Ayodhya Kanda, sarga 110

सा त्वेवमुक्ता वैदेही अनसूयानसूयया
प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुमुपचक्रमे

sā tv evam uktā vaidehī anasūyān asūyayā
pratipūjya vaco mandaṃ pravaktum upacakrame

नैतदाश्चर्यमार्याया यन्मां त्वमनुभाषसे
विदितं तु ममाप्येतद्यथा नार्याः पतिर्गुरुः

naitad āścaryam āryāyā yan māṃ tvam anubhāṣase
viditaṃ tu mamāpy etad yathā nāryāḥ patir guruḥ

यद्यप्येष भवेद्भर्ता ममार्ये वृत्तवर्जितः
अद्वैधमुपवर्तव्यस्तथाप्येष मया भवेत्

yady apy eṣa bhaved bhartā mamārye vṛttavarjitaḥ
advaidham upavartavyas tathāpy eṣa mayā bhavet

किं पुनर्यो गुणश्लाघ्यः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः
स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवर्ती पितृ प्रियः

kiṃ punar yo guṇaślāghyaḥ sānukrośo jitendriyaḥ
sthirānurāgo dharmātmā mātṛvartī pitṛ priyaḥ

यां वृत्तिं वर्तते रामः कौसल्यायां महाबलः
तामेव नृपनारीणामन्यासामपि वर्तते

yāṃ vṛttiṃ vartate rāmaḥ kausalyāyāṃ mahābalaḥ
tām eva nṛpanārīṇām anyāsām api vartate

सकृद्दृष्टास्वपि स्त्रीषु नृपेण नृपवत्सलः
मातृवद्वर्तते वीरो मानमुत्सृज्य धर्मवित्

sakṛd dṛṣṭāsv api strīṣu nṛpeṇa nṛpavatsalaḥ
mātṛvad vartate vīro mānam utsṛjya dharmavit

आगच्छन्त्याश्च विजनं वनमेवं भयावहम्
समाहितं हि मे श्वश्र्वा हृदये यत्स्थितं मम

āgacchantyāś ca vijanaṃ vanam evaṃ bhayāvaham
samāhitaṃ hi me śvaśrvā hṛdaye yat sthitaṃ mama

प्राणिप्रदानकाले च यत्पुरा त्वग्निसंनिधौ
अनुशिष्टा जनन्यास्मि वाक्यं तदपि मे धृतम्

prāṇipradānakāle ca yat purā tv agnisaṃnidhau
anuśiṣṭā jananyāsmi vākyaṃ tad api me dhṛtam

नवीकृतं तु तत्सर्वं वाक्यैस्ते धर्मचारिणि
पतिशुश्रूषणान्नार्यास्तपो नान्यद्विधीयते

navīkṛtaṃ tu tat sarvaṃ vākyais te dharmacāriṇi
patiśuśrūṣaṇān nāryās tapo nānyad vidhīyate

सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते
तथा वृत्तिश्च याता त्वं पतिशुश्रूषया दिवम्

sāvitrī patiśuśrūṣāṃ kṛtvā svarge mahīyate
tathā vṛttiś ca yātā tvaṃ patiśuśrūṣayā divam

वरिष्ठा सर्वनारीणामेषा च दिवि देवता
रोहिणी च विना चन्द्रं मुहूर्तमपि दृश्यते

variṣṭhā sarvanārīṇām eṣā ca divi devatā
rohiṇī ca vinā candraṃ muhūrtam api dṛśyate

एवंविधाश्च प्रवराः स्त्रियो भर्तृदृढव्रताः
देवलोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मणा

evaṃvidhāś ca pravarāḥ striyo bhartṛdṛḍhavratāḥ
devaloke mahīyante puṇyena svena karmaṇā

ततोऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वचः
शिरस्याघ्राय चोवाच मैथिलीं हर्षयन्त्युत

tato 'nasūyā saṃhṛṣṭā śrutvoktaṃ sītayā vacaḥ
śirasy āghrāya covāca maithilīṃ harṣayanty uta

