Ayodhya Kanda, sarga 51

कथयित्वा सुदुःखार्तः सुमन्त्रेण चिरं सह
रामे दक्षिण कूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः

kathayitvā suduḥkhārtaḥ sumantreṇa ciraṃ saha
rāme dakṣiṇa kūlasthe jagāma svagṛhaṃ guhaḥ

अनुज्ञातः सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा हयोत्तमान्
अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः

anujñātaḥ sumantro 'tha yojayitvā hayottamān
ayodhyām eva nagarīṃ prayayau gāḍhadurmanāḥ

स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च
पश्यन्नतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च

sa vanāni sugandhīni saritaś ca sarāṃsi ca
paśyann atiyayau śīghraṃ grāmāṇi nagarāṇi ca

ततः सायाह्नसमये तृतीयेऽहनि सारथिः
अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह

tataḥ sāyāhnasamaye tṛtīye 'hani sārathiḥ
ayodhyāṃ samanuprāpya nirānandāṃ dadarśa ha

स शून्यामिव निःशब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः
सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः

sa śūnyām iva niḥśabdāṃ dṛṣṭvā paramadurmanāḥ
sumantraś cintayām āsa śokavegasamāhataḥ

कच्चिन्न सगजा साश्वा सजना सजनाधिपा
रामसंतापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी
इति चिन्तापरः सूतस्त्वरितः प्रविवेश ह

kaccin na sagajā sāśvā sajanā sajanādhipā
rāmasaṃtāpaduḥkhena dagdhā śokāgninā purī
iti cintāparaḥ sūtas tvaritaḥ praviveśa ha

सुमन्त्रमभियान्तं तं शतशोऽथ सहस्रशः
क्व राम इति पृच्छन्तः सूतमभ्यद्रवन्नराः

sumantram abhiyāntaṃ taṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ
kva rāma iti pṛcchantaḥ sūtam abhyadravan narāḥ

तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम्
अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्मना

teṣāṃ śaśaṃsa gaṅgāyām aham āpṛcchya rāghavam
anujñāto nivṛtto 'smi dhārmikeṇa mahātmanā

ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः
अहो धिगिति निःश्वस्य हा रामेति च चुक्रुशुः

te tīrṇā iti vijñāya bāṣpapūrṇamukhā janāḥ
aho dhig iti niḥśvasya hā rāmeti ca cukruśuḥ

शुश्राव च वचस्तेषां वृन्दं वृन्दं च तिष्ठताम्
हताः स्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम्

śuśrāva ca vacas teṣāṃ vṛndaṃ vṛndaṃ ca tiṣṭhatām
hatāḥ sma khalu ye neha paśyāma iti rāghavam

दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च
न द्रक्ष्यामः पुनर्जातु धार्मिकं राममन्तरा

dānayajñavivāheṣu samājeṣu mahatsu ca
na drakṣyāmaḥ punar jātu dhārmikaṃ rāmam antarā

किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम्
इति रामेण नगरं पितृवत्परिपालितम्

kiṃ samarthaṃ janasyāsya kiṃ priyaṃ kiṃ sukhāvaham
iti rāmeṇa nagaraṃ pitṛvat paripālitam

वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम्
रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम्

vātāyanagatānāṃ ca strīṇām anvantarāpaṇam
rāmaśokābhitaptānāṃ śuśrāva paridevanam

स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः
यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम्

sa rājamārgamadhyena sumantraḥ pihitānanaḥ
yatra rājā daśarathas tad evopayayau gṛham

सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च
कक्ष्याः सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः

so 'vatīrya rathāc chīghraṃ rājaveśma praviśya ca
kakṣyāḥ saptābhicakrāma mahājanasamākulāḥ

ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्यस्ततस्ततः
रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम्

tato daśarathastrīṇāṃ prāsādebhyas tatas tataḥ
rāmaśokābhitaptānāṃ mandaṃ śuśrāva jalpitam

