Ayodhya Kanda, sarga 67
श्रुत्वा तु पितरं वृत्तं भ्रातरु च विवासितौ
भरतो दुःखसंतप्त इदं वचनमब्रवीत्
śrutvā tu pitaraṃ vṛttaṃ bhrātaru ca vivāsitau
bharato duḥkhasaṃtapta idaṃ vacanam abravīt
किं नुण्कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः
विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च
kiṃ nuṇkāryaṃ hatasyeha mama rājyena śocataḥ
vihīnasyātha pitrā ca bhrātrā pitṛsamena ca
दुःखे मे दुःखमकरोर्व्रणे क्षारमिवादधाः
राजानं प्रेतभावस्थं कृत्वा रामं च तापसम्
duḥkhe me duḥkham akaror vraṇe kṣāram ivādadhāḥ
rājānaṃ pretabhāvasthaṃ kṛtvā rāmaṃ ca tāpasam
कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवागता
अङ्गारमुपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान्
kulasya tvam abhāvāya kālarātrir ivāgatā
aṅgāram upagūhya sma pitā me nāvabuddhavān
मृत्युमापादितो पिता त्वया मे पापदर्शिनि।
सुखं परिहृतं मोहात्कुलेऽस्मिन्कुलपांसनि
mṛtyumāpādito pitā tvayā me pāpadarśini|
sukhaṃ parihṛtaṃ mohātkule'sminkulapāṃsani
त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसन्धो महायशाः।
तीव्रदुःखाभिसन्तप्तो वृत्तो दशरथो नृपः
tvāṃ prāpya hi pitā me'dya satyasandho mahāyaśāḥ|
tīvraduḥkhābhisantapto vṛtto daśaratho nṛpaḥ
विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः।
कस्मात्प्रव्राजितो रामः कस्मादेव वनं गतः
vināśito mahārājaḥ pitā me dharmavatsalaḥ|
kasmātpravrājito rāmaḥ kasmādeva vanaṃ gataḥ
कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते
दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जननीं मम
kausalyā ca sumitrā ca putraśokābhipīḍite
duṣkaraṃ yadi jīvetāṃ prāpya tvāṃ jananīṃ mama
ननु त्वार्योऽपि धर्मात्मा त्वयि वृत्तिमनुत्तमाम्
वर्तते गुरुवृत्तिज्ञो यथा मातरि वर्तते
nanu tv āryo 'pi dharmātmā tvayi vṛttim anuttamām
vartate guruvṛttijño yathā mātari vartate
तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शिनी
त्वयि धर्मं समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते
tathā jyeṣṭhā hi me mātā kausalyā dīrghadarśinī
tvayi dharmaṃ samāsthāya bhaginyām iva vartate
तस्याः पुत्रं कृतात्मानं चीरवल्कलवाससम्
प्रस्थाप्य वनवासाय कथं पापे न शोचसि
tasyāḥ putraṃ kṛtātmānaṃ cīravalkalavāsasam
prasthāpya vanavāsāya kathaṃ pāpe na śocasi
अपापदर्शिनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम्
प्रव्राज्य चीरवसनं किं नु पश्यसि कारणम्
apāpadarśinaṃ śūraṃ kṛtātmānaṃ yaśasvinam
pravrājya cīravasanaṃ kiṃ nu paśyasi kāraṇam
लुब्धाया विदितो मन्ये न तेऽहं राघवं प्रति
तथा ह्यनर्थो राज्यार्थं त्वया नीतो महानयम्
lubdhāyā vidito manye na te 'haṃ rāghavaṃ prati
tathā hy anartho rājyārthaṃ tvayā nīto mahān ayam
अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यन्रामलक्ष्मणौ
केन शक्तिप्रभावेन राज्यं रक्षितुमुत्सहे
ahaṃ hi puruṣavyāghrāv apaśyan rāmalakṣmaṇau
kena śaktiprabhāvena rājyaṃ rakṣitum utsahe
तं हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महाबलः
