Ayodhya Kanda, sarga 50

Ayodhyākāṇḍa · 22 Critical Edition verses · 12 Southern-only

अथ रात्र्यां व्यतीतायामवसुप्तमनन्तरम्
प्रबोधयामास शनैर्लक्ष्मणं रघुनन्दनः

atha rātryāṃ vyatītāyām avasuptam anantaram
prabodhayām āsa śanair lakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ

सौमित्रे शृणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम्
संप्रतिष्ठामहे कालः प्रस्थानस्य परंतप

saumitre śṛṇu vanyānāṃ valgu vyāharatāṃ svanam
saṃpratiṣṭhāmahe kālaḥ prasthānasya paraṃtapa

स सुप्तः समये भ्रात्रा लक्ष्मणः प्रतिबोधितः
जहौ निद्रां च तन्द्रीं च प्रसक्तं च पथि श्रमम्

sa suptaḥ samaye bhrātrā lakṣmaṇaḥ pratibodhitaḥ
jahau nidrāṃ ca tandrīṃ ca prasaktaṃ ca pathi śramam

तत उत्थाय ते सर्वे स्पृष्ट्वा नद्याः शिवं जलम्
पन्थानमृषिणोद्दिष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः

tata utthāya te sarve spṛṣṭvā nadyāḥ śivaṃ jalam
panthānam ṛṣiṇoddiṣṭaṃ citrakūṭasya taṃ yayuḥ

ततः संप्रस्थितः काले रामः सौमित्रिणा सह
सीतां कमलपत्राक्षीमिदं वचनमब्रवीत्

tataḥ saṃprasthitaḥ kāle rāmaḥ saumitriṇā saha
sītāṃ kamalapatrākṣīm idaṃ vacanam abravīt

आदीप्तानिव वैदेहि सर्वतः पुष्पितान्नगान्
स्वैः पुष्पैः किंशुकान्पश्य मालिनः शिशिरात्यये

ādīptān iva vaidehi sarvataḥ puṣpitān nagān
svaiḥ puṣpaiḥ kiṃśukān paśya mālinaḥ śiśirātyaye

पश्य भल्लातकान्फुल्लान्नरैरनुपसेवितान्
फलपत्रैरवनतान्नूनं शक्ष्यामि जीवितुम्

paśya bhallātakān phullān narair anupasevitān
phalapatrair avanatān nūnaṃ śakṣyāmi jīvitum

पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानानि लक्ष्मण
मधूनि मधुकारीभिः संभृतानि नगे नगे

paśya droṇapramāṇāni lambamānāni lakṣmaṇa
madhūni madhukārībhiḥ saṃbhṛtāni nage nage

एष क्रोशति नत्यूहस्तं शिखी प्रतिकूजति
रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंस्तरसंकटे

eṣa krośati natyūhas taṃ śikhī pratikūjati
ramaṇīye vanoddeśe puṣpasaṃstarasaṃkaṭe

मातंगयूथानुसृतं पक्षिसंघानुनादितम्
चित्रकूटमिमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम्

mātaṃgayūthānusṛtaṃ pakṣisaṃghānunāditam
citrakūṭam imaṃ paśya pravṛddhaśikharaṃ girim

समभूमितले रम्ये द्रुमैर्बहुभिरावृते।

पुण्ये रंस्यामहे तात चित्रकूटस्य कानने

samabhūmitale ramye drumairbahubhirāvṛte|

puṇye raṃsyāmahe tāta citrakūṭasya kānane

ततस्तौ पादचारेण गच्छन्तौ सह सीतया
रम्यमासेदतुः शैलं चित्रकूटं मनोरमम्

tatas tau pādacāreṇa gacchantau saha sītayā
ramyam āsedatuḥ śailaṃ citrakūṭaṃ manoramam

तं तु पर्वतमासाद्य नानापक्षिगणायुतम्
अयं वासो भवेत्तावदत्र सौम्य रमेमहि

taṃ tu parvatam āsādya nānāpakṣigaṇāyutam
ayaṃ vāso bhavet tāvad atra saumya ramemahi