सह रामेण निर्यातो विना राममिहागतः
सूतः किं नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति

saha rāmeṇa niryāto vinā rāmam ihāgataḥ
sūtaḥ kiṃ nāma kausalyāṃ śocantīṃ prativakṣyati

यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम्
आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति

yathā ca manye durjīvam evaṃ na sukaraṃ dhruvam
ācchidya putre niryāte kausalyā yatra jīvati

सत्य रूपं तु तद्वाक्यं राज्ञः स्त्रीणां निशामयन्
प्रदीप्तमिव शोकेन विवेश सहसा गृहम्

satya rūpaṃ tu tadvākyaṃ rājñaḥ strīṇāṃ niśāmayan
pradīptam iva śokena viveśa sahasā gṛham

स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुलम्
पुत्रशोकपरिद्यूनमपश्यत्पाण्डरे गृहे

sa praviśyāṣṭamīṃ kakṣyāṃ rājānaṃ dīnam ātulam
putraśokaparidyūnam apaśyat pāṇḍare gṛhe

अभिगम्य तमासीनं नरेन्द्रमभिवाद्य च
सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत्

abhigamya tam āsīnaṃ narendram abhivādya ca
sumantro rāmavacanaṃ yathoktaṃ pratyavedayat

स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विभ्रान्त चेतनः
मूर्छितो न्यपतद्भूमौ रामशोकाभिपीडितः

sa tūṣṇīm eva tac chrutvā rājā vibhrānta cetanaḥ
mūrchito nyapatad bhūmau rāmaśokābhipīḍitaḥ

ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ
उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतिते क्षितौ

tato 'ntaḥpuram āviddhaṃ mūrchite pṛthivīpatau
uddhṛtya bāhū cukrośa nṛpatau patite kṣitau

सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम्
उत्थापयामास तदा वचनं चेदमब्रवीत्

sumitrayā tu sahitā kausalyā patitaṃ patim
utthāpayām āsa tadā vacanaṃ cedam abravīt

इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः
वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे

imaṃ tasya mahābhāga dūtaṃ duṣkarakāriṇaḥ
vanavāsād anuprāptaṃ kasmān na pratibhāṣase

अद्येममनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव
उत्तिष्ठ सुकृतं तेऽस्तु शोके न स्यात्सहायता

adyemam anayaṃ kṛtvā vyapatrapasi rāghava
uttiṣṭha sukṛtaṃ te 'stu śoke na syāt sahāyatā

देव यस्या भयाद्रामं नानुपृच्छसि सारथिम्
नेह तिष्ठति कैकेयी विश्रब्धं प्रतिभाष्यताम्

deva yasyā bhayād rāmaṃ nānupṛcchasi sārathim
neha tiṣṭhati kaikeyī viśrabdhaṃ pratibhāṣyatām

सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा
धरण्यां निपपाताशु बाष्पविप्लुतभाषिणी

sā tathoktvā mahārājaṃ kausalyā śokalālasā
dharaṇyāṃ nipapātāśu bāṣpaviplutabhāṣiṇī

एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि
पतिं चावेक्ष्य ताः सर्वाः सस्वरं रुरुदुः स्त्रियः

evaṃ vilapatīṃ dṛṣṭvā kausalyāṃ patitāṃ bhuvi
patiṃ cāvekṣya tāḥ sarvāḥ sasvaraṃ ruruduḥ striyaḥ

ततस्तमन्तःपुरनादमुत्थितं; समीक्ष्य वृद्धास्तरुणाश्च मानवाः
स्त्रियश्च सर्वा रुरुदुः समन्ततः; पुरं तदासीत्पुनरेव संकुलम्

tatas tam antaḥpuranādam utthitaṃ; samīkṣya vṛddhās taruṇāś ca mānavāḥ
striyaś ca sarvā ruruduḥ samantataḥ; puraṃ tadāsīt punar eva saṃkulam