Ayodhya Kanda, sarga 16

स ददर्शासने रामो निषण्णं पितरं शुभे
कैकेयीसहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता

sa dadarśāsane rāmo niṣaṇṇaṃ pitaraṃ śubhe
kaikeyīsahitaṃ dīnaṃ mukhena pariśuṣyatā

स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत्
ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः

sa pituś caraṇau pūrvam abhivādya vinītavat
tato vavande caraṇau kaikeyyāḥ susamāhitaḥ

रामेत्युक्त्वा च वचनं वाष्पपर्याकुलेक्षणः
शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम्

rāmety uktvā ca vacanaṃ vāṣpaparyākulekṣaṇaḥ
śaśāka nṛpatir dīno nekṣituṃ nābhibhāṣitum

तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम्
रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम्

tad apūrvaṃ narapater dṛṣṭvā rūpaṃ bhayāvaham
rāmo 'pi bhayam āpannaḥ padā spṛṣṭveva pannagam

इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसंतापकर्शितम्
निःश्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्

indriyair aprahṛṣṭais taṃ śokasaṃtāpakarśitam
niḥśvasantaṃ mahārājaṃ vyathitākulacetasam

ऊर्मि मालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम्
उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा

ūrmi mālinam akṣobhyaṃ kṣubhyantam iva sāgaram
upaplutam ivādityam uktānṛtam ṛṣiṃ yathā

अचिन्त्यकल्पं हि पितुस्तं शोकमुपधारयन्
बभूव संरब्धतरः समुद्र इव पर्वणि

acintyakalpaṃ hi pitus taṃ śokam upadhārayan
babhūva saṃrabdhataraḥ samudra iva parvaṇi

चिन्तयामास च तदा रामः पितृहिते रतः
किंस्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति

cintayām āsa ca tadā rāmaḥ pitṛhite rataḥ
kiṃsvid adyaiva nṛpatir na māṃ pratyabhinandati

अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति
तस्य मामद्य संप्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते

anyadā māṃ pitā dṛṣṭvā kupito 'pi prasīdati
tasya mām adya saṃprekṣya kimāyāsaḥ pravartate

स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः
कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत्

sa dīna iva śokārto viṣaṇṇavadanadyutiḥ
kaikeyīm abhivādyaiva rāmo vacanam abravīt

कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद्येन मे पिता
कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वं चैवैनं प्रसादय

kaccin mayā nāparāddham ajñānād yena me pitā
kupitas tan mamācakṣva tvaṃ caivainaṃ prasādaya

विवर्णवदनो दीनो न हि मामभिभाषते
शारीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते
संतापो वाभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम्

vivarṇavadano dīno na hi mām abhibhāṣate
śārīro mānaso vāpi kaccid enaṃ na bādhate
saṃtāpo vābhitāpo vā durlabhaṃ hi sadā sukham

कच्चिन्न किंचिद्भरते कुमारे प्रियदर्शने
शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मातॄणां वा ममाशुभम्

kaccin na kiṃ cid bharate kumāre priyadarśane
śatrughne vā mahāsattve mātṝṇāṃ vā mamāśubham

अतोषयन्महाराजमकुर्वन्वा पितुर्वचः
मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे

atoṣayan mahārājam akurvan vā pitur vacaḥ
muhūrtam api neccheyaṃ jīvituṃ kupite nṛpe

यतोमूलं नरः पश्येत्प्रादुर्भावमिहात्मनः
कथं तस्मिन्न वर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते

yatomūlaṃ naraḥ paśyet prādurbhāvam ihātmanaḥ
kathaṃ tasmin na varteta pratyakṣe sati daivate

कच्चित्ते परुषं किंचिदभिमानात्पिता मम
उक्तो भवत्या कोपेन यत्रास्य लुलितं मनः

kaccit te paruṣaṃ kiṃ cid abhimānāt pitā mama
ukto bhavatyā kopena yatrāsya lulitaṃ manaḥ

एतदाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः
किंनिमित्तमपूर्वोऽयं विकारो मनुजाधिपे

etad ācakṣva me devi tattvena paripṛcchataḥ
kiṃnimittam apūrvo 'yaṃ vikāro manujādhipe

अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके
भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयमपि चार्णवे
नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च

ahaṃ hi vacanād rājñaḥ pateyam api pāvake
bhakṣayeyaṃ viṣaṃ tīkṣṇaṃ majjeyam api cārṇave
niyukto guruṇā pitrā nṛpeṇa ca hitena ca

तद्ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकाङ्क्षितम्
करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते

tad brūhi vacanaṃ devi rājño yad abhikāṅkṣitam
kariṣye pratijāne ca rāmo dvir nābhibhāṣate

तमार्जवसमायुक्तमनार्या सत्यवादिनम्
उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम्

tam ārjavasamāyuktam anāryā satyavādinam
uvāca rāmaṃ kaikeyī vacanaṃ bhṛśadāruṇam