VR-S.2.50.12+12.50.12+1Southern-onlyIIT Kanpur Heritage

मनोज्ञोऽयं गिरिस्सौम्य नानाद्रुमलतायुतः।

बहुमूलफलो रम्य स्स्वाजीवः प्रतिभाति मे

manojño'yaṃ girissaumya nānādrumalatāyutaḥ|

bahumūlaphalo ramya ssvājīvaḥ pratibhāti me

VR-S.2.50.12+22.50.12+2Southern-onlyIIT Kanpur Heritage

इति सीता च रामश्च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।

अभिगम्याऽश्रमं सर्वे वाल्मीकि मभिवादयन्

iti sītā ca rāmaśca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ|

abhigamyā'śramaṃ sarve vālmīki mabhivādayan

VR-S.2.50.12+32.50.12+3Southern-onlyIIT Kanpur Heritage

तान्महर्षि प्रमुदितः पूजयामास धर्मवित्।

अस्यतामिति चोवाच स्वागन्तु निवेद्य च

tānmaharṣi pramuditaḥ pūjayāmāsa dharmavit|

asyatāmiti covāca svāgantu nivedya ca

VR-S.2.50.12+42.50.12+4Southern-onlyIIT Kanpur Heritage

ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः।

सन्निवेद्य यथान्याय मात्मानमृषये प्रभुः

tato'bravīnmahābāhurlakṣmaṇaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ|

sannivedya yathānyāya mātmānamṛṣaye prabhuḥ

VR-S.2.50.12+52.50.12+5Southern-onlyvalmikiramayan.net

मनोज्ज़्नोऽयम् तिरिः सौम्य नानाद्रुमलतायतह् |
बहुमूलफलो रम्यः स्वाजीवः प्रतिभाति मे

manojzno'yam tiriḥ saumya nānādrumalatāyatah |
bahumūlaphalo ramyaḥ svājīvaḥ pratibhāti me

लक्ष्मणानय दारूणि दृढानि च वराणि च
कुरुष्वावसथं सौम्य वासे मेऽभिरतं मनः

lakṣmaṇānaya dārūṇi dṛḍhāni ca varāṇi ca
kuruṣvāvasathaṃ saumya vāse me 'bhirataṃ manaḥ

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर्विविधान्द्रुमान्
आजहार ततश्चक्रे पर्ण शालामरिं दम

tasya tad vacanaṃ śrutvā saumitrir vividhān drumān
ājahāra tataś cakre parṇa śālām ariṃ dama

शुश्रूषमाणमेकाग्रमिदं वचनमब्रवीत्
ऐणेयं मांसमाहृत्य शालां यक्ष्यामहे वयम्

śuśrūṣamāṇam ekāgram idaṃ vacanam abravīt
aiṇeyaṃ māṃsam āhṛtya śālāṃ yakṣyāmahe vayam

VR-S.2.50.15+12.50.15+1Southern-onlyIIT Kanpur Heritage

मृगं हत्वाऽऽनय क्षिप्रं लक्ष्मणेह शुभेक्षण।

कर्तव्य श्शास्त्रदृष्टो हि विधिर्धर्ममनुस्मर

mṛgaṃ hatvā''naya kṣipraṃ lakṣmaṇeha śubhekṣaṇa|

kartavya śśāstradṛṣṭo hi vidhirdharmamanusmara

VR-S.2.50.15+22.50.15+2Southern-onlyIIT Kanpur Heritage

भ्रातुर्वचनमाज्ञाय लक्ष्मणः परवीरहा।

चकार स यथोक्तं च तं राम पुनरब्रवीत्

bhrāturvacanamājñāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā|

cakāra sa yathoktaṃ ca taṃ rāma punarabravīt

VR-S.2.50.15+32.50.15+3Southern-onlyIIT Kanpur Heritage

ऐणेयं श्रपयस्वैतच्छालां यक्ष्यामहे वयम्।

त्वर सौम्य मुहूर्तोऽयं ध्रुवश्च दिवसोऽप्ययम्

aiṇeyaṃ śrapayasvaitacchālāṃ yakṣyāmahe vayam|

tvara saumya muhūrto'yaṃ dhruvaśca divaso'pyayam

VR-S.2.50.15+42.50.15+4Southern-onlyvalmikiramayan.net

इणेयम् श्रपयस्वैतच्च्चालाम् यक्ष्यमहे वयम् |
त्वरसौम्य मुहूर्तोऽयम् ध्रुवश्च दिवसोऽप्ययम्

