Ayodhya Kanda, sarga 66

अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये
जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये

apaśyaṃs tu tatas tatra pitaraṃ pitur ālaye
jagāma bharato draṣṭuṃ mātaraṃ mātur ālaye

अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम्
उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णमानसम्

anuprāptaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kaikeyī proṣitaṃ sutam
utpapāta tadā hṛṣṭā tyaktvā sauvarṇamānasam

स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम्
भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याश्चरणौ शुभौ

sa praviśyaiva dharmātmā svagṛhaṃ śrīvivarjitam
bharataḥ prekṣya jagrāha jananyāś caraṇau śubhau

तं मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम्
अङ्के भरतमारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे

taṃ mūrdhni samupāghrāya pariṣvajya yaśasvinam
aṅke bharatam āropya praṣṭuṃ samupacakrame

अद्य ते कतिचिद्रात्र्यश्च्युतस्यार्यकवेश्मनः
अपि नाध्वश्रमः शीघ्रं रथेनापततस्तव

adya te kati cid rātryaś cyutasyāryakaveśmanaḥ
api nādhvaśramaḥ śīghraṃ rathenāpatatas tava

आर्यकस्ते सुकुशलो युधाजिन्मातुलस्तव
प्रवासाच्च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुमर्हसि

āryakas te sukuśalo yudhājin mātulas tava
pravāsāc ca sukhaṃ putra sarvaṃ me vaktum arhasi

एवं पृष्ठस्तु कैकेय्या प्रियं पार्थिवनन्दनः
आचष्ट भरतः सर्वं मात्रे राजीवलोचनः

evaṃ pṛṣṭhas tu kaikeyyā priyaṃ pārthivanandanaḥ
ācaṣṭa bharataḥ sarvaṃ mātre rājīvalocanaḥ

अद्य मे सप्तमी रात्रिश्च्युतस्यार्यकवेश्मनः
अम्बायाः कुशली तातो युधाजिन्मातुलश्च मे

adya me saptamī rātriś cyutasyāryakaveśmanaḥ
ambāyāḥ kuśalī tāto yudhājin mātulaś ca me

यन्मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परंतपः
परिश्रान्तं पथ्यभवत्ततोऽहं पूर्वमागतः

yan me dhanaṃ ca ratnaṃ ca dadau rājā paraṃtapaḥ
pariśrāntaṃ pathy abhavat tato 'haṃ pūrvam āgataḥ

राजवाक्यहरैर्दूतैस्त्वर्यमाणोऽहमागतः
यदहं प्रष्टुमिच्छामि तदम्बा वक्तुमर्हसि

rājavākyaharair dūtais tvaryamāṇo 'ham āgataḥ
yad ahaṃ praṣṭum icchāmi tad ambā vaktum arhasi

शून्योऽयं शयनीयस्ते पर्यङ्को हेमभूषितः
न चायमिक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे

śūnyo 'yaṃ śayanīyas te paryaṅko hemabhūṣitaḥ
na cāyam ikṣvākujanaḥ prahṛṣṭaḥ pratibhāti me

राजा भवति भूयिष्ठमिहाम्बाया निवेशने
तमहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुमिच्छन्निहागतः

rājā bhavati bhūyiṣṭham ihāmbāyā niveśane
tam ahaṃ nādya paśyāmi draṣṭum icchann ihāgataḥ

पितुर्ग्रहीष्ये चरणौ तं ममाख्याहि पृच्छतः
आहोस्विदम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने

pitur grahīṣye caraṇau taṃ mamākhyāhi pṛcchataḥ
āhosvid amba jyeṣṭhāyāḥ kausalyāyā niveśane

तं प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद्घोरमप्रियम्
अजानन्तं प्रजानन्ती राज्यलोभेन मोहिता
या गतिः सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः

taṃ pratyuvāca kaikeyī priyavad ghoram apriyam
ajānantaṃ prajānantī rājyalobhena mohitā
yā gatiḥ sarvabhūtānāṃ tāṃ gatiṃ te pitā gataḥ

तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं धर्माभिजनवाञ्शुचिः
पपात सहसा भूमौ पितृशोकबलार्दितः

tac chrutvā bharato vākyaṃ dharmābhijanavāñ śuciḥ
papāta sahasā bhūmau pitṛśokabalārditaḥ