पुरा देवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव
रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे

purā devāsure yuddhe pitrā te mama rāghava
rakṣitena varau dattau saśalyena mahāraṇe

तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम्
गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव

tatra me yācito rājā bharatasyābhiṣecanam
gamanaṃ daṇḍakāraṇye tava cādyaiva rāghava

यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि
आत्मानं च नररेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु

yadi satyapratijñaṃ tvaṃ pitaraṃ kartum icchasi
ātmānaṃ ca narareṣṭha mama vākyam idaṃ śṛṇu

स निदेशे पितुस्तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम्
त्वयारण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च

sa nideśe pitus tiṣṭha yathā tena pratiśrutam
tvayāraṇyaṃ praveṣṭavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca

सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः
अभिषेकमिमं त्यक्त्वा जटाचीरधरो वस

sapta sapta ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyam āśritaḥ
abhiṣekam imaṃ tyaktvā jaṭācīradharo vasa

भरतः कोसलपुरे प्रशास्तु वसुधामिमाम्
नानारत्नसमाकीर्णां सवाजिरथकुञ्जराम्

bharataḥ kosalapure praśāstu vasudhām imām
nānāratnasamākīrṇāṃ savājirathakuñjarām

तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम्
श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत्

tad apriyam amitraghno vacanaṃ maraṇopamam
śrutvā na vivyathe rāmaḥ kaikeyīṃ cedam abravīt

एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वतः
जटाचीरधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन्

evam astu gamiṣyāmi vanaṃ vastum ahaṃ tv ataḥ
jaṭācīradharo rājñaḥ pratijñām anupālayan

इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः
नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापुरमरिंदमः

idaṃ tu jñātum icchāmi kimarthaṃ māṃ mahīpatiḥ
nābhinandati durdharṣo yathāpuram ariṃdamaḥ

मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूहि तवाग्रतः
यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः

manyur na ca tvayā kāryo devi brūhi tavāgrataḥ
yāsyāmi bhava suprītā vanaṃ cīrajaṭādharaḥ

हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च
नियुज्यमानो विश्रब्धं किं न कुर्यादहं प्रियम्

hitena guruṇā pitrā kṛtajñena nṛpeṇa ca
niyujyamāno viśrabdhaṃ kiṃ na kuryād ahaṃ priyam

अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहतीव मे
स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम्

alīkaṃ mānasaṃ tv ekaṃ hṛdayaṃ dahatīva me
svayaṃ yan nāha māṃ rājā bharatasyābhiṣecanam

अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान्धनानि च
हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः

ahaṃ hi sītāṃ rājyaṃ ca prāṇān iṣṭān dhanāni ca
hṛṣṭo bhrātre svayaṃ dadyāṃ bharatāyāpracoditaḥ

किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः
तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन्

kiṃ punar manujendreṇa svayaṃ pitrā pracoditaḥ
tava ca priyakāmārthaṃ pratijñām anupālayan

तदाश्वासय हीमं त्वं किं न्विदं यन्महीपतिः
वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति

tad āśvāsaya hīmaṃ tvaṃ kiṃ nv idaṃ yan mahīpatiḥ
vasudhāsaktanayano mandam aśrūṇi muñcati

गच्छन्तु चैवानयितुं दूताः शीघ्रजवैर्हयैः
भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात्

gacchantu caivānayituṃ dūtāḥ śīghrajavair hayaiḥ
bharataṃ mātulakulād adyaiva nṛpaśāsanāt

दण्डकारण्यमेषोऽहमितो गच्छामि सत्वरः
अविचार्य पितुर्वाक्यं समावस्तुं चतुर्दश

daṇḍakāraṇyam eṣo 'ham ito gacchāmi satvaraḥ
avicārya pitur vākyaṃ samāvastuṃ caturdaśa

सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी
प्रस्थानं श्रद्दधाना हि त्वरयामास राघवम्

sā hṛṣṭā tasya tadvākyaṃ śrutvā rāmasya kaikayī
prasthānaṃ śraddadhānā hi tvarayām āsa rāghavam

एवं भवतु यास्यन्ति दूताः शीघ्रजवैर्हयैः
भरतं मातुलकुलादुपावर्तयितुं नराः

evaṃ bhavatu yāsyanti dūtāḥ śīghrajavair hayaiḥ
bharataṃ mātulakulād upāvartayituṃ narāḥ

तव त्वहं क्षमं मन्ये नोत्सुकस्य विलम्बनम्
राम तस्मादितः शीघ्रं वनं त्वं गन्तुमर्हसि

tava tv ahaṃ kṣamaṃ manye notsukasya vilambanam
rāma tasmād itaḥ śīghraṃ vanaṃ tvaṃ gantum arhasi

व्रीडान्वितः स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते
नैतत्किंचिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम्

vrīḍānvitaḥ svayaṃ yac ca nṛpas tvāṃ nābhibhāṣate
naitat kiṃ cin naraśreṣṭha manyur eṣo 'panīyatām

यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादभित्वरन्
पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा

yāvat tvaṃ na vanaṃ yātaḥ purād asmād abhitvaran
pitā tāvan na te rāma snāsyate bhokṣyate 'pi vā

धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः
मूर्छितो न्यपतत्तस्मिन्पर्यङ्के हेमभूषिते

dhik kaṣṭam iti niḥśvasya rājā śokapariplutaḥ
mūrchito nyapatat tasmin paryaṅke hemabhūṣite

रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः
कशयेवाहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः

rāmo 'py utthāpya rājānaṃ kaikeyyābhipracoditaḥ
kaśayevāhato vājī vanaṃ gantuṃ kṛtatvaraḥ

तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदरम्
श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत्

tad apriyam anāryāyā vacanaṃ dāruṇodaram
śrutvā gatavyatho rāmaḥ kaikeyīṃ vākyam abravīt

नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे
विद्धि मामृषिभिस्तुल्यं केवलं धर्ममास्थितम्

nāham arthaparo devi lokam āvastum utsahe
viddhi mām ṛṣibhis tulyaṃ kevalaṃ dharmam āsthitam

यदत्रभवतः किंचिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया
प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत्

yad atrabhavataḥ kiṃ cic chakyaṃ kartuṃ priyaṃ mayā
prāṇān api parityajya sarvathā kṛtam eva tat

न ह्यतो धर्मचरणं किंचिदस्ति महत्तरम्
यथा पितरि शुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया

na hy ato dharmacaraṇaṃ kiṃ cid asti mahattaram
yathā pitari śuśrūṣā tasya vā vacanakriyā

अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम्
वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश

anukto 'py atrabhavatā bhavatyā vacanād aham
vane vatsyāmi vijane varṣāṇīha caturdaśa

न नूनं मयि कैकेयि किंचिदाशंससे गुणम्
यद्राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती

na nūnaṃ mayi kaikeyi kiṃ cid āśaṃsase guṇam
yad rājānam avocas tvaṃ mameśvaratarā satī

यावन्मातरमापृच्छे सीतां चानुनयाम्यहम्
ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद्वनम्

yāvan mātaram āpṛcche sītāṃ cānunayāmy aham
tato 'dyaiva gamiṣyāmi daṇḍakānāṃ mahad vanam

भरतः पालयेद्राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा
तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्मः सनातनः

bharataḥ pālayed rājyaṃ śuśrūṣec ca pitur yathā
tathā bhavatyā kartavyaṃ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ

स रामस्य वचः श्रुत्वा भृशं दुःखहतः पिता
शोकादशक्नुवन्बाष्पं प्ररुरोद महास्वनम्

sa rāmasya vacaḥ śrutvā bhṛśaṃ duḥkhahataḥ pitā
śokād aśaknuvan bāṣpaṃ praruroda mahāsvanam

वन्दित्वा चरणौ रामो विसंज्ञस्य पितुस्तदा
कैकेय्याश्चाप्यनार्याया निष्पपात महाद्युतिः

vanditvā caraṇau rāmo visaṃjñasya pitus tadā
kaikeyyāś cāpy anāryāyā niṣpapāta mahādyutiḥ

स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम्
निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात्स्वं ददर्श सुहृज्जनम्

sa rāmaḥ pitaraṃ kṛtvā kaikeyīṃ ca pradakṣiṇam
niṣkramyāntaḥpurāt tasmāt svaṃ dadarśa suhṛjjanam

तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह
लक्ष्मणः परमक्रुद्धः सुमित्रानन्दवर्धनः

taṃ bāṣpaparipūrṇākṣaḥ pṛṣṭhato 'nujagāma ha
lakṣmaṇaḥ paramakruddhaḥ sumitrānandavardhanaḥ

आभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम्
शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन्

ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā rāmaḥ pradakṣiṇam
śanair jagāma sāpekṣo dṛṣṭiṃ tatrāvicālayan

न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति
लोककान्तस्य कान्तत्वं शीतरश्मेरिव क्षपा

na cāsya mahatīṃ lakṣmīṃ rājyanāśo 'pakarṣati
lokakāntasya kāntatvaṃ śītaraśmer iva kṣapā

न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुंधराम्
सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया

na vanaṃ gantukāmasya tyajataś ca vasuṃdharām
sarvalokātigasyeva lakṣyate cittavikriyā

धारयन्मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च
प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्

dhārayan manasā duḥkham indriyāṇi nigṛhya ca
praviveśātmavān veśma māturapriyaśaṃsivān

प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदान्वितं; समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम्
न चैव रामोऽत्र जगाम विक्रियां; सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया

praviśya veśmātibhṛśaṃ mudānvitaṃ; samīkṣya tāṃ cārthavipattim āgatām
na caiva rāmo 'tra jagāma vikriyāṃ; suhṛjjanasyātmavipattiśaṅkayā