iṇeyam śrapayasvaitacccālām yakṣyamahe vayam |
tvarasaumya muhūrto'yam dhruvaśca divaso'pyayam

स लक्ष्मणः कृष्णमृगं हत्वा मेध्यं पतापवान्
अथ चिक्षेप सौमित्रिः समिद्धे जातवेदसि

sa lakṣmaṇaḥ kṛṣṇamṛgaṃ hatvā medhyaṃ patāpavān
atha cikṣepa saumitriḥ samiddhe jātavedasi

तं तु पक्वं समाज्ञाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम्
लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्रमथ राघवमब्रवीत्

taṃ tu pakvaṃ samājñāya niṣṭaptaṃ chinnaśoṇitam
lakṣmaṇaḥ puruṣavyāghram atha rāghavam abravīt

अयं कृष्णः समाप्ताङ्गः शृतः कृष्ण मृगो यथा
देवता देवसंकाश यजस्व कुशलो ह्यसि

ayaṃ kṛṣṇaḥ samāptāṅgaḥ śṛtaḥ kṛṣṇa mṛgo yathā
devatā devasaṃkāśa yajasva kuśalo hy asi

रामः स्नात्वा तु नियतो गुणवाञ्जप्यकोविदः
पापसंशमनं रामश्चकार बलिमुत्तमम्

rāmaḥ snātvā tu niyato guṇavāñ japyakovidaḥ
pāpasaṃśamanaṃ rāmaś cakāra balim uttamam

VR-S.2.50.19+12.50.19+1Southern-onlyIIT Kanpur Heritage

इष्ट्वा देवगणान्सर्वान्विवेशाऽवसथं शुचिः।

बभूव च मनोह्लादो रामस्यामिततेजसः

iṣṭvā devagaṇānsarvānviveśā'vasathaṃ śuciḥ|

babhūva ca manohlādo rāmasyāmitatejasaḥ

वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च।

आश्रमस्यानुरूपाणि स्थापयामास राघवः

vedisthalavidhānāni caityānyāyatanāni ca|

āśramasyānurūpāṇi sthāpayāmāsa rāghavaḥ

तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां; यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम्
वासाय सर्वे विविशुः समेताः; सभां यथा देव गणाः सुधर्माम्

tāṃ vṛkṣaparṇac chadanāṃ manojñāṃ; yathāpradeśaṃ sukṛtāṃ nivātām
vāsāya sarve viviśuḥ sametāḥ; sabhāṃ yathā deva gaṇāḥ sudharmām

अनेकनानामृगपक्षिसंकुले; विचित्रपुष्पस्तबलैर्द्रुमैर्युते
वनोत्तमे व्यालमृगानुनादिते; तथा विजह्रुः सुसुखं जितेन्द्रियाः

anekanānāmṛgapakṣisaṃkule; vicitrapuṣpastabalair drumair yute
vanottame vyālamṛgānunādite; tathā vijahruḥ susukhaṃ jitendriyāḥ

सुरम्यमासाद्य तु चित्रकूटं; नदीं च तां माल्यवतीं सुतीर्थाम्
ननन्द हृष्टो मृगपक्षिजुष्टां; जहौ च दुःखं पुरविप्रवासात्

suramyam āsādya tu citrakūṭaṃ; nadīṃ ca tāṃ mālyavatīṃ sutīrthām
nananda hṛṣṭo mṛgapakṣijuṣṭāṃ; jahau ca duḥkhaṃ puravipravāsāt