Ayodhya Kanda, sarga 86

ततस्तां रजनीमुष्य भरतः सपरिच्छदः
कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह

tatas tāṃ rajanīm uṣya bharataḥ saparicchadaḥ
kṛtātithyo bharadvājaṃ kāmād abhijagāma ha

तमृषिः पुरुषव्याघ्रं प्रेक्ष्य प्राञ्जलिमागतम्
हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत

tam ṛṣiḥ puruṣavyāghraṃ prekṣya prāñjalim āgatam
hutāgnihotro bharataṃ bharadvājo 'bhyabhāṣata

कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता
समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ

kaccid atra sukhā rātris tavāsmadviṣaye gatā
samagras te janaḥ kaccid ātithye śaṃsa me 'nagha

तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च
आश्रमादभिनिष्क्रन्तमृषिमुत्तम तेजसम्

tam uvācāñjaliṃ kṛtvā bharato 'bhipraṇamya ca
āśramād abhiniṣkrantam ṛṣim uttama tejasam

सुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः
तर्पितः सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया

sukhoṣito 'smi bhagavan samagrabalavāhanaḥ
tarpitaḥ sarvakāmaiś ca sāmātyo balavat tvayā

अपेतक्लमसंतापाः सुभक्ष्याः सुप्रतिश्रयाः
अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः

apetaklamasaṃtāpāḥ subhakṣyāḥ supratiśrayāḥ
api preṣyān upādāya sarve sma susukhoṣitāḥ

आमन्त्रयेऽहं भगवन्कामं त्वामृषिसत्तम
समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैरेणेक्षस्व चक्षुषा

āmantraye 'haṃ bhagavan kāmaṃ tvām ṛṣisattama
samīpaṃ prasthitaṃ bhrātur maireṇekṣasva cakṣuṣā

आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः
आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे

āśramaṃ tasya dharmajña dhārmikasya mahātmanaḥ
ācakṣva katamo mārgaḥ kiyān iti ca śaṃsa me

इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम्
प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः

iti pṛṣṭas tu bharataṃ bhrātṛdarśanalālasam
pratyuvāca mahātejā bharadvājo mahātapāḥ

भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने
चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्दरकाननः

bharatārdhatṛtīyeṣu yojaneṣv ajane vane
citrakūṭo giris tatra ramyanirdarakānanaḥ

उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी
पुष्पितद्रुमसंछन्ना रम्यपुष्पितकानना

uttaraṃ pārśvam āsādya tasya mandākinī nadī
puṣpitadrumasaṃchannā ramyapuṣpitakānanā

अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः
ततो पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम्

anantaraṃ tat saritaś citrakūṭaś ca parvataḥ
tato parṇakuṭī tāta tatra tau vasato dhruvam

दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव च
गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते
वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम्

dakṣiṇenaiva mārgeṇa savyadakṣiṇam eva ca
gajavājirathākīrṇāṃ vāhinīṃ vāhinīpate
vāhayasva mahābhāga tato drakṣyasi rāghavam

प्रयाणमिति च श्रुत्वा राजराजस्य योषितः
हित्वा यानानि यानार्हा ब्राह्मणं पर्यवारयन्

prayāṇam iti ca śrutvā rājarājasya yoṣitaḥ
hitvā yānāni yānārhā brāhmaṇaṃ paryavārayan

वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमन्त्रिया
कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः

vepamānā kṛśā dīnā saha devyā sumantriyā
kausalyā tatra jagrāha karābhyāṃ caraṇau muneḥ

असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता
कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा

asamṛddhena kāmena sarvalokasya garhitā
kaikeyī tasya jagrāha caraṇau savyapatrapā

तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम्
अदूराद्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा

taṃ pradakṣiṇam āgamya bhagavantaṃ mahāmunim
adūrād bharatasyaiva tasthau dīnamanās tadā

ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः
विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मातॄणां तव राघव

tataḥ papraccha bharataṃ bharadvājo dṛḍhavrataḥ
viśeṣaṃ jñātum icchāmi mātṝṇāṃ tava rāghava

एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धार्मिकः
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः

evam uktas tu bharato bharadvājena dhārmikaḥ
uvāca prāñjalir bhūtvā vākyaṃ vacanakovidaḥ

यामिमां भगवन्दीनां शोकानशनकर्शिताम्
पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि

yām imāṃ bhagavan dīnāṃ śokān aśanakarśitām
pitur hi mahiṣīṃ devīṃ devatām iva paśyasi

एषा तं पुरुषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्
कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा

eṣā taṃ puruṣavyāghraṃ siṃhavikrāntagāminam
kausalyā suṣuve rāmaṃ dhātāram aditir yathā

अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः
कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे

asyā vāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanāḥ
karṇikārasya śākheva śīrṇapuṣpā vanāntare

एतस्यास्तौ सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ
उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ

etasyās tau sutau devyāḥ kumārau devavarṇinau
ubhau lakṣmaṇaśatrughnau vīrau satyaparākramau

यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ
राजा पुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः

yasyāḥ kṛte naravyāghrau jīvanāśam ito gatau
rājā putravihīnaś ca svargaṃ daśaratho gataḥ

ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यरूपिणीम्
ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्
यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः

aiśvaryakāmāṃ kaikeyīm anāryām āryarūpiṇīm
mamaitāṃ mātaraṃ viddhi nṛśaṃsāṃ pāpaniścayām
yatomūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahad ātmanaḥ

इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा
स निशश्वास ताम्राक्षो क्रुद्धो नाग इवासकृत्

ity uktvā naraśārdūlo bāṣpagadgadayā girā
sa niśaśvāsa tāmrākṣo kruddho nāga ivāsakṛt

भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तदा
प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत्

bharadvājo maharṣis taṃ bruvantaṃ bharataṃ tadā
pratyuvāca mahābuddhir idaṃ vacanam arthavat

न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया
रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति

na doṣeṇāvagantavyā kaikeyī bharata tvayā
rāmapravrājanaṃ hy etat sukhodarkaṃ bhaviṣyati

अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम्
आमन्त्र्य भरतः सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत्

abhivādya tu saṃsiddhaḥ kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam
āmantrya bharataḥ sainyaṃ yujyatām ity acodayat

ततो वाजिरथान्युक्त्वा दिव्यान्हेमपरिष्क्रितान्
अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः

tato vājirathān yuktvā divyān hemapariṣkritān
adhyārohat prayāṇārthī bahūn bahuvidho janaḥ

गजकन्यागजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः
जीमूता इव घर्मान्ते सघोषाः संप्रतस्थिरे

gajakanyāgajāś caiva hemakakṣyāḥ patākinaḥ
jīmūtā iva gharmānte saghoṣāḥ saṃpratasthire

विविधान्यपि यानानि महानि च लघूनि च
प्रययुः सुमहार्हाणि पादैरेव पदातयः

vividhāny api yānāni mahāni ca laghūni ca
prayayuḥ sumahārhāṇi pādair eva padātayaḥ

अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः
रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा

atha yānapravekais tu kausalyāpramukhāḥ striyaḥ
rāmadarśanakāṅkṣiṇyaḥ prayayur muditās tadā

स चार्कतरुणाभासां नियुक्तां शिबिकां शुभाम्
आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरतः सपरिच्छदः

sa cārkataruṇābhāsāṃ niyuktāṃ śibikāṃ śubhām
āsthāya prayayau śrīmān bharataḥ saparicchadaḥ

सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला
दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः
वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः

sā prayātā mahāsenā gajavājirathākulā
dakṣiṇāṃ diśam āvṛtya mahāmegha ivotthitaḥ
vanāni tu vyatikramya juṣṭāni mṛgapakṣibhiḥ

सा संप्रहृष्टद्विपवाजियोधा; वित्रासयन्ती मृगपक्षिसंघान्
महद्वनं तत्प्रविगाहमाना; रराज सेना भरतस्य तत्र

sā saṃprahṛṣṭadvipavājiyodhā; vitrāsayantī mṛgapakṣisaṃghān
mahad vanaṃ tat pravigāhamānā; rarāja senā bharatasya tatra