ततः शोकेन संवीतः पितुर्मरणदुःखितः
विललाप महातेजा भ्रान्ताकुलितचेतनः

tataḥ śokena saṃvītaḥ pitur maraṇaduḥkhitaḥ
vilalāpa mahātejā bhrāntākulitacetanaḥ

एतत्सुरुचिरं भाति पितुर्मे शयनं पुरा
तदिदं न विभात्यद्य विहीनं तेन धीमता

etat suruciraṃ bhāti pitur me śayanaṃ purā
tad idaṃ na vibhāty adya vihīnaṃ tena dhīmatā

तमार्तं देवसंकाशं समीक्ष्य पतितं भुवि
उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदमब्रवीत्

tam ārtaṃ devasaṃkāśaṃ samīkṣya patitaṃ bhuvi
utthāpayitvā śokārtaṃ vacanaṃ cedam abravīt

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे राजपुत्र महायशः
त्वद्विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि संमताः

uttiṣṭhottiṣṭha kiṃ śeṣe rājaputra mahāyaśaḥ
tvadvidhā na hi śocanti santaḥ sadasi saṃmatāḥ

स रुदत्या चिरं कालं भूमौ विपरिवृत्य च
जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृतः

sa rudatyā ciraṃ kālaṃ bhūmau viparivṛtya ca
jananīṃ pratyuvācedaṃ śokair bahubhir āvṛtaḥ

अभिषेक्ष्यति रामं तु राजा यज्ञं नु यक्ष्यति
इत्यहं कृतसंकल्पो हृष्टो यात्रामयासिषम्

abhiṣekṣyati rāmaṃ tu rājā yajñaṃ nu yakṣyati
ity ahaṃ kṛtasaṃkalpo hṛṣṭo yātrām ayāsiṣam

तदिदं ह्यन्यथा भूतं व्यवदीर्णं मनो मम
पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम्

tad idaṃ hy anyathā bhūtaṃ vyavadīrṇaṃ mano mama
pitaraṃ yo na paśyāmi nityaṃ priyahite ratam

अम्ब केनात्यगाद्राजा व्याधिना मय्यनागते
धन्या रामादयः सर्वे यैः पिता संस्कृतः स्वयम्

amba kenātyagād rājā vyādhinā mayy anāgate
dhanyā rāmādayaḥ sarve yaiḥ pitā saṃskṛtaḥ svayam

न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान्
उपजिघ्रेद्धि मां मूर्ध्नि तातः संनम्य सत्वरम्

na nūnaṃ māṃ mahārājaḥ prāptaṃ jānāti kīrtimān
upajighred dhi māṃ mūrdhni tātaḥ saṃnamya satvaram

क्व स पाणिः सुखस्पर्शस्तातस्याक्लिष्टकर्मणः
येन मां रजसा ध्वस्तमभीक्ष्णं परिमार्जति

kva sa pāṇiḥ sukhasparśas tātasyākliṣṭakarmaṇaḥ
yena māṃ rajasā dhvastam abhīkṣṇaṃ parimārjati

यो मे भ्राता पिता बन्धुर्यस्य दासोऽस्मि धीमतः
तस्य मां शीघ्रमाख्याहि रामस्याक्लिष्ट कर्मणः

yo me bhrātā pitā bandhur yasya dāso 'smi dhīmataḥ
tasya māṃ śīghram ākhyāhi rāmasyākliṣṭa karmaṇaḥ

पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्ममार्यस्य जानतः
तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर्मम

pitā hi bhavati jyeṣṭho dharmam āryasya jānataḥ
tasya pādau grahīṣyāmi sa hīdānīṃ gatir mama

आर्ये किमब्रवीद्राजा पिता मे सत्यविक्रमः
पश्चिमं साधु संदेशमिच्छामि श्रोतुमात्मनः

ārye kim abravīd rājā pitā me satyavikramaḥ
paścimaṃ sādhu saṃdeśam icchāmi śrotum ātmanaḥ

इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यमब्रवीत्
रामेति राजा विलपन्हा सीते लक्ष्मणेति च
स महात्मा परं लोकं गतो गतिमतां वरः

iti pṛṣṭā yathātattvaṃ kaikeyī vākyam abravīt
rāmeti rājā vilapan hā sīte lakṣmaṇeti ca
sa mahātmā paraṃ lokaṃ gato gatimatāṃ varaḥ

इमां तु पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव
काल धर्मपरिक्षिप्तः पाशैरिव महागजः

imāṃ tu paścimāṃ vācaṃ vyājahāra pitā tava
kāla dharmaparikṣiptaḥ pāśair iva mahāgajaḥ

सिद्धार्थास्तु नरा राममागतं सीतया सह
लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम्

siddhārthās tu narā rāmam āgataṃ sītayā saha
lakṣmaṇaṃ ca mahābāhuṃ drakṣyanti punar āgatam

तच्छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीया प्रियशंसनात्
विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम्

tac chrutvā viṣasādaiva dvitīyā priyaśaṃsanāt
viṣaṇṇavadano bhūtvā bhūyaḥ papraccha mātaram

क्व चेदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समं गतः

kva cedānīṃ sa dharmātmā kausalyānandavardhanaḥ
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca samaṃ gataḥ

तथा पृष्टा यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे
मातास्य युगपद्वाक्यं विप्रियं प्रियशङ्कया

tathā pṛṣṭā yathātattvam ākhyātum upacakrame
mātāsya yugapad vākyaṃ vipriyaṃ priyaśaṅkayā

स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम्
दण्डकान्सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः

sa hi rājasutaḥ putra cīravāsā mahāvanam
daṇḍakān saha vaidehyā lakṣmaṇānucaro gataḥ

तच्छ्रुत्वा भरतस्त्रस्तो भ्रातुश्चारित्रशङ्कया
स्वस्य वंशस्य माहात्म्यात्प्रष्टुं समुपचक्रमे

tac chrutvā bharatas trasto bhrātuś cāritraśaṅkayā
svasya vaṃśasya māhātmyāt praṣṭuṃ samupacakrame

कच्चिन्न ब्राह्मणवधं हृतं रामेण कस्यचित्
कच्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः

kaccin na brāhmaṇavadhaṃ hṛtaṃ rāmeṇa kasya cit
kaccin nāḍhyo daridro vā tenāpāpo vihiṃsitaḥ

कच्चिन्न परदारान्वा राजपुत्रोऽभिमन्यते
कस्मात्स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः

kaccin na paradārān vā rājaputro 'bhimanyate
kasmāt sa daṇḍakāraṇye bhrūṇaheva vivāsitaḥ

अथास्य चपला माता तत्स्वकर्म यथातथम्
तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुमुपचक्रमे

athāsya capalā mātā tat svakarma yathātatham
tenaiva strīsvabhāvena vyāhartum upacakrame

न ब्राह्मणधनं किंचिद्धृतं रामेण कस्यचित्
कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः
न रामः परदारांश्च चक्षुर्भ्यामपि पश्यति

na brāhmaṇadhanaṃ kiṃ cid dhṛtaṃ rāmeṇa kasya cit
kaś cin nāḍhyo daridro vā tenāpāpo vihiṃsitaḥ
na rāmaḥ paradārāṃś ca cakṣurbhyām api paśyati

मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम्
याचितस्ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम्

mayā tu putra śrutvaiva rāmasyaivābhiṣecanam
yācitas te pitā rājyaṃ rāmasya ca vivāsanam

स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत्तथाकरोत्
रामश्च सहसौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया

sa svavṛttiṃ samāsthāya pitā te tat tathākarot
rāmaś ca sahasaumitriḥ preṣitaḥ saha sītayā

तमपश्यन्प्रियं पुत्रं महीपालो महायशाः
पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वमुपपेदिवान्

tam apaśyan priyaṃ putraṃ mahīpālo mahāyaśāḥ
putraśokaparidyūnaḥ pañcatvam upapedivān

त्वया त्विदानीं धर्मज्ञ राजत्वमवलम्ब्यताम्
त्वत्कृते हि मया सर्वमिदमेवंविधं कृतम्

tvayā tv idānīṃ dharmajña rājatvam avalambyatām
tvatkṛte hi mayā sarvam idam evaṃvidhaṃ kṛtam

तत्पुत्र शीघ्रं विधिना विधिज्ञै;र्वसिष्ठमुख्यैः सहितो द्विजेन्द्रैः
संकाल्य राजानमदीनसत्त्व;मात्मानमुर्व्यामभिषेचयस्व

tat putra śīghraṃ vidhinā vidhijñair; vasiṣṭhamukhyaiḥ sahito dvijendraiḥ
saṃkālya rājānam adīnasattvam; ātmānam urvyām abhiṣecayasva