Ayodhya Kanda, sarga 65
स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय वीर्यवान्
ह्रादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्
शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः
sa prāṅmukho rājagṛhād abhiniryāya vīryavān
hrādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotas taraṅgiṇīm
śatadrūm atarac chrīmān nadīm ikṣvākunandanaḥ
एलधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्
शिलामाकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्तनम्
eladhāne nadīṃ tīrtvā prāpya cāparaparpaṭān
śilām ākurvatīṃ tīrtvā āgneyaṃ śalyakartanam
सत्यसंधः शुचिः श्रीमान्प्रेक्षमाणः शिलावहाम्
अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति
satyasaṃdhaḥ śuciḥ śrīmān prekṣamāṇaḥ śilāvahām
atyayāt sa mahāśailān vanaṃ caitrarathaṃ prati
सरस्वतीं च गङ्गां च युग्मेन प्रतिपद्यच।
उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्डं प्राविशद्वनम्
sarasvatīṃ ca gaṅgāṃ ca yugmena pratipadyaca|
uttarānvīramatsyānāṃ bhāruṇḍaṃ prāviśadvanam
वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्रादिनीं पर्वतावृताम्
यमुनां प्राप्य संतीर्णो बलमाश्वासयत्तदा
veginīṃ ca kuliṅgākhyāṃ hrādinīṃ parvatāvṛtām
yamunāṃ prāpya saṃtīrṇo balam āśvāsayat tadā
शीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम्
śītīkṛtya tu gātrāṇi klāntān āśvāsya vājinaḥ
tatra snātvā ca pītvā ca prāyād ādāya codakam
राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम्
भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात्
rājaputro mahāraṇyam anabhīkṣṇopasevitam
bhadro bhadreṇa yānena mārutaḥ kham ivātyayāt
भागीरथीं दुष्प्रतरामंशुधाने महानदीम्।
उपायाद्राघवस्तूर्णं प्राग्वटे विश्रुते पुरे
bhāgīrathīṃ duṣpratarāmaṃśudhāne mahānadīm|
upāyādrāghavastūrṇaṃ prāgvaṭe viśrute pure
स गङ्गां प्राग्वटे तीर्त्वा समायात्कुटिकोष्ठिकाम्।
सबल स्तां स तीर्त्वाऽथ समायाद्धर्मवर्धनम्
sa gaṅgāṃ prāgvaṭe tīrtvā samāyātkuṭikoṣṭhikām|
sabala stāṃ sa tīrtvā'tha samāyāddharmavardhanam
तोरणं दक्षिणार्धेन जम्बूप्रस्थमुपागमत्
वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः
toraṇaṃ dakṣiṇārdhena jambūprastham upāgamat
varūthaṃ ca yayau ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ
तत्र रम्ये वने वासं कृत्वासौ प्राङ्मुखो ययौ
उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः
tatra ramye vane vāsaṃ kṛtvāsau prāṅmukho yayau
udyānam ujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ
सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः
अनुज्ञाप्याथ भरतो वाहिनीं त्वरितो ययौ
sālāṃs tu priyakān prāpya śīghrān āsthāya vājinaḥ
anujñāpyātha bharato vāhinīṃ tvarito yayau
वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानकां नदीम्
अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरंगमैः
vāsaṃ kṛtvā sarvatīrthe tīrtvā cottānakāṃ nadīm
anyā nadīś ca vividhāḥ pārvatīyais turaṃgamaiḥ
हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत
ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम्
एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम्
hastipṛṣṭhakam āsādya kuṭikām atyavartata
tatāra ca naravyāghro lauhitye sa kapīvatīm
ekasāle sthāṇumatīṃ vinate gomatīṃ nadīm
कलिङ्ग नगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा
भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः
kaliṅga nagare cāpi prāpya sālavanaṃ tadā
bharataḥ kṣipram āgacchat supariśrāntavāhanaḥ
वनं च समतीत्याशु शर्वर्यामरुणोदये
अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां स ददर्श ह
vanaṃ ca samatītyāśu śarvaryām aruṇodaye
ayodhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sa dadarśa ha
तां पुरीं पुरुषव्याघ्रः सप्तरात्रोषिटः पथि
अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा रथे सारथिमब्रवीत्
tāṃ purīṃ puruṣavyāghraḥ saptarātroṣiṭaḥ pathi
ayodhyām agrato dṛṣṭvā rathe sārathim abravīt
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी
अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī
ayodhyā dṛśyate dūrāt sārathe pāṇḍumṛttikā
यज्वभिर्गुणसंपन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः
भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिवरपालिता
yajvabhir guṇasaṃpannair brāhmaṇair vedapāragaiḥ
bhūyiṣṭham ṛddhair ākīrṇā rājarṣivarapālitā
अयोध्यायां पुराशब्दः श्रूयते तुमुलो महान्
समन्तान्नरनारीणां तमद्य न शृणोम्यहम्
ayodhyāyāṃ purāśabdaḥ śrūyate tumulo mahān
samantān naranārīṇāṃ tam adya na śṛṇomy aham
उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः
समन्ताद्विप्रधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यदा
udyānāni hi sāyāhne krīḍitvoparatair naraiḥ
samantād vipradhāvadbhiḥ prakāśante mamānyadā
तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः
अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे
tāny adyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ
araṇyabhūteva purī sārathe pratibhāti me
न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः
निर्यान्तो वाभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम्
na hy atra yānair dṛśyante na gajair na ca vājibhiḥ
niryānto vābhiyānto vā naramukhyā yathāpuram
उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च।।।।
जनानां रतिसंयोगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च
udyānāni purā bhānti mattapramuditāni ca||||
janānāṃ ratisaṃyogeṣvatyantaguṇavanti ca
तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः।।।।
स्रस्तपर्णैरनुपथं विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः
tānyetānyadya paśyāmi nirānandāni sarvaśaḥ||||
srastaparṇairanupathaṃ vikrośadbhiriva drumaiḥ
नाद्यापि श्रूयते शब्दः मत्तानां मृगपक्षिणाम्।।।।
संरक्तां मधुरां वाणीं कलं व्याहरतां बहु
nādyāpi śrūyate śabdaḥ mattānāṃ mṛgapakṣiṇām||||
saṃraktāṃ madhurāṃ vāṇīṃ kalaṃ vyāharatāṃ bahu
चन्दनागरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्छितोऽतुलः।।।।
प्रवाति पवन श्श्रीमान्किन्नुनाद्य यथापुरम्
candanāgarusampṛkto dhūpasammūrchito'tulaḥ||||
pravāti pavana śśrīmānkinnunādya yathāpuram
भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसङ्घट्टितः पुनः।।।।
किमद्य शब्दो विरतस्सदा दीनगतिः पुरा
bherīmṛdaṅgavīṇānāṃ koṇasaṅghaṭṭitaḥ punaḥ||||
kimadya śabdo viratassadā dīnagatiḥ purā
जनानाम् रतिसम्योगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च
तान्येतान्यद्य वश्यामि निरानन्दानि सर्वशः
janānām ratisamyogeṣvatyantaguṇavanti ca
tānyetānyadya vaśyāmi nirānandāni sarvaśaḥ
स्रस्तपर्णैरनुपथम् विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः
नाद्यापि श्रूयते शब्दो मत्तानाम् मृगपक्षिणाम्
srastaparṇairanupatham vikrośadbhiriva drumaiḥ
nādyāpi śrūyate śabdo mattānām mṛgapakṣiṇām
सम्रक्ताम् मधुराम् वाणीम् कलम् व्याहरताम् बहु
चन्दनागुरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्चितोऽतुलः
samraktām madhurām vāṇīm kalam vyāharatām bahu
candanāgurusampṛkto dhūpasammūrcito'tulaḥ
प्रवाति पवनः श्रीमान् किम् नु नाद्य यथापुरम्
भेरीमृदङ्गवीणानाम् कोणसम्घट्टितः पुनः
pravāti pavanaḥ śrīmān kim nu nādya yathāpuram
bherīmṛdaṅgavīṇānām koṇasamghaṭṭitaḥ punaḥ
अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च