नियमैर्विविधैराप्तं तपो हि महदस्ति मे
तत्संश्रित्य बलं सीते छन्दये त्वां शुचिव्रते

niyamair vividhair āptaṃ tapo hi mahad asti me
tat saṃśritya balaṃ sīte chandaye tvāṃ śucivrate

उपपन्नं च युक्तं च वचनं तव मैथिलि
प्रीता चास्म्युचितं किं ते करवाणि ब्रवीहि मे
कृतमित्यब्रवीत्सीता तपोबलसमन्विताम्

upapannaṃ ca yuktaṃ ca vacanaṃ tava maithili
prītā cāsmy ucitaṃ kiṃ te karavāṇi bravīhi me
kṛtam ity abravīt sītā tapobalasamanvitām

सा त्वेवमुक्ता धर्मज्ञा तया प्रीततराभवत्
सफलं च प्रहर्षं ते हन्त सीते करोम्यहम्

sā tv evam uktā dharmajñā tayā prītatarābhavat
saphalaṃ ca praharṣaṃ te hanta sīte karomy aham

इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च
अङ्गरागं च वैदेहि महार्हमनुलेपनम्

idaṃ divyaṃ varaṃ mālyaṃ vastram ābharaṇāni ca
aṅgarāgaṃ ca vaidehi mahārham anulepanam

मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत्
अनुरूपमसंक्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति

mayā dattam idaṃ sīte tava gātrāṇi śobhayet
anurūpam asaṃkliṣṭaṃ nityam eva bhaviṣyati

अङ्गरागेण दिव्येन लिप्ताङ्गी जनकात्मजे
शोभयिष्यामि भर्तारं यथा श्रीर्विष्णुमव्ययम्

aṅgarāgeṇa divyena liptāṅgī janakātmaje
śobhayiṣyāmi bhartāraṃ yathā śrīr viṣṇum avyayam

सा वस्त्रमङ्गरागं च भूषणानि स्रजस्तथा
मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानमनुत्तमम्

sā vastram aṅgarāgaṃ ca bhūṣaṇāni srajas tathā
maithilī pratijagrāha prītidānam anuttamam

प्रतिगृह्य च तत्सीता प्रीतिदानं यशस्विनी
श्लिष्टाञ्जलिपुटा धीरा समुपास्त तपोधनाम्

pratigṛhya ca tat sītā prītidānaṃ yaśasvinī
śliṣṭāñjalipuṭā dhīrā samupāsta tapodhanām

तथा सीतामुपासीनामनसूया दृढव्रता
वचनं प्रष्टुमारेभे कथां कांचिदनुप्रियाम्

tathā sītām upāsīnām anasūyā dṛḍhavratā
vacanaṃ praṣṭum ārebhe kathāṃ kāṃ cid anupriyām

स्वयंवरे किल प्राप्ता त्वमनेन यशस्विना
राघवेणेति मे सीते कथा श्रुतिमुपागता

svayaṃvare kila prāptā tvam anena yaśasvinā
rāghaveṇeti me sīte kathā śrutim upāgatā

तां कथां श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण च मैथिलि
यथानुभूतं कार्त्स्न्येन तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि

tāṃ kathāṃ śrotum icchāmi vistareṇa ca maithili
yathānubhūtaṃ kārtsnyena tan me tvaṃ vaktum arhasi

एवमुक्ता तु सा सीता तां ततो धर्मचारिणीम्
श्रूयतामिति चोक्त्वा वै कथयामास तां कथाम्

evam uktā tu sā sītā tāṃ tato dharmacāriṇīm
śrūyatām iti coktvā vai kathayām āsa tāṃ kathām

मिथिलाधिपतिर्वीरो जनको नाम धर्मवित्
क्षत्रधर्मण्यभिरतो न्यायतः शास्ति मेदिनीम्

mithilādhipatir vīro janako nāma dharmavit
kṣatradharmaṇy abhirato nyāyataḥ śāsti medinīm

