Bala Kanda, sarga 57

ततस्त्रिशङ्कोर्वचनं श्रुत्वा क्रोधसमन्वितम्
ऋषिपुत्रशतं राम राजानमिदमब्रवीत्

tatas triśaṅkor vacanaṃ śrutvā krodhasamanvitam
ṛṣiputraśataṃ rāma rājānam idam abravīt

प्रत्याख्यातोऽसि दुर्बुद्धे गुरुणा सत्यवादिना
तं कथं समतिक्रम्य शाखान्तरमुपेयिवान्

pratyākhyāto 'si durbuddhe guruṇā satyavādinā
taṃ kathaṃ samatikramya śākhāntaram upeyivān

इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः
न चातिक्रमितुं शक्यं वचनं सत्यवादिनः

ikṣvākūṇāṃ hi sarveṣāṃ purodhāḥ paramā gatiḥ
na cātikramituṃ śakyaṃ vacanaṃ satyavādinaḥ

अशक्यमिति चोवाच वसिष्ठो भगवानृषिः
तं वयं वै समाहर्तुं क्रतुं शक्ताः कथं तव

aśakyam iti covāca vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ
taṃ vayaṃ vai samāhartuṃ kratuṃ śaktāḥ kathaṃ tava

बालिशस्त्वं नरश्रेष्ठ गम्यतां स्वपुरं पुनः
याजने भगवाञ्शक्तस्त्रैलोक्यस्यापि पार्थिव

bāliśas tvaṃ naraśreṣṭha gamyatāṃ svapuraṃ punaḥ
yājane bhagavāñ śaktas trailokyasyāpi pārthiva

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधपर्याकुलाक्षरम्
स राजा पुनरेवैतानिदं वचनमब्रवीत्

teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā krodhaparyākulākṣaram
sa rājā punar evaitān idaṃ vacanam abravīt

प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च
अन्यां गतिं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु तपोधनाः

pratyākhyāto 'smi guruṇā guruputrais tathaiva ca
anyāṃ gatiṃ gamiṣyāmi svasti vo 'stu tapodhanāḥ

ऋषिपुत्रास्तु तच्छ्रुत्वा वाक्यं घोराभिसंहितम्
शेपुः परमसंक्रुद्धाश्चण्डालत्वं गमिष्यसि
एवमुक्त्वा महात्मानो विविशुस्ते स्वमाश्रमम्

ṛṣiputrās tu tac chrutvā vākyaṃ ghorābhisaṃhitam
śepuḥ paramasaṃkruddhāś caṇḍālatvaṃ gamiṣyasi
evam uktvā mahātmāno viviśus te svam āśramam

अथ रात्र्यां व्यतीतायां राजा चण्डालतां गतः
नीलवस्त्रधरो नीलः परुषो ध्वस्तमूर्धजः
चित्यमाल्यानुलेपश्च आयसाभरणोऽभवत्

atha rātryāṃ vyatītāyāṃ rājā caṇḍālatāṃ gataḥ
nīlavastradharo nīlaḥ paruṣo dhvastamūrdhajaḥ
cityamālyānulepaś ca āyasābharaṇo 'bhavat

तं दृष्ट्वा मन्त्रिणः सर्वे त्यक्त्वा चण्डालरूपिणम्
प्राद्रवन्सहिता राम पौरा येऽस्यानुगामिनः

taṃ dṛṣṭvā mantriṇaḥ sarve tyaktvā caṇḍālarūpiṇam
prādravan sahitā rāma paurā ye 'syānugāminaḥ

एको हि राजा काकुत्स्थ जगाम परमात्मवान्
दह्यमानो दिवारात्रं विश्वामित्रं तपोधनम्

eko hi rājā kākutstha jagāma paramātmavān
dahyamāno divārātraṃ viśvāmitraṃ tapodhanam

विश्वामित्रस्तु तं दृष्ट्वा राजानं विफलीकृतम्
चण्डालरूपिणं राम मुनिः कारुण्यमागतः

viśvāmitras tu taṃ dṛṣṭvā rājānaṃ viphalīkṛtam
caṇḍālarūpiṇaṃ rāma muniḥ kāruṇyam āgataḥ

कारुण्यात्स महातेजा वाक्यं परम धार्मिकः
इदं जगाद भद्रं ते राजानं घोरदर्शनम्

kāruṇyāt sa mahātejā vākyaṃ parama dhārmikaḥ
idaṃ jagāda bhadraṃ te rājānaṃ ghoradarśanam

किमागमनकार्यं ते राजपुत्र महाबल
अयोध्याधिपते वीर शापाच्चण्डालतां गतः

kim āgamanakāryaṃ te rājaputra mahābala
ayodhyādhipate vīra śāpāc caṇḍālatāṃ gataḥ

अथ तद्वाक्यमाकर्ण्य राजा चण्डालतां गतः
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्

atha tad vākyam ākarṇya rājā caṇḍālatāṃ gataḥ
abravīt prāñjalir vākyaṃ vākyajño vākyakovidam

प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च
अनवाप्यैव तं कामं मया प्राप्तो विपर्ययः

pratyākhyāto 'smi guruṇā guruputrais tathaiva ca
anavāpyaiva taṃ kāmaṃ mayā prāpto viparyayaḥ

सशरीरो दिवं यायामिति मे सौम्यदर्शनम्
मया चेष्टं क्रतुशतं तच्च नावाप्यते फलम्

saśarīro divaṃ yāyām iti me saumyadarśanam
mayā ceṣṭaṃ kratuśataṃ tac ca nāvāpyate phalam

अनृतं नोक्त पूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन
कृच्छ्रेष्वपि गतः सौम्य क्षत्रधर्मेण ते शपे

anṛtaṃ nokta pūrvaṃ me na ca vakṣye kadā cana
kṛcchreṣv api gataḥ saumya kṣatradharmeṇa te śape

यज्ञैर्बहुविधैरिष्टं प्रजा धर्मेण पालिताः
गुरवश्च महात्मानः शीलवृत्तेन तोषिताः

yajñair bahuvidhair iṣṭaṃ prajā dharmeṇa pālitāḥ
guravaś ca mahātmānaḥ śīlavṛttena toṣitāḥ

धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञं चाहर्तुमिच्छतः
परितोषं न गच्छन्ति गुरवो मुनिपुंगव

dharme prayatamānasya yajñaṃ cāhartum icchataḥ
paritoṣaṃ na gacchanti guravo munipuṃgava

दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्
दैवेनाक्रम्यते सर्वं दैवं हि परमा गतिः

daivam eva paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam
daivenākramyate sarvaṃ daivaṃ hi paramā gatiḥ

तस्य मे परमार्तस्य प्रसादमभिकाङ्क्षतः
कर्तुमर्हसि भद्रं ते दैवोपहतकर्मणः

tasya me paramārtasya prasādam abhikāṅkṣataḥ
kartum arhasi bhadraṃ te daivopahatakarmaṇaḥ

नान्यां गतिं गमिष्यामि नान्यः शरणमस्ति मे
दैवं पुरुषकारेण निवर्तयितुमर्हसि

nānyāṃ gatiṃ gamiṣyāmi nānyaḥ śaraṇam asti me
daivaṃ puruṣakāreṇa nivartayitum arhasi