निमित्तान्यमनोज्ञानि तेन सीदति ते मनः
aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca
nimittāny amanojñāni tena sīdati te manaḥ
सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्दुषु।।।।
तथाह्यसति सम्मोहे हृदयं सीदतीव मे
sarvathā kuśalaṃ sūta durlabhaṃ mama banduṣu||||
tathāhyasati sammohe hṛdayaṃ sīdatīva me
विषण्ण श्श्रान्तहृदयस्त्रस्त स्सुलुलितेन्द्रियः।।।।
भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम्
viṣaṇṇa śśrāntahṛdayastrasta ssululitendriyaḥ||||
bharataḥ praviveśāśu purīmikṣvākupālitām
तथा ह्यसति सम्मोहे हृदयम् सीदतीव मे
विषण्णः शान्तहृदयस्त्रस्तः सुलुलितेन्द्रियः
tathā hyasati sammohe hṛdayam sīdatīva me
viṣaṇṇaḥ śāntahṛdayastrastaḥ sululitendriyaḥ
द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः
द्वाःस्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तैः सहितो ययौ
dvāreṇa vaijayantena prāviśac chrāntavāhanaḥ
dvāḥsthair utthāya vijayaṃ pṛṣṭas taiḥ sahito yayau
स त्वनेकाग्रहृदयो द्वाःस्थं प्रत्यर्च्य तं जनम्
सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः
sa tv anekāgrahṛdayo dvāḥsthaṃ pratyarcya taṃ janam
sūtam aśvapateḥ klāntam abravīt tatra rāghavaḥ
किमहं त्वरयाऽनीतः कारणेन विनानघ।।।।
अशुभाशङ्कि हृदयं शीलं च पततीव मे
kimahaṃ tvarayā'nītaḥ kāraṇena vinānagha||||
aśubhāśaṅki hṛdayaṃ śīlaṃ ca patatīva me
श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने
आकारास्तानहं सर्वानिह पश्यामि सारथे
śrutā no yādṛśāḥ pūrvaṃ nṛpatīnāṃ vināśane
ākārās tān ahaṃ sarvān iha paśyāmi sārathe
अपेतमाल्यशोभानि ह्यसम्मृष्टाजिराणि च।
देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम्
apetamālyaśobhāni hyasammṛṣṭājirāṇi ca|
devāgārāṇi śūnyāni na cābhānti yathāpuram
देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञगोष्ठ्यस्तथाविधाः।
माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा
devatārcāḥ praviddhāśca yajñagoṣṭhyastathāvidhāḥ|
mālyāpaṇeṣu rājante nādya paṇyāni vā tathā
दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै।
ध्यानसंविग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः
dṛśyante vaṇijo'pyadya na yathāpūrvamatravai|
dhyānasaṃvignahṛdayāḥ naṣṭavyāpārayantritāḥ
देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा।।।।
मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम्।
सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे
devāyatanacaityeṣu dīnāḥ pakṣigaṇāstathā||||
malinaṃ cāśrupūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kṛśam|
sastrīpuṃsaṃ ca paśyāmi janamutkaṇṭhitaṃ pure
मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम्
सस्त्री पुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे
malinaṃ cāśrupūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kṛśam
sastrī puṃsaṃ ca paśyāmi janam utkaṇṭhitaṃ pure
इत्येवमुक्त्वा भरतः सूतं तं दीनमानसः
तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ
ity evam uktvā bharataḥ sūtaṃ taṃ dīnamānasaḥ
tāny aniṣṭāny ayodhyāyāṃ prekṣya rājagṛhaṃ yayau
तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां; रजोरुणद्वारकपाटयन्त्राम्
दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरी प्रकाशां; दुःखेन संपूर्णतरो बभूव
tāṃ śūnyaśṛṅgāṭakaveśmarathyāṃ; rajoruṇadvārakapāṭayantrām
dṛṣṭvā purīm indrapurī prakāśāṃ; duḥkhena saṃpūrṇataro babhūva
बहूनि पश्यन्मनसोऽप्रियाणि; यान्यन्न्यदा नास्य पुरे बभूवुः
अवाक्शिरा दीनमना नहृष्टः; पितुर्महात्मा प्रविवेश वेश्म
bahūni paśyan manaso 'priyāṇi; yāny annyadā nāsya pure babhūvuḥ
avākśirā dīnamanā nahṛṣṭaḥ; pitur mahātmā praviveśa veśma