तस्य लाङ्गलहस्तस्य कर्षतः क्षेत्रमण्डलम्
अहं किलोत्थिता भित्त्वा जगतीं नृपतेः सुता

tasya lāṅgalahastasya karṣataḥ kṣetramaṇḍalam
ahaṃ kilotthitā bhittvā jagatīṃ nṛpateḥ sutā

स मां दृष्ट्वा नरपतिर्मुष्टिविक्षेपतत्परः
पांशु गुण्ठित सर्वाङ्गीं विस्मितो जनकोऽभवत्

sa māṃ dṛṣṭvā narapatir muṣṭivikṣepatatparaḥ
pāṃśu guṇṭhita sarvāṅgīṃ vismito janako 'bhavat

अनपत्येन च स्नेहादङ्कमारोप्य च स्वयम्
ममेयं तनयेत्युक्त्वा स्नेहो मयि निपातितः

anapatyena ca snehād aṅkam āropya ca svayam
mameyaṃ tanayety uktvā sneho mayi nipātitaḥ

अन्तरिक्षे च वागुक्ताप्रतिमा मानुषी किल
एवमेतन्नरपते धर्मेण तनया तव

antarikṣe ca vāg uktāpratimā mānuṣī kila
evam etan narapate dharmeṇa tanayā tava

ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिपः
अवाप्तो विपुलामृद्धिं मामवाप्य नराधिपः

tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā pitā me mithilādhipaḥ
avāpto vipulām ṛddhiṃ mām avāpya narādhipaḥ

दत्त्वा चास्मीष्टवद्देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणा
तया संभाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहृदात्

dattvā cāsmīṣṭavad devyai jyeṣṭhāyai puṇyakarmaṇā
tayā saṃbhāvitā cāsmi snigdhayā mātṛsauhṛdāt

पतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा तु मे पिता
चिन्तामभ्यगमद्दीनो वित्तनाशादिवाधनः

patisaṃyogasulabhaṃ vayo dṛṣṭvā tu me pitā
cintām abhyagamad dīno vittanāśād ivādhanaḥ

सदृशाच्चापकृष्टाच्च लोके कन्यापिता जनात्
प्रधर्षणामवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि

sadṛśāc cāpakṛṣṭāc ca loke kanyāpitā janāt
pradharṣaṇām avāpnoti śakreṇāpi samo bhuvi

तां धर्षणामदूरस्थां संदृश्यात्मनि पार्थिवः
चिन्न्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो यथ

tāṃ dharṣaṇām adūrasthāṃ saṃdṛśyātmani pārthivaḥ
cinntārṇavagataḥ pāraṃ nāsasādāplavo yatha

अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छत्स चिन्तयन्
सदृशं चानुरूपं च महीपालः पतिं मम

ayonijāṃ hi māṃ jñātvā nādhyagacchat sa cintayan
sadṛśaṃ cānurūpaṃ ca mahīpālaḥ patiṃ mama

तस्य बुद्धिरियं जाता चिन्तयानस्य संततम्
स्वयं वरं तनूजायाः करिष्यामीति धीमतः

tasya buddhir iyaṃ jātā cintayānasya saṃtatam
svayaṃ varaṃ tanūjāyāḥ kariṣyāmīti dhīmataḥ

महायज्ञे तदा तस्य वरुणेन महात्मना
दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षय्य सायकौ

mahāyajñe tadā tasya varuṇena mahātmanā
dattaṃ dhanurvaraṃ prītyā tūṇī cākṣayya sāyakau

असंचाल्यं मनुष्यैश्च यत्नेनापि च गौरवात्
तन्न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्वपि नराधिपाः

asaṃcālyaṃ manuṣyaiś ca yatnenāpi ca gauravāt
tan na śaktā namayituṃ svapneṣv api narādhipāḥ

