Ayodhya Kanda, sarga 37

यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत
नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्संजहारात्मचक्षुषी

yāvat tu niryatas tasya rajorūpam adṛśyata
naivekṣvākuvaras tāvat saṃjahārātmacakṣuṣī

यावद्राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम्
तावद्व्यवर्धतेवास्य धरण्यां पुत्रदर्शने

yāvad rājā priyaṃ putraṃ paśyaty atyantadhārmikam
tāvad vyavardhatevāsya dharaṇyāṃ putradarśane

न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः
तदार्तश्च विषण्णश्च पपात धरणीतले

na paśyati rajo 'py asya yadā rāmasya bhūmipaḥ
tadārtaś ca viṣaṇṇaś ca papāta dharaṇītale

तस्य दक्षिणमन्वगात्कौसल्या बाहुमङ्गना
वामं चास्यान्वगात्पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया

tasya dakṣiṇam anvagāt kausalyā bāhum aṅganā
vāmaṃ cāsyānvagāt pārśvaṃ kaikeyī bharatapriyā

तां नयेन च संपन्नो धर्मेण निवयेन च
उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः

tāṃ nayena ca saṃpanno dharmeṇa nivayena ca
uvāca rājā kaikeyīṃ samīkṣya vyathitendriyaḥ

कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस्त्वं दुष्टचारिणी
न हि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी

kaikeyi mā mamāṅgāni sprākṣīs tvaṃ duṣṭacāriṇī
na hi tvāṃ draṣṭum icchāmi na bhāryā na ca bāndhavī

ये च त्वामुपजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम
केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम्

ye ca tvām upajīvanti nāhaṃ teṣāṃ na te mama
kevalārthaparāṃ hi tvāṃ tyaktadharmāṃ tyajāmy aham

अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत्
अनुजानामि तत्सर्वमस्मिँल्लोके परत्र च

agṛhṇāṃ yac ca te pāṇim agniṃ paryaṇayaṃ ca yat
anujānāmi tat sarvam asmim̐l loke paratra ca

भरतश्चेत्प्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्येदमव्ययम्
यन्मे स दद्यात्पित्रर्थं मा मा तद्दत्तमागमत्

bharataś cet pratītaḥ syād rājyaṃ prāpyedam avyayam
yan me sa dadyāt pitrarthaṃ mā mā tad dattam āgamat

अथ रेणुसमुध्वस्तं तमुत्थाप्य नराधिपम्
न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोककर्शिता

atha reṇusamudhvastaṃ tam utthāpya narādhipam
nyavartata tadā devī kausalyā śokakarśitā

हत्वेव ब्राह्मणं कामात्स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना
अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं संचिन्त्य तापसम्

hatveva brāhmaṇaṃ kāmāt spṛṣṭvāgnim iva pāṇinā
anvatapyata dharmātmā putraṃ saṃcintya tāpasam

निवृत्यैव निवृत्यैव सीदतो रथवर्त्मसु
राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा

nivṛtyaiva nivṛtyaiva sīdato rathavartmasu
rājño nātibabhau rūpaṃ grastasyāṃśumato yathā

विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन्
नगरान्तमनुप्राप्तं बुद्ध्वा पुत्रमथाब्रवीत्

vilalāpa ca duḥkhārtaḥ priyaṃ putram anusmaran
nagarāntam anuprāptaṃ buddhvā putram athābravīt

वाहनानां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम्
पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते

vāhanānāṃ ca mukhyānāṃ vahatāṃ taṃ mamātmajam
padāni pathi dṛśyante sa mahātmā na dṛśyate

स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः
काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते

sa nūnaṃ kva cid evādya vṛkṣamūlam upāśritaḥ
kāṣṭhaṃ vā yadi vāśmānam upadhāya śayiṣyate

उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांशुगुण्ठितः
विनिःश्वसन्प्रस्रवणात्करेणूनामिवर्षभः

utthāsyati ca medinyāḥ kṛpaṇaḥ pāṃśuguṇṭhitaḥ
viniḥśvasan prasravaṇāt kareṇūnām ivarṣabhaḥ

द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः
राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत्

drakṣyanti nūnaṃ puruṣā dīrghabāhuṃ vanecarāḥ
rāmam utthāya gacchantaṃ lokanātham anāthavat

सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस
न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे

sakāmā bhava kaikeyi vidhavā rājyam āvasa
na hi taṃ puruṣavyāghraṃ vinā jīvitum utsahe

इत्येवं विलपन्राजा जनौघेनाभिसंवृतः
अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम्

ity evaṃ vilapan rājā janaughenābhisaṃvṛtaḥ
apasnāta ivāriṣṭaṃ praviveśa purottamam

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम्
क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम्

śūnyacatvaraveśmāntāṃ saṃvṛtāpaṇadevatām
klāntadurbaladuḥkhārtāṃ nātyākīrṇamahāpathām

तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन्
विलपन्प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम्

tām avekṣya purīṃ sarvāṃ rāmam evānucintayan
vilapan prāviśad rājā gṛhaṃ sūrya ivāmbudam

महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम्
रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च

mahāhradam ivākṣobhyaṃ suparṇena hṛtoragam
rāmeṇa rahitaṃ veśma vaidehyā lakṣmaṇena ca

कौसल्याया गृहं शीघ्रं राम मातुर्नयन्तु माम्
इति ब्रुवन्तं राजानमनयन्द्वारदर्शितः

kausalyāyā gṛhaṃ śīghraṃ rāma mātur nayantu mām
iti bruvantaṃ rājānam anayan dvāradarśitaḥ

ततस्तत्र प्रविष्टस्य कौसल्याया निवेशनम्
अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः

tatas tatra praviṣṭasya kausalyāyā niveśanam
adhiruhyāpi śayanaṃ babhūva lulitaṃ manaḥ

तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान्
उच्चैः स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम्

tac ca dṛṣṭvā mahārājo bhujam udyamya vīryavān
uccaiḥ svareṇa cukrośa hā rāghava jahāsi mām

सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः
परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम्

sukhitā bata taṃ kālaṃ jīviṣyanti narottamāḥ
pariṣvajanto ye rāmaṃ drakṣyanti punar āgatam

न त्वां पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश
रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते

na tvāṃ paśyāmi kausalye sādhu māṃ pāṇinā spṛśa
rāmaṃ me 'nugatā dṛṣṭir adyāpi na nivartate

तं राममेवानुविचिन्तयन्तं; समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम्
उपोपविश्याधिकमार्तरूपा; विनिःश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रम्

taṃ rāmam evānuvicintayantaṃ; samīkṣya devī śayane narendram
upopaviśyādhikam ārtarūpā; viniḥśvasantī vilalāpa kṛcchram