣekaṃ te babhūvur gatakalmaṣāḥ
धूपपापाः पुनस्तेन तोयेनाथ सुभास्वता
पुनराकाशमाविश्य स्वाँल्लोकान्प्रतिपेदिरे
dhūpapāpāḥ punas tena toyenātha subhāsvatā
punar ākāśam āviśya svām̐l lokān pratipedire
मुमुदे मुदितो लोकस्तेन तोयेन भास्वता
कृताभिषेको गङ्गायां बभूव विगतक्लमः
mumude mudito lokas tena toyena bhāsvatā
kṛtābhiṣeko gaṅgāyāṃ babhūva vigataklamaḥ
भगीरथोऽपि राजर्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थितः
प्रायादग्रे महातेजास्तं गङ्गा पृष्ठतोऽन्वगात्
bhagīratho 'pi rājarṣir divyaṃ syandanam āsthitaḥ
prāyād agre mahātejās taṃ gaṅgā pṛṣṭhato 'nvagāt
देवाः सर्षिगणाः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः
गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिंनरमहोरगाः
devāḥ sarṣigaṇāḥ sarve daityadānavarākṣasāḥ
gandharvayakṣapravarāḥ sakiṃnaramahoragāḥ
सर्वाश्चाप्सरसो राम भगीरथरथानुगाः
गङ्गामन्वगमन्प्रीताः सर्वे जलचराश्च ये
sarvāś cāpsaraso rāma bhagīratharathānugāḥ
gaṅgām anvagaman prītāḥ sarve jalacarāś ca ye
यतो भगीरथो राजा ततो गङ्गा यशस्विनी
जगाम सरितां श्रेष्ठा सर्वपापविनाशिनी
yato bhagīratho rājā tato gaṅgā yaśasvinī
jagāma saritāṃ śreṣṭhā sarvapāpavināśinī