तद्धनुः प्राप्य मे पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना
समवाये नरेन्द्राणां पूर्वमामन्त्र्य पार्थिवान्

tad dhanuḥ prāpya me pitrā vyāhṛtaṃ satyavādinā
samavāye narendrāṇāṃ pūrvam āmantrya pārthivān

इदं च धनुरुद्यम्य सज्यं यः कुरुते नरः
तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशयः

idaṃ ca dhanur udyamya sajyaṃ yaḥ kurute naraḥ
tasya me duhitā bhāryā bhaviṣyati na saṃśayaḥ

तच्च दृष्ट्वा धनुःश्रेष्ठं गौरवाद्गिरिसंनिभम्
अभिवाद्य नृपा जग्मुरशक्तास्तस्य तोलने

tac ca dṛṣṭvā dhanuḥśreṣṭhaṃ gauravād girisaṃnibham
abhivādya nṛpā jagmur aśaktās tasya tolane

सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवोऽयं महाद्युतिः
विश्वामित्रेण सहितो यज्ञं द्रष्टुं समागतः

sudīrghasya tu kālasya rāghavo 'yaṃ mahādyutiḥ
viśvāmitreṇa sahito yajñaṃ draṣṭuṃ samāgataḥ

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामः सत्यपराक्रमः
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा मम पित्रा सुपूजितः

lakṣmaṇena saha bhrātrā rāmaḥ satyaparākramaḥ
viśvāmitras tu dharmātmā mama pitrā supūjitaḥ

प्रोवाच पितरं तत्र राघवो रामलक्ष्मणौ
सुतौ दशरथस्येमौ धनुर्दर्शनकाङ्क्षिणौ
इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनुः समुपानयत्

provāca pitaraṃ tatra rāghavo rāmalakṣmaṇau
sutau daśarathasyemau dhanurdarśanakāṅkṣiṇau
ity uktas tena vipreṇa tad dhanuḥ samupānayat

निमेषान्तरमात्रेण तदानम्य स वीर्यवान्
ज्यां समारोप्य झटिति पूरयामास वीर्यवान्

nimeṣāntaramātreṇa tad ānamya sa vīryavān
jyāṃ samāropya jhaṭiti pūrayām āsa vīryavān

तेन पूरयता वेगान्मध्ये भग्नं द्विधा धनुः
तस्य शब्दोऽभवद्भीमः पतितस्याशनेरिव

tena pūrayatā vegān madhye bhagnaṃ dvidhā dhanuḥ
tasya śabdo 'bhavad bhīmaḥ patitasyāśaner iva

ततोऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसंधिना
उद्यता दातुमुद्यम्य जलभाजनमुत्तमम्

tato 'haṃ tatra rāmāya pitrā satyābhisaṃdhinā
udyatā dātum udyamya jalabhājanam uttamam

दीयमानां न तु तदा प्रतिजग्राह राघवः
अविज्ञाय पितुश्छन्दमयोध्याधिपतेः प्रभोः

dīyamānāṃ na tu tadā pratijagrāha rāghavaḥ
avijñāya pituś chandam ayodhyādhipateḥ prabhoḥ

ततः श्वशुरमामन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम्
मम पित्रा अहं दत्ता रामाय विदितात्मने

tataḥ śvaśuram āmantrya vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam
mama pitrā ahaṃ dattā rāmāya viditātmane

मम चैवानुजा साध्वी ऊर्मिला प्रियदर्शना
भार्यार्थे लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम स्वयम्

mama caivānujā sādhvī ūrmilā priyadarśanā
bhāryārthe lakṣmaṇasyāpi dattā pitrā mama svayam

एवं दत्तास्मि रामाय तदा तस्मिन्स्वयं वरे
अनुरक्ता च धर्मेण पतिं वीर्यवतां वरम्

evaṃ dattāsmi rāmāya tadā tasmin svayaṃ vare
anuraktā ca dharmeṇa patiṃ vīryavatāṃ varam