अपाश्रितोऽभूद्धर्मात्मा मेरुर्मेरुवनं यथा
taṃ hi nityaṃ mahārājo balavantaṃ mahābalaḥ
apāśrito 'bhūd dharmātmā merur meruvanaṃ yathā
सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्यतम्
दम्यो धुरमिवासाद्य सहेयं केन चौजसा
so 'haṃ katham imaṃ bhāraṃ mahādhuryasamudyatam
damyo dhuram ivāsādya saheyaṃ kena caujasā
अथ वा मे भवेच्छक्तिर्योगैर्बुद्धिबलेन वा
सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रगर्धिनीम्
निवर्तयिष्यामि वनाद्भ्रातरं स्वजनप्रियम्
atha vā me bhavec chaktir yogair buddhibalena vā
sakāmāṃ na kariṣyāmi tvām ahaṃ putragardhinīm
nivartayiṣyāmi vanād bhrātaraṃ svajanapriyam
न मे विकाङ्क्षा जायेत त्यक्तुं त्वां पापनिश्चयाम्।
यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा
na me vikāṅkṣā jāyeta tyaktuṃ tvāṃ pāpaniścayām|
yadi rāmasya nāvekṣā tvayi syānmātṛvatsadā
उत्पन्नातु कथं बुद्धिस्तवेयं पापदर्शिनि।
साधुचारित्रविभ्रष्टे पूर्वेषां नो विगर्हिता
utpannātu kathaṃ buddhistaveyaṃ pāpadarśini|
sādhucāritravibhraṣṭe pūrveṣāṃ no vigarhitā
अस्मिन्कुले हि पूर्वेषां ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।
अपरे भ्रातरस्तस्मिन्प्रवर्तन्ते समाहिताः
asminkule hi pūrveṣāṃ jyeṣṭho rājye'bhiṣicyate|
apare bhrātarastasminpravartante samāhitāḥ
न हि मन्ये नृशंसे त्वं राजधर्ममवेक्षसे।
गतिं वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम्
na hi manye nṛśaṃse tvaṃ rājadharmamavekṣase|
gatiṃ vā na vijānāsi rājavṛttasya śāśvatīm
सततं राजवृत्ते हि ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते।
राज्ञामेतत्समं तत्स्यादिक्ष्वाकूणां विशेषतः
satataṃ rājavṛtte hi jyeṣṭho rājye'bhiṣicyate|
rājñāmetatsamaṃ tatsyādikṣvākūṇāṃ viśeṣataḥ
तेषां धर्मैकरक्षाणां कुलचारित्रशोभिनाम्।
अद्य चारित्रशौण्डीर्यं त्वां प्राप्य विनिवर्तितम्
teṣāṃ dharmaikarakṣāṇāṃ kulacāritraśobhinām|
adya cāritraśauṇḍīryaṃ tvāṃ prāpya vinivartitam
तवापि सुमहाभागा जनेन्द्राः कुलपूर्वगाः।
बुद्धेर्मोहः कथमयं सम्भूतस्त्वयि गर्हितः
tavāpi sumahābhāgā janendrāḥ kulapūrvagāḥ|
buddhermohaḥ kathamayaṃ sambhūtastvayi garhitaḥ
न तु कामं करिष्यामि तवाऽहं पापनिश्चये।
त्वया व्यसनमारब्धं जीवितान्तकरं मम
na tu kāmaṃ kariṣyāmi tavā'haṃ pāpaniścaye|
tvayā vyasanamārabdhaṃ jīvitāntakaraṃ mama
निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं दीप्ततेजसः।
दासभूतो भविष्यामि सुस्थिरेणान्तरात्मना
nivartayitvā rāmaṃ ca tasyāhaṃ dīptatejasaḥ|
dāsabhūto bhaviṣyāmi susthireṇāntarātmanā
तेषाम् धर्मैकरक्षाणाम् कुलचारित्रयोगिनाम् |
अत्र चारित्रशौण्डीर्यम् त्वाम् प्राप्य विनिवर्ततम्
teṣām dharmaikarakṣāṇām kulacāritrayoginām |
atra cāritraśauṇḍīryam tvām prāpya vinivartatam
इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा; प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम्
शोकातुरश्चापि ननाद भूयः; सिंहो यथा पर्वतगह्वरस्थः
ity evam uktvā bharato mahātmā; priyetarair vākyagaṇais tudaṃs tām
śokāturaś cāpi nanāda bhūyaḥ; siṃho yathā parvatagahvarasthaḥ