Ayodhya Kanda, sarga 95

रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच ह
किं मे धर्माद्विहीनस्य राजधर्मः करिष्यति

rāmasya vacanaṃ śrutvā bharataḥ pratyuvāca ha
kiṃ me dharmād vihīnasya rājadharmaḥ kariṣyati

शाश्वतोऽयं सदा धर्मः स्थितोऽस्मासु नरर्षभ
ज्येष्ठ पुत्रे स्थिते राजन्न कनीयान्भवेन्नृपः

śāśvato 'yaṃ sadā dharmaḥ sthito 'smāsu nararṣabha
jyeṣṭha putre sthite rājan na kanīyān bhaven nṛpaḥ

स समृद्धां मया सार्धमयोध्यां गच्छ राघव
अभिषेचय चात्मानं कुलस्यास्य भवाय नः

sa samṛddhāṃ mayā sārdham ayodhyāṃ gaccha rāghava
abhiṣecaya cātmānaṃ kulasyāsya bhavāya naḥ

राजानं मानुषं प्राहुर्देवत्वे संमतो मम
यस्य धर्मार्थसहितं वृत्तमाहुरमानुषम्

rājānaṃ mānuṣaṃ prāhur devatve saṃmato mama
yasya dharmārthasahitaṃ vṛttam āhur amānuṣam

केकयस्थे च मयि तु त्वयि चारण्यमाश्रिते
दिवमार्य गतो राजा यायजूकः सतां मतः

kekayasthe ca mayi tu tvayi cāraṇyam āśrite
divam ārya gato rājā yāyajūkaḥ satāṃ mataḥ

उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र क्रियतामुदकं पितुः
अहं चायं च शत्रुघ्नः पूर्वमेव कृतोदकौ

uttiṣṭha puruṣavyāghra kriyatām udakaṃ pituḥ
ahaṃ cāyaṃ ca śatrughnaḥ pūrvam eva kṛtodakau

प्रियेण किल दत्तं हि पितृलोकेषु राघव
अक्षय्यं भवतीत्याहुर्भवांश्चैव पितुः प्रियः

priyeṇa kila dattaṃ hi pitṛlokeṣu rāghava
akṣayyaṃ bhavatīty āhur bhavāṃś caiva pituḥ priyaḥ

तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम्
राघवो भरतेनोक्तां बभूव गतचेतनः

tāṃ śrutvā karuṇāṃ vācaṃ pitur maraṇasaṃhitām
rāghavo bharatenoktāṃ babhūva gatacetanaḥ

वाग्वज्रं भरतेनोक्तममनोज्ञं परंतपः
प्रगृह्य बाहू रामो वै पुष्पिताग्रो यथा द्रुमः
वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह

vāgvajraṃ bharatenoktam amanojñaṃ paraṃtapaḥ
pragṛhya bāhū rāmo vai puṣpitāgro yathā drumaḥ
vane paraśunā kṛttas tathā bhuvi papāta ha

तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम्
कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्

tathā hi patitaṃ rāmaṃ jagatyāṃ jagatīpatim
kūlaghātapariśrāntaṃ prasuptam iva kuñjaram

भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतः शोककर्शितम्
रुदन्तः सह वैदेह्या सिषिचुः सलिलेन वै

bhrātaras te maheṣvāsaṃ sarvataḥ śokakarśitam
rudantaḥ saha vaidehyā siṣicuḥ salilena vai

स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामास्रमुत्सृजन्
उपाक्रामत काकुत्स्थः कृपणं बहुभाषितुम्

sa tu saṃjñāṃ punar labdhvā netrābhyām āsram utsṛjan
upākrāmata kākutsthaḥ kṛpaṇaṃ bahubhāṣitum

किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मना
यो मृतो मम शोकेन न मया चापि संस्कृतः

kiṃ nu tasya mayā kāryaṃ durjātena mahātmanā
yo mṛto mama śokena na mayā cāpi saṃskṛtaḥ

अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयानघ
शत्रुघेण च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः

aho bharata siddhārtho yena rājā tvayānagha
śatrugheṇa ca sarveṣu pretakṛtyeṣu satkṛtaḥ

निष्प्रधानामनेकाग्रं नरेन्द्रेण विनाकृताम्
निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तुमुत्सहे

niṣpradhānām anekāgraṃ narendreṇa vinākṛtām
nivṛttavanavāso 'pi nāyodhyāṃ gantum utsahe

समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परंतप
को नु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते

samāptavanavāsaṃ mām ayodhyāyāṃ paraṃtapa
ko nu śāsiṣyati punas tāte lokāntaraṃ gate

पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन्
वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतः कर्णसुखान्यहम्

purā prekṣya suvṛttaṃ māṃ pitā yāny āha sāntvayan
vākyāni tāni śroṣyāmi kutaḥ karṇasukhāny aham

एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः
उवाच शोकसंतप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम्

evam uktvā sa bharataṃ bhāryām abhyetya rāghavaḥ
uvāca śokasaṃtaptaḥ pūrṇacandranibhānanām

सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनोऽसि लक्ष्मण
भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम्

sīte mṛtas te śvaśuraḥ pitrā hīno 'si lakṣmaṇa
bharato duḥkham ācaṣṭe svargataṃ pṛthivīpatim

सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम्
उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः

sāntvayitvā tu tāṃ rāmo rudantīṃ janakātmajām
uvāca lakṣmaṇaṃ tatra duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ

आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम्
जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः

ānayeṅgudipiṇyākaṃ cīram āhara cottaram
jalakriyārthaṃ tātasya gamiṣyāmi mahātmanaḥ

सीता पुरस्ताद्व्रजतु त्वमेनामभितो व्रज
अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा

sītā purastād vrajatu tvam enām abhito vraja
ahaṃ paścād gamiṣyāmi gatir hy eṣā sudāruṇā

ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः
मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढ भक्तिमान्

tato nityānugas teṣāṃ viditātmā mahāmatiḥ
mṛdur dāntaś ca śāntaś ca rāme ca dṛḍha bhaktimān

सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्धमाश्वास्य राघवम्
अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्

sumantras tair nṛpasutaiḥ sārdham āśvāsya rāghavam
avātārayad ālambya nadīṃ mandākinīṃ śivām

ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः
नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्

te sutīrthāṃ tataḥ kṛcchrād upāgamya yaśasvinaḥ
nadīṃ mandākinīṃ ramyāṃ sadā puṣpitakānanām

शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम्
सिषिचुस्तूदकं राज्ञे तत एतद्भवत्विति

śīghrasrotasam āsādya tīrthaṃ śivam akardamam
siṣicus tūdakaṃ rājñe tata etad bhavatv iti

प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम्
दिशं याम्यामभिमुखो रुदन्वचनमब्रवीत्

pragṛhya ca mahīpālo jalapūritam añjalim
diśaṃ yāmyām abhimukho rudan vacanam abravīt

एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम्
पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु

etat te rājaśārdūla vimalaṃ toyam akṣayam
pitṛlokagatasyādya maddattam upatiṣṭhatu

ततो मन्दाकिनी तीरात्प्रत्युत्तीर्य स राघवः
पितुश्चकार तेजस्वी निवापं भ्रातृभिः सह

tato mandākinī tīrāt pratyuttīrya sa rāghavaḥ
pituś cakāra tejasvī nivāpaṃ bhrātṛbhiḥ saha

ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे
न्यस्य रामः सुदुःखार्तो रुदन्वचनमब्रवीत्

aiṅgudaṃ badarīmiśraṃ piṇyākaṃ darbhasaṃstare
nyasya rāmaḥ suduḥkhārto rudan vacanam abravīt

इदं भुङ्क्ष्व महाराजप्रीतो यदशना वयम्
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः

idaṃ bhuṅkṣva mahārājaprīto yad aśanā vayam
yadannaḥ puruṣo bhavati tadannās tasya devatāḥ

ततस्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य नदीतटात्
आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम्

tatas tenaiva mārgeṇa pratyuttīrya nadītaṭāt
āruroha naravyāghro ramyasānuṃ mahīdharam

ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः
परिजग्राह पाणिभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ

tataḥ parṇakuṭīdvāram āsādya jagatīpatiḥ
parijagrāha pāṇibhyām ubhau bharatalakṣmaṇau

तेषां तु रुदतां शब्दात्प्रतिश्रुत्काभवद्गिरौ
भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्दतामिव

teṣāṃ tu rudatāṃ śabdāt pratiśrutkābhavad girau
bhrātṝṇāṃ saha vaidehyā siṃhānāṃ nardatām iva

विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरतसैनिकाः
अब्रुवंश्चापि रामेण भरतः संगतो ध्रुवम्
तेषामेव महाञ्शब्दः शोचतां पितरं मृतम्

vijñāya tumulaṃ śabdaṃ trastā bharatasainikāḥ
abruvaṃś cāpi rāmeṇa bharataḥ saṃgato dhruvam
teṣām eva mahāñ śabdaḥ śocatāṃ pitaraṃ mṛtam

अथ वासान्परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखाः स्वनम्
अप्येक मनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः

atha vāsān parityajya taṃ sarve 'bhimukhāḥ svanam
apy eka manaso jagmur yathāsthānaṃ pradhāvitāḥ

हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलंकृतैः
सुकुमारास्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः

hayair anye gajair anye rathair anye svalaṃkṛtaiḥ
sukumārās tathaivānye padbhir eva narā yayuḥ

अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा
द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाश्रमम्

aciraproṣitaṃ rāmaṃ ciraviproṣitaṃ yathā
draṣṭukāmo janaḥ sarvo jagāma sahasāśramam

भ्रातॄणां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामाः समागमम्
ययुर्बहुविधैर्यानैः खुरनेमिसमाकुलैः

bhrātṝṇāṃ tvaritās te tu draṣṭukāmāḥ samāgamam
yayur bahuvidhair yānaiḥ khuranemisamākulaiḥ

सा भूमिर्बहुभिर्यानैः खुरनेमिसमाहता
मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे

sā bhūmir bahubhir yānaiḥ khuranemisamāhatā
mumoca tumulaṃ śabdaṃ dyaur ivābhrasamāgame

तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः
आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः

tena vitrāsitā nāgāḥ kareṇuparivāritāḥ
āvāsayanto gandhena jagmur anyad vanaṃ tataḥ

वराहमृगसिंहाश्च महिषाः सर्क्षवानराः
व्याघ्र गोकर्णगवया वित्रेषुः पृषतैः सह

varāhamṛgasiṃhāś ca mahiṣāḥ sarkṣavānarāḥ
vyāghra gokarṇagavayā vitreṣuḥ pṛṣataiḥ saha

रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा हंसाः कारण्डवाः प्लवाः
तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः

rathāṅgasāhvā natyūhā haṃsāḥ kāraṇḍavāḥ plavāḥ
tathā puṃskokilāḥ krauñcā visaṃjñā bhejire diśaḥ

तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम्
मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा

tena śabdena vitrastair ākāśaṃ pakṣibhir vṛtam
manuṣyair āvṛtā bhūmir ubhayaṃ prababhau tadā

तान्नरान्बाष्पपूर्णाक्षान्समीक्ष्याथ सुदुःखितान्
पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः

tān narān bāṣpapūrṇākṣān samīkṣyātha suduḥkhitān
paryaṣvajata dharmajñaḥ pitṛvan mātṛvac ca saḥ

स तत्र कांश्चित्परिषस्वजे नरा;न्नराश्च केचित्तु तमभ्यवादयन्
चकार सर्वान्सवयस्यबान्धवा;न्यथार्हमासाद्य तदा नृपात्मजः

sa tatra kāṃś cit pariṣasvaje narān; narāś ca ke cit tu tam abhyavādayan
cakāra sarvān savayasyabāndhavān; yathārham āsādya tadā nṛpātmajaḥ

ततः स तेषां रुदतां महात्मनां; भुवं च खं चानुविनादयन्स्वनः
गुहा गिरीणां च दिशश्च संततं; मृदङ्गघोषप्रतिमो विशुश्रुवे

tataḥ sa teṣāṃ rudatāṃ mahātmanāṃ; bhuvaṃ ca khaṃ cānuvinādayan svanaḥ
guhā girīṇāṃ ca diśaś ca saṃtataṃ; mṛdaṅgaghoṣapratimo